Jaqynda Túrkıa Uly Ulttyq Májilisinde tutqyndardy bosatý týraly jańa zań qabyldanyp, kópshiliktiń qyzý talqysyna tústi.
Búginde Túrkıada 355 túrme bar. Temir torda otyrǵandardyń sany – 300 myń. 800-ge tarta sábı anasymen birge túrmede otyr. Túrkıa túrmelerinde jalpy áıelder sany 17 myńnan asady. Aýrýy asqynǵan 1334 naýqas bar.
Túrkıa Uly Ulttyq Májilisiniń (TUUM) jalpy otyrysynda Ádilet jáne damý partıasy men Ulttyq halyqtyq partıasynyń maquldaýymen túrmedegi tutqyndardyń bosatylýyn qarastyratyn jańa zańnyń qabyldanyp, qoldanysqa engizilýimen urlyq, bopsalaý, múlikke zalal keltirý, alaıaqtyq, esirtki saýdasy, shantaj, zorlyq-zombylyq, ımıgranttar kontrabandasy, adam saýdasy, qasaqana kisi óltirý, jaralaý sıaqty qylmystar jasap, sottalǵan 90 myń adamdy túrmeden bosatý bastaldy.
Birqatar zańgerler bul zańda alalaý bar ekenin, zıaly qaýym ókilderiniń nazaryna usynbastan qabyldanǵanyn, Konstıtýsıalyq Sot tarapynan baqylaýǵa alynyp, onyń kúshin joıatynyn aıtýda.
Túrkıanyń Qylmystyq kodeksiniń negizin salýshylardyń biri, Stambýl ýnıversıtetiniń Zań jáne qylmystyq ister fakúlteti, Tártiptik quqyq bóliminiń bastyǵy, profesory Adem Sozýer «Mamandar bul zań qabyldanǵan soń estip jatyr, nege tıisti sala mamandary talqylamady?» degen saýalǵa rasynda mamandar talqylaýyna túspegenin aıtyp, on ýnıversıtet ǵalymy, zańgerler osyǵan qatysty Túrkıa Ulttyq Májilisine májilisine arnaıy hat jazǵanyn, hat mazmunynda bul zańnyń Konstıtýsıaǵa qaıshy, bosatý prınsıpterine saı kelmeıtini, alalaıtyn ári ádiletsiz ekeni aıtýda.
Raqymshylyq zań jobasy paketiniń mátini ýnıversıtetterge jiberilip, eshqandaı pikir suralmaǵan. Negizinde, zańǵa mundaı jan-jaqty ózgerister men túzetýler engizý týraly pikir mamandardan suralady nemese qurylǵan komısıa quramyndaǵy oryndaýshy praktıkter men ǵalymdar birlesip jumys istep, ortaq mátin qurastyralatyn kórinedi. Ǵalymdar muny talap etkenimen, bul ádister iske asyrylmaǵan.
Qylmystyq zańgerler jáne quqyqtyq sarapshylar osy zańǵa qatysty usynystyń mazmuny Túrkıa Uly Ulttyq Májilisine usynylǵan kezde ǵana habardar bolǵanyn aıtady.
Qazirgi ýaqytta Túrkıada 10 ýnıversıtettiń profesorlyq-oqytýshylyq quramy bul zańǵa qatysty Túrkıa Uly Ulttyq Májilisine ózderiniń pikirlerin jazyp jibergen.
Bul pikirler aqparattyq quraldar arqyly halyqqa jarıalanyp úlgergen.
Qylmystyq zańgerlerdiń barlyǵy derlik, bul raqymshylyq zań jobasy týraly biraýyzdan bylaı degen: «Bul zań jobasy Konstıtýsıaǵa, ony oryndaý qaǵıdalaryna qaıshy, onda alalaýǵa jol berilgen jáne ádiletsiz. Zańdy talqylaý kezinde tek zańgerler ǵana emes, bilikti saıasatkerler de: «Aıtylǵan syndar durys, biraq bul kezeńde zańnyń negizine ózgerister jasaý múmkin emes», – dedi. Bul sózdiń maǵynasy «Bul – saıasat talaptaryna saı jasaldy, biz ǵylymı pikirdi esepke ala almaımyz», – degen bolýy múmkin.
Bul zańnyń qabyldanýyna negizinen Covid-19 pandemıasy sebep boldy. Rasynda da, zańnyń tarmaqtarynda ashyq Covid-19 sebepti tutqyndardyń túrmeden bosatylatyny týraly jazylǵan. Osylaısha, ruqsat berilip bosatylǵan tutqyndardyń ruqsat merzimi sot úkimin oryndaý bolyp esepteledi. Degenmen juqpaly aýrý qaýpi dál solaı tónip turǵan ózge tutqyndar týraly qarastyrylmaǵan. Negizinde, Eýropalyq Odaq Covid-19 sebepti bosatý zańy ári tutqyndaǵylar men ári bosaǵandarǵa tıimdi bolýy kerektigin bildirýde.
Eger zań rasynda da juqpaly aýrýǵa qatysty qabyldanǵan bolsa, onda alalaýǵa jol berilmeýi tıis bolatyn. Bul jerde qaýipti toptar balalar, áıelder birinshi kezekte turýy tıis edi. Túrkıadaǵy qazirgi tańda 800-ge tarta bala anasymen birge túrmede otyr.
Máselen, 65 jastan asqan álsiz adamdar men 0-6 jas aralyǵyndaǵy balalarymen túrmede otyrǵan analar turǵysynan da aıyrmashylyǵy bar tarmaqtar bar. Eger zańǵa túzetý engizýdiń talaby qarttar, ana men balalar bolsa, olardyń jasaǵan qylmysy boıynsha alalaý bolmaýy degendi alǵa tartady.
Bul zańnyń basty problemasy – raqymshylyqtyń negizgi pırnsıpi bolǵan qylmyskerdi negizge almaýy. Tutqyndar birdeı qylmys jasaǵanymen, olar tulǵalyq bolmysy ár túrli adamdar. Eger qaýiptilik deńgeıi, istegen isine ókinetini sıaqty krıterııler emes, jasalǵan qylmystary eskerilse, qazir de raqymshylyqqa ilingen kóptegen adam qylmys jasap, túrmege qaıta túsedi degenge senimdi. Qanshama ury, jemqor, bopsalaýshy, tonaýshy men alaıaqtar kóp kútpeı, ózderiniń burynǵy isine tez oralatyn bolady, buǵan kerisinshe, aıtarlyqtaı problemasy joq, qoǵamǵa zıany tımeıtin adamdar túrmede uzaq otyrady degendi aıtady. Máselen, zorlyq-zombylyqqa aralaspaǵan, biraq bılikke baǵynbaǵany úshin terorıstik qylmysker dep tanylǵan jýrnalıser, úıde otyrǵan áıelder, muǵalimder, kásipkerler, polısıa qyzmetkerleri jáne sot júıesi músheleri túrmede qalady, olar bosatylmaıdy. Uryny ustaǵan polısıa túrmede otyrýdy jalǵastyrady, biraq ury bosatylady. Adam óltirýshi bosatylady, al ony sottaǵan sot kameraǵa jabylady. Jemqorlyqpen aınalysyp, memleketti aldaǵan alaıaqtar bostandyqqa shyqsa, onyń osy isin zerttep, halyqqa jarıalap, óziniń qoǵamdyq mindetin oryndaǵan jýrnalıs terrorıst sanalady dep qyńjylady. (Búginde Túrkıa túrmelerinde 300-den asa jýrnalıs qamaýda otyr).
Prezıdent Rejep Taıyp Erdoǵan ózi ázirletip, ózi májiliske jibergen zańdy usynyla salysymen birden maquldaýy qoǵam belsendileriniń narazylyǵyn týdyrǵan. Osydan biraz ýaqyt buryn «Memleket memleketke qarsy jasalǵan qylmystardy keshire alady. Alaıda adamdarǵa qatysty jasalǵan qylmystarǵa raqymshylyq jasalmaıdy», degen Erdoǵan taǵy bir ret sózinen taıqyp, adamdarǵa qarsy jasalǵan qylmystardy keshirip, ózine baǵynbaǵandardy abaqtyda ustaýǵa sheshim qabyldaǵanyn aıtady.
Bul raqymshylyqtyń atasy retinde tarıhqa enetin Uıymdasqan qylmys uıymynyń jetekshisi Alaattın Chakyjy da bosatylady eken degen aqparat jeldeı esýde. Ultshyldar partıasynyń kósemi (MHP) Devlet Bahchelıdiń ony túrmege izdep baryp keshirim suraýymen bastalǵan proses eki jyldan keıin aıaqtaldy. Bir qyzyǵy, Alaattın Chakyjy osy raqymshylyqqa ilikti, tys qalmady.
Bılik pen onyń jaqtastarynyń bul qadamy qarsylastardy vırýstyq indetpen joıýdy olar úshin «birjolata joıý» retinde qarastyrýǵa bolýy múmkin be?!
Zańgerlerdiń pikirinshe, túrmelerdegi yqtımal indet saldarynan bolýy múmkin ólimderge Eýropalyq adam quqyǵy boıynsha cottyń jáne Konstıtýsıanyń kepildigi berilgen «Ómir súrý quqyǵy» aıasynda memleket jaýapty bolady. Osy jaýapkershilikke baılanysty sotqa shaǵymdanyp, kompensasıasy tóletkizýmen qosa, indetke qarsy qosymsha qajetti sharalar qoldanbaǵan quzyretti ákimshilik jáne sot oryndaryna qatysty tergeýler júrgizýi qajet bolady degendi aıtady.
Bılik pen onyń jaqtastarynyń pikirlerin negizge ala otyryp, qarsylastardy vırýstyq indetpen joıýdy olar úshin «birjolata joıý» retinde qarastyrýǵa bolady deıdi sarapshylar.
Jarqyn Aldıar, zertteýshi
Pikir qaldyrý