Al men baǵar edim... Janyma ulymdy ertip alar edim. Órkenıetten, alasurǵan adamdarǵa ún qosqan tehnıka gúrilinen qashyp, tylsym tabıǵat qushaǵyna tyǵylar edim. Tań atysymen kún shyqpaı shopan keshe tusaǵan atyn izdep shyǵady. At tusaýly bolsa da bir ornynda turmaıdy árıne, dóń asyp jaıylar. Tańǵy salqynda deneń túrshikse de, tańǵy shyqpen dymdanǵan kódeni keship aıaǵyń sý bolsa da atyńdy baryp ustaýǵa tıissiń. Ulyma aıtar edim: -Qorǵandaǵy bir otar qozyly qoı seniń túske deıin uıyqtaǵyń kelgen erkeligińidi kótermeıdi, seniń tabıǵat aldynda, tirshilik aldynda jaýapkershiligiń bar, sen tabıǵattyń bir bólshegisiń, er azamatsyń. Uıqyńdy qı, atyńdy júgende, biz myna uıqydan oıanǵan uly dalanyń urpaǵymyz. Iá, baǵzy zamandardan beri. Dala adamdarymyz. Kún ysymaı jaıylyp qalǵysy kelgen, tóbeni aınala jońdary qyltyńdaǵan qoılardy nusqar em: - Áne qarashy, qoı janýary da janynda oınaqtaǵan qozylaryn emizý úshin qorek jınap júr, bul tirshilik sabaqtastyǵy, tabıǵat zańy. Anaý kókjıeginde saǵym kólbeńdegen sar dalaǵa qara, erine basyp dóńgelengen qańbaqty kórdiń be, ony Er Tóstik naızasymen toqtatyp jón suraǵan, ana aspanǵa shyrq kóterilip bir orynda iline án salǵan qus boztorǵaı dep atalady. Salmaqty da, salıqaly keń dala sál qozǵalyp belgisiz bir áýenmen teńselip turǵanyn baıqadyń ba balam. Bul kórinis árbir dala perzentin tolǵandyrýy tıis. Iá, baıǵa jaldanyp men qoı baǵar edim, janyma balamdy ertip alar edim. Ol ulyma úlken sabaq bolar edi.
Meni bul oıǵa jetelep ákelgen Tobyq Jarmaǵambetovtyń «Otamaly» áńgimesi. Osyǵan deıin bul jazýshynyń shyǵarmasymen qalaı tanys bolmaǵanyma tań qaldym. Joq men tanys edim. «Artta keıbir jerlerde qaraıyp qalyp jatqan qumalaqtardy jel áýeli bytyratyp alady da, keıin qarmen kómedi» jazýshy salǵan bul kórinis qyr balasynyń bárine tanys. Ertegideı bop bastalǵan shyǵarma basynan aq sizdi balalyq shaqqa, sol bala kezdegideı taza tabıǵat aıasyna jeteleı jóneledi. Ańyz jelisimen qurylǵan áńgime klasık jazýshylardyń úlgisinde berilipti. M. Áýezovtyń «Qorǵansyzdyń kúni» áńgimesinde ańyzdy «olarǵa bildiretin zamannyń shejiresi dáýreni ótip kedeılik basqan kóńilsiz salqyn ómirge túsken káriler bolatyn», al S.Seıfýllınniń «Kókshetaý» poemasynda ańyzdy:
«Talaı syr ertegini el aıtady,
Yzyndap taýdan soqqan jel aıtady.
Syrlasyp sybyrlasqan japyraqtar,
Kúndiz – tún kúńirengen kól aıtady»
Bul áńgimede «Sondaǵy soqqan doly jel soltústiktegi máńgi muz taýlarynyń arasynda umyt bolyp qalǵan ańyzdy sary dalaǵy qaıta aıdap ákeledi» - eken. Áńgimeden sóz óneri sheberleriniń úndestigi molynan baıqalýy zańdy ma dedim. Maǵjan aqyn shyǵarmalaryndaǵy jany bar birde kúlegesh, birde qatý jel obrazy esterińizde shyǵar – «Qýat kemip, qajyǵan soń, júırik jel Óksip-óksip jylaǵandaı bolady.» Jazýshy áńgimesindegi Maǵjan jyrlaǵan jeldiń sińlisi jóninde qazaq ádebıeti únsiz qalypty. Soǵan qaramastan «Otamaly» áńgimesindegi jeldiń surqy tipti qorqynyshty, týysqandyǵyna senbeske sharańyz qalmas: «Jel endi qara tilderin jalaqtatyp, Otamalynyń tizesin, betin shekpenin, etiginiń qonyshyn jalap keledi. Qazir ózi bı, ózi qudaı. Sonysyna masattanǵandaı keıde syqylyqtap kúledi. Sosyn ashý shaqyryp, barpyldap ala jóneledi.»
Shyǵarmaǵa ańyz jelisi arqaý bolǵandyqtan ba, jazýshy qoldanǵan til qysqa, kóbinese jaı sóılemder, fólklorǵa ıakı aýyz eki sóıleý tiline jaqyn, uǵymǵa jeńil. Jalpy áńgimeden avtordy kórmeısiz, ol tabıǵattyń jandy sýretiniń artyna jasyrynǵan. Tabıǵat aıasy boıaýy qanyq qozǵalystaǵy sýretpen ǵana sıpattalsa nanymsyz bolar edi. Oǵan ózine tán tabıǵı dybys qajet. Shyǵarmada oqyrmanyn túrshiktirer dybystar bar. Oqyp kórińiz: «Sol kezde mańaı buralqy ıttiń ulyǵanyndaı, birese taǵy mysyqtyń maýyqqanyndaı, birese sý ógizdiń yńyranǵanyndaı dybystarǵa tolyp ketedi»,«Jerdiń ókpesine sadaqtyń oǵy tıgendeı yńyranyp jatyr», «Qamystar dúrildep tur» Jazýshynyń teńeý men shendestirý sheberligi tańdandyrdy. «Dala shyraǵy tóńkerilip tústi» shopannyń soqqysynan aýnap túsken qasqyrdy bulaı sýrettegendi buryn kezdestirmep edik. Áńgimedegi jazýshynyń ózine ǵana tán sóz qoldanysyn da baıqadyq. «Qoılardyń quıryǵy ǵana qomaqtalady», «Otamaly júgirgishtep qaıryp júr». Kenetten soqqan tabıǵat qubylysyn qazaqtar «Bes qonaq» nemese «Otamaly» dep ańyz qylsa, jazýshy qıalynda ol áńgimege aınalypty. Tabıǵat apatymen arpalysyp qoımen yqqan jalǵyz basty Otamaly tirshilik úshin kúresedi, jazýshy qazaqy uǵymǵa, dala adamyna etene tanys «obal» túsinigin jete asha bilgen.
Siz qoı baǵar ma edińiz? Oǵan qulqyńyz bolmasa, dala adamy ekendigińizdi esińizge túsirgińiz kelse «Otamaly» áńgimesin oqyńyz. Ókinbeısiz. «Otamaly» áńgimesi tabıǵat apatynan seskenbeı, tirshilik úshin janushyra kúresken dala adamdaryna, Shopan ataǵa sózben qoıylǵan eskertkish.
Nurlan Balqash. Oqytýshy
