Astana qalasynda ótken «Nur Otan» partıasynyń XVIII sezinde partıa tóraǵasy, Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Sońǵy jyldary respýblıkalyq av¬tokólik jelileri qurylysy boıynsha asa zor, tarıhı mańyzdy jumystar júrgizildi. Tutastaı alǵanda, biz 12,5 myń km avtomobıl joly men 2,5 myń km temir jol, teńiz porttaryn saldyq jáne jóndeýden ótkizdik. Árıne, avtobandar salǵan mańyzdy, biraq úıge deıin jol salǵan odan da mańyzdyraq,– dep atap kórsetti. Bul halyq kókeıindegi sóz edi. Máselen, Shıeli aýdanyndaǵy Almaly aýyly irgesinen «Batys-Qytaı-Batys Eýropa» avtobany ótse de joldyń qıynshylyǵyn kórip keledi. Jáne de mal jaıylymynan alshaqtap qalǵan jaıy bar.
–Almaly aýylynyń barlyq jer kólemi shamamen eki jarym myń gektar bolsa, onyń úshten ekisinen astamy «Batys Eýropa-Batys Qytaı» kúre jolynyń teriskeı betinde. Ol jaqqa qaraı bir ǵana mal ótkeli qaldyrylǵan, onyń da ishi yza sýǵa tolyp turady. Arǵy-bergi qatynasqa tipten qolaısyz bolyp otyr. «Batys Eýropa-Batys Qytaı» avtodálizin jobalaý kezinde jaǵarǵylardyń aýyl turǵyndarymen sanaspaı, esh qoǵamdyq tyńdaý ótkizbesten syrttan ton piship, Almaly aýylyna kirip shyǵatyn birde bir jol, ne kópir qaldyrmaýy sebepti qazirgi ýaqytta syrtqy kólik qatynasy men irgedegi óriske malymyzdy shyǵarý qıyndyq keltirýde,–deıdi aýyldyń baıyrǵy turǵyny, İİİ-dárejeli Dańq ordeniniń ıegeri, eńbek ardageri Ábdiraqman Bımanov.
Ras, buryndary sol jaq qaptalynda temirjol men tas jol qatar jatyp, qalǵan úsh jaq betkeıi ashyq, sharýashylyqqa qolaıly aýyl keıingi ózgerister saldarynan burynǵymen salystyrmaly alǵanda tilimdeı jerde, temirjol men avtodálizdiń aralyǵynda qorshaýda qalǵan. Temirjoldy kesip, avtojoldan asyp ótý qıyndyq týǵyzary, ári qaýipti ekendigi jurtshylyqqa túsinikti. Joǵaryda aıtylǵandaı, teriskeı betkeıdegi keń alqapqa aýyl tusynan shyǵatyn jol, ne kópir bolmaýy sebepti aýyl malynyń órisi de tarylǵan, sharýashylyqpen shuǵyldanýyna da qol baılaý.
–Taǵy bir qıynshylyq,–deıdi ardager.–Oblys ortalyǵy Qyzylorda qalasyna baryp-kelý úshin, ózimiz kúre joldyń boıynda tursaq ta amalsyz keri júrip, Shıelige táksıletip baramyz, aıaq ilingen kólikpen keri qaıtamyz. Kólik bolmasa, Aqtoǵan aýylynyń tusynan túsip qalyp, jaıaýlatyp áýreshilikke túsemiz. Aýylǵa keler týra jol joq, ózge aýyldardy aralap keletin burylys bolǵandyqtan ótpeli jolaýshylar kólikteri munda burylmaıdy. Áıteýir, sarsańymyz kóbeıdi... Kúnde osylaı sabylǵan soń árıne Almaly aýylynyń adamdaryna qıyn tıetindigi túsinikti. «Jol azaby men kór azaby birdeı», dep qazaq nege aıtqan deısiz? Turǵyndardyń aıtýynsha, ózderiniń muń-muqtajyn aıtyp, aýdan ákimshiligine, oblystyq birneshe basqarmalarǵa, tipten májilis depýtattaryna deıin shaǵymdanypty. Kelip kórýshiler «e, oryndaýǵa bolatyn jumys eken», – dep jubatyp ketedi de, sońy aıaqsyz ýáde kúıinshe qala beretin kórinedi.
–Sońǵy jeti-segiz jyl boıy joǵarǵydaǵydaı kepti ótkerip kele jatqanymyz shyndyq. Halyqtyń muńyna qulaq túriletin bolsa, jaǵdaıdy jaqsartýǵa áli de múmkindik bar,– deıdi aýyldyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Rysbek Muqtarov.
Al almalyqtardyń ýájine den qoısaq, aýyl irgesindegi 20 bekette jol aıyrymy qaldyrylǵan. Iaǵnı, úlken avtojolǵa kólikterdiń kirip-shyǵýyna qolaıly tus. Osyny Almaly aýyly turǵyndarynyń paıdalanýyna múmkindik jasaýǵa bolady. Aýyldy janaı ótetin burynǵy eski Samara - Shymkent trassasynyń 6 shaqyrym joly sol burynǵy kúıi jatyr, sodan ary qaraı 20 beketke deıingi aralyqtaǵy nebary 700 metr jerdiń jolyn jańadan kóterse, arqan boıy uzyndyqtyń tusaý boıy tóteligi tabylady degen sóz. Bul joǵaryda aıtqan túrli qolaısyzdyqtardy joıyp, jol qatynasyn retteıdi. Jáne de Shıeliden shyqqan jolaýshylar kóliginiń Almaly aýyly ústinen tike ótýine múmkindik týady. Jáne de osy mańdaǵy 21-beket, Janseıt eldimekenderine, tipten aýdan ortalyǵynyń jol qatynas máselesi de jaqsarady. Iaǵnı, jolaýshylardyń Qyzylorda, Shıeli baǵytynda baryp-kelýi qalypty júıege túsedi. Bul aýyl adamdarynyń boljamy degende ony júzege asyrýdy quzyrly oryndar atqara alady. Aıtpaqshy, 2016 jyly burynǵy eski trassa men joǵaryda aıtqan 700 metrlik jańa joldy salý úshin 156 mln teńgege smeta jasalynsa da, naqty ýaqytqa deıin qozǵaýsyz qalǵandyǵy ókinishti. Sondaı-aq, «Batys Eýropa-Batys Qytaı» avtodáliziniń boıynan álgi kire-beris ótkel mańyna Almaly aýylynyń belgisin qoıý týraly turǵyndar ótinishteri de oryndy. «Áıtpese, myna óskeleń zamanda ataýsyz aýyl atanatyn túrimiz bar», deıdi olar. Jáne bul jerge aıaladama salý da qajettilik.
Aýyl turǵyndarynyń taǵy bir shaǵymyna nazar aýdaryp kórelik: «Jekeshelep alǵan sharýa qojalyq ıeleri jumys jasap jatqany, jumys jasamaı turǵany da óz kezeginde kúre jolǵa deıin jerlerin qoramen qorshap alǵan. Úkimettiń aýyl aınalasyndaǵy radıýsy 5 shaqyrymǵa deıingi jerler aýyl turǵyndarynyń jeke azynaýlaq mal jaıylymy úshin qaldyrylýy kerek degen qaǵıdasy saqtalmaı otyr. Osy sebepti mal jaıylymy tipten tarylǵan,– deıdi aýyl turǵyndary I Nurmyrzaev, D.Bekmuratov, A.Myrzamuratov, T.Jumashevtar. Onyń ústine ózi azǵandaı alqapqa aýdan ortaqtasyp, 100 gektar jerge ortalyq beıit salmaqshy bolǵan eken, aýyl turǵyndary Qyzylorda oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy A. Abdýalıevke shaǵym jazyp, jýyrda Shıeli aýdandyq jer qatynastary bóliminiń basshysynyń qatysýymen qoǵamdyq tyńdaý ótkizilipti. Onda jurtshylyq 100 gektar jerdi ortalyq beıitke berýge qarsy ekendikterin ashyp aıtty.
Joǵarydaǵy jaǵdaılardan aýyl turǵyndarynyń qalypty turmys-tirshiliginde ózge eldimekenderge qaraǵanda kúrdelilik barlyǵy seziledi. Burynǵy aýyl mańynan ótetin dańǵyl joldyń jabylyp, eldimekenniń tuıyqta qaldyrýylýy sebepti jol boıyndaǵy birneshe kásipkerlik nysandar –
shaıhana, kólik jóndeý oryndary, maı quıý beketi jabylyp, óz kásibin júrgizip otyrǵan 10-15 adam amalsyz jumyssyz qalǵan. Oblysymyzda jappaı kásipkerlikti óristetý máselesi qolǵa alynyp, respýblıkada aldyńǵy qatarǵa shyqqanymyzda rasynda myna tosqaýyldy másele almalyqtar úshin qıanat. Osyndaı-osyndaı sebepterden sońǵy jyldary bul aýyldan syrtqa kóshýshiler tipten kóp. Qazirgi kezde de otyz shaqty turǵyn óz úılerin satýǵa qoısa, al onshaqty úı egesiz qańyrap bos tur. «Bizdiń janaıqaıymyz oblys basshylyǵynyń qulaǵyna jetpeı jatyr-aý dep oılaımyn, áıtpese, kóptiń ótinishi jerde qalmaýy kerek edi-aý», –deıdi úmit jibin úzgisi kelmegen aýyl qarttary.
Iá. memleket basshysy keshegi «Nur Otan» partıasynyń sezinde elde turǵyndardyń ál-aýqatyn jaqsartatyn túrli baǵdarlamalar bolǵanymen, el onyń nátıjesin kórmeıtinin aıtty. "Mundaı jaǵdaı bolmaýy kerek. Úkimet pen ár deńgeıdegi ákimder áleýmettik máselelerdi naqty sheshýi tıis. Asyra siltemeı, tek nátıje jumys isteý kerek. Qazaqstan úshin ár óńir mańyzdy",-dedi Elbasy. Aýyl-qazaqtyń qarashańyraǵy deımiz, sol kıeli ordanyń birin kúıretpeı aman alyp shyǵý úshin turǵyndar ótinishterine quzyrly oryn basshylary tarapynan túsinistikpen qarap, naqty áreket jasaýy kútiledi.
Nurmahan ELTAI,
Shıeli aýdany, Almaly aýyly
