Qazaqtar men qyrǵyzdardyń týysqan, túbi bir, dástúr-salty bir halyq ekeni eshkimge qupıa emes. Tipti, ulttyq taǵamdary, qyz uzatý, toı jasaý, kelin túsirý joralǵylaryna deıin uqsas keledi. Reseı ımperıasynyń kóptegen qujattarynda qazaqtardyń «qyrǵyzdar» dep jazylyp kelgeni de osy sebepten bolar, bálkim. Qansha uqsastyq tapqanymyzben, ekeýi eki bólek ult, eki bólek memleket.
Demek, biz búgin osynaý tósekte basy qosylmasa da, tóskeıde maly qosylyp júrgen aǵaıyn halyq pen óz ultymyzdyń arasyndaǵy aıyrmashylyqtardy izdep kóremiz.
Biri Orta Azıanyń keń dalasyn, biri Ystyqkól jaǵasyn mekendegen qos ulttyń aıyrmashylyǵyn tarıhtan bastalyq.
Qyrǵyzdar – óte kóne halyq
Alǵashynda qyrǵyzdar Ońtústik Sibir men Enıseı ózeniniń joǵarǵy saǵalyǵyn mekendegen. Ýaqyt óte kele belgisiz sebeptermen shyǵys Tán-SHan baýraıyna oıysty. B.z.d. İİİ ǵasyrdyń ózinde qytaı jylnamashysy Sym Sánniń "Shı Szı" dep atalatyn týyndysynda qyrǵyzdar memleketi týraly sóz qozǵalady.
Shyǵys Tán-SHan bókterinen qyrǵyzdardyń Pamır taýynyń soltústigine qaraı oıysýyna Shyńǵys han joryqtary sebep boldy. altyn Orda men Aq Orda kúıregennen keıin-aq qyrǵyz halqynan maza ketip, dál qazirgi Qyrǵyzstan terıtorıasynga at basyn tiregen.
Qyrǵyz halqynyń mol tarıhı murasy aýyzsha saqtalyp kelgen. Dálirek aıtsaq, júgi birneshe tomǵa artylatyn "Manas" jyry arqyly.
Qazaqtar – jas halyq
"Jas halyq" dep óz ultymyzdyń tarıhyna syn artýdyń betin ary qylsyn. Qazaq rýlarynyń taıpalyq dáýirdegi tarıhyn joqqa shyǵarmaımyz. Degenmen, Qazaq handyǵy qurylǵan ýaqyt – qazaq ultynyń basy birikken, memleket retinde qalyptasqan kezeńi. Mine, jalpy, tutas tarıh sol tustan bastalady.
XV ǵasyrdyń orta tusynda Ózbek ulysynyń bıligine narazy bolǵan Shyńǵys hannyń urpaqtary – qazaq sultandary Kereı men Jánibek jeke-dara memleket qurady. Bul tarıhı meken qazirgi Qazaqstan terıtorıasynyń ońtústik-shyǵysy, Qozybasy degen aımaq.
Keıin bytyrańqylyq pen alaýyzdyqtyń kesirinen ulttyń taǵdyry Reseı ımperıasynyń qolyna kóshti. Jankeshti ult júz jylǵa jaqyn ýaqyt boıy tabanǵa salǵan ezgi kórse de, tarıh sahnasynan birjola joıylmady.
Sol ýaqytta qazaq ultynyń da tarıhy aıtarlyqtaı burmalandy. "Qyrǵyz" dedi, "Qyrǵyz-qaısaq" dedi... Ekinshi ataý Don men Kýban aımaǵyndaǵy kazaktarmen shatastyrmaý úshin qoıylǵan.
Qyrǵyz halqyndaǵy matrıarhat
Alǵashynda túrkitildes halyqtarda matrıarhattyq ústemdik ornaǵan. Tómen etektilerdiń taqta otyryp, el bıleýi Orta Azıada shamamen V ǵasyrda támám boldy.
Oǵan dálel – kóshpendiler tarıhyndaǵy erlermen tize qosa atqa qonyp, jaýǵa naıza siltegen burymdylardyń erligi.
Matrıarhat qyrǵyz halqynyń qoǵamynan ıslam dáýiri kelse de, toqtaı qoımady. Onyń sarqynshaqtarynyń kórinisi kórshi elde áli de saqtalǵan.
Tarıhtaǵy áıel tabynyń basymdyǵyn aıshyqtaıtyn dúnıeler qyrǵyzdardyń halyq jyry "Manasta", Gavrıll Derjavınniń "Felısa" odasynda kezdesedi.
Bas kıim
Qyrǵyzdardyń ak kolpogy taýly jerdegi qolaısyz aýa-raıynan qorǵanýǵa negizdelgen. Jelke tusty jaýyp turatyn sýlyǵy, konýs tárizdi pishimi – qyrǵyz bas kıiminiń basty ereksheligi.
Al qazaqtar aıyr qalpaq dep atalatyn bas kıim kıgen. Onyń qyrǵyzdardan ereksheligi – konýs tárizdi pishin men eteginiń syrtqa aınaldyryp qaıyrylýy.
Qyrǵyz áıelderi elechek dep ataǵan bas kıim kıgen. Olardyń tigisi men matasy qalyń ári bıikteý kórinetin.
Al qazaq áıelderiniń kımeshegi eki bólimnen turady. Ústińgi túrban men astyńǵy aq oramal.
Eki eldiń bas kıiminde de negizgi bólimderi, pishinderi uqsas keledi. Álgindeı kishigirim klımattyq jaǵdaıǵa qaraı ózgergen jerlerin qospaǵanda.
Tilindegi erekshelik
Qazaqtar men qyrǵyzdardyń tilin, tipti, birdeı desek bolady. Qazaq pen qyrǵyz jolyǵa qalsa, ekeýine eshbir tilmashtyń qajettiligi týyndamaıdy.
Tek etnıkalyq qazaqtardyń tili noǵaılarǵa jaqyn bolsa, qyrǵyzdardyń tili altaılyqtarǵa beıim.
Sózdiń sońy men qos dybysty áripterdiń estilýi ǵana Orta Azıany mekendegen, Alataýdy tel emgen qos halyqtyń ana tili ekenin, eki bólek baılanys quraly ekenin aıqyndaıdy.
Aýdarǵan: Ádilet Mádenıet
