Qazaq KSR-i Prokýratýrasynyń «Qurmet kitabyna» aty jazylǵan Jumaq Seıitovtiń esimin men birinshi márte 2009 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy prokýratýrasynyń tarıhy men júrip ótken joldary týraly jazylǵan «Paıym men parasattylyq minbesi» dep atalatyn kitapty shyǵarý barysynda kezdestirgen edim.
Onda meniń qolyma 1947 jyly túsirilgen kóne sýret tústi. Sheti sarǵaıa bastaǵan sol sýrette 36 adamnyń beınesi bar bolatyn. Sýrettiń joǵarǵy jaǵyna «Ýchastnıkı 25-tı letnego ıýbıleıa organov prokýratýry Soıýza SSR. g.Chımkent. 28.V.1947 g.». Al tómengi oń jaq buryshyna: «Gosfoto. g. Chımkent. Tel: 4-56» dep jazylǵan eken.
Osy 62 jyldyq tarıhy bar kóne sýretti ol kezde kózi tiri, prokýratýra organdarynyń ardageri, qadirmendi qartymyz Dosmahanbet Tólegenov aǵaǵa kórsetip, munda kimderdiń beınelengenin aıtyp berýin ótingen edim. Sonda Dosmahanbet aǵa osynaý jansyz beınelerge uzaq-uzaq qarap alyp:
– E-e, qazir bulardyń biriniń de kózi joq qoı. Al, eger bireý-mireýi tiri bolsa, oǵan qudaı qýat bersin»,– dep alyp, sol 36 adamnyń 11-in tanyp, olardyń qaıda, kim bolyp qyzmet istegenin aıtyp bergen edi.
Sol sýrettiń ekinshi qataryndaǵy oń jaqtan birinshi bolyp turǵan adamdy Dosmahanbet aǵa:
– Mynaý Jumaq Seıitov degen kisi. Bul sýret 1947 jyly túsirilse, Jumekeń ol kezde, shamasy, Túrkistanda prokýror bolsa kerek. Soǵys ýaǵynda ol Arys aýdanynyń prokýrory bolyp, toǵyz joldyń toraby sanalatyn osy aımaqtaǵy zańdylyqty qatty saqtaǵan adam. Al, 50-shi jyldary Ońtústik Qazaqstan oblysy prokýrorynyń orynbasary, keıinnen birer jyldaı Almaty oblysynyń prokýrory bolyp ta qyzmet atqarǵan óte sabyrly kisi edi, – dep sózin sabaqtaǵan Dos-aǵamyz. Sodan keıin oılana otyryp: – Birbetkeı edi demeımin. Biz keıde adamdy maqtaý úshin «birbetkeı, aıtqanyn oryndatatyn» dep bósip jiberemiz. Bul durys emes. «Birbetkeılik» degen «bótenniń pikirimen sanaspaıdy» deýshilikke jaqyn. Al Jumekeń bolsa jan-jaǵyna qamqor edi, aınalasyn óziniń uqypty júrisimen, taza bolmysymen tánti etetin. Baýyrjan Momyshuly aıtqandaı, buıryqty da ony oryndaýshynyń namysyna tımeı berý kerek. Jumekeńde osy qasıetter basym bolatyn»,– dep kónekóz qarıa óziniń aldyńǵy tolqyn aǵalary týraly aǵynan jarylǵany bar-dy.
Men Jumaq Seıitov aǵamyz týraly eń alǵashqy derekterdi de, eń alǵashqy pikirdi de Dosmahanbet Tólegenov aǵadan sol joly estip, jadyma saqtaǵan bolatynmyn.
Ekinshi bir jaqsy jańalyq, ári ıgilikti istiń bastamasy jýyrda ǵana Ońtústik Qazaqstan oblystyq prokýratýrasynda qolǵa alyndy. Bulaı deýge de negiz bar. Sebebi, oblys prokýratýrasynyń muraǵattar qoryn bıylǵy jyly 100 jasqa tolǵaly otyrǵan Jumaq Seıitovtiń ómirbaıandyq derekterimen tolyqtyrý úshin oblys prokýrory Ibrahım Imanov arnaıy tapsyrma berdi. Soǵan oraı Jumaq Seıitov qyzmet istegen Túrkistan jáne Arys aýdandyq prokýratýralarynan ardager aǵanyń ónegeli isterin áńgimeleıtin jazbalardy jınaqtaý sharalary júrip jatyr. Bul iske Jumaq Seıitov aǵanyń qyzy Baqytty Seıitova hanym da óziniń qolǵabysyn tıgizip júr. Ol kisiniń qolynan alynǵan derekter, sırek sýretter prokýratýra organdarynyń ardageri Jumaq Seıitov týraly mol maǵlumattar beredi.
Jumaq Seıitovtiń ómir joly ońaı bolmaǵan.
«Men Jumaq Seıitov 1914 jyly Túrkistan qalasynda jumysshy otbasynda dúnıege keldim. Týylǵanyma 6 aı bolǵanda ákem Sasyqbaev Joldas dúnıeden ótipti de, anam Báıtembaeva Aıym Seıit Báıtembaevqa turmysqa shyǵypty. 8 jasymda meni Túrkistandaǵy balalar úıine tabystapty»,– dep jazady Jumaq Seıitov óziniń ómirderekterinde. (J.Seıitovtiń óz qolymen jazyp qaldyrǵan ómirbaıany. 1965 jyl, 25 aqpan. Arys qalasy. S.Z.).
Sodan bastap ómir tolqyny bul jas balany ár qıyrǵa laqtyryp, qaqpaqyl etýin jalǵastyra berdi. Biraq ol ash bolsa da arymady. Qaıta shıryǵyp, qytymyr ýaqyttyń jalyna jarmasyp, qaırattana tústi. 1926-1930 jyldary Túrkistandaǵy qalalyq mektepke kirip, qara tanyp, oń-solyn ajyratty. Oqýǵa, bilim alýǵa degen qushtarlyq bozbala jigitti osyndaǵy FZÝ-dyń tabaldyryǵynan attatyp, ony da birer jyl qaýzaı bergende, halyqty qynadaı qyrǵan asharshylyq, aýzyn arandaı ashqan joqshylyq alqymnan alyp, oqýdy amal joq toqtatýyna týra keldi. Sóıtip, ol endi eńbekke aralasyp, jaýapty jumystarǵa jegilip júre bergen.
1936 jylǵa deıin Jumaq Seıitov birde esepshi, birde jınaqtaýshy kasanyń baqylaýshysy, kele-kele osy mekemeniń basshysy bola júrip, jumystyń kózin taba bilýimen erekshelenedi. Al 1936 jyly Shymkent qalalyq prokýratýrasyna qyzmetke qabyldanady da, osy salada 30 jylǵa jýyq taban aýdarmaı qajyrly eńbek etedi.
Jalyndy jastyń bolashaǵynan kóp úmit kútken prokýratýra basshylyǵy ony 1938 jyly Qazaq KSR-i Ádilet halyq komısarıatynyń Almaty qalasyndaǵy sot-prokýratýra qyzmetkerlerin qaıta daıarlaıtyn alty aılyq kýrsyna jiberýge sheshim qabyldaıdy. Sebebi arnaıy bilimi bolmasa da Jumaq Seıituly prokýratýra organdaryndaǵy jumysty tez arada ıgerip úlgergen edi. Bul bilikti zańgerlerdiń nazarynan tys qalmaǵan bolýy kerek.
Arada jyljyp jyldar ótedi. 1950 jyly Jumaq Seıitov QazMÝ-diń zań fakúltetiniń stýdenti atanady. Bul Jumekeńniń talaı jylǵy armanynyń oryndalǵan sáti bolatyn. Óıtkeni jastyq shaǵy ótpeli de, ótkeldi kezeńge tap kelgen Jumaq Seıitulynyń bar arman-tilegi osyndaı joǵary bilimge qol jetkizý bolǵanyn biz ol kisiniń ózi jazyp qaldyrǵan estelikterinen jaqsy bilemiz.
Budan ári zań salasynda bilikti basshy, bilgir maman retinde qyzmet ete júrip, Jumaq Seıituly Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Arys, Túrkistan, Túlkibas aýdandarynyń prokýrory, Qazaq KSR-i Prokýratýrasy tergeý bóliminiń prokýrory bolyp abyroıly jumystar atqarady. Bilimin jetildirý maqsatynda Máskeýdegi prokýratýranyń basshy qyzmetkerlerin daıarlaıtyn kýrsyn támamdap alady. Sóıtip, quqyq qorǵaý organdaryndaǵy qyzmetin únemi oqýmen, izdenýmen ushtastyra bilgen abzal jandy Jumekeń shákirt tárbıeleýge, ul-qyz ósirip, olardyń joǵary bilim alýyna da kóp kóńil bóledi.
Osyndaı úlken júrekti adamnyń, taý tulǵaly azamattyń bıik bolmysyn onyń birge qyzmettes bolǵan joldastary, búginderi toqsannyń tórine shyǵyp otyrǵan Músáli Jorabaev, Ábjál Asqarov, Aıtjan Beknazarov, tálim-tárbıesin alǵan shákirti Temir Balken, Beket Turǵaraev syndy ardaqty aǵalarymyz árdaıym aýzynan tastamaı aıtyp otyrady. Mysaly, Túrkistan qalasynyń «Qurmetti azamaty», bilikti zańger Temir Balken bylaı deıdi: «Jıyrma bes jasymda Jumekeńniń qaramaǵynda bir jyldaı ǵana qyzmet jasaǵanmen ol kisiniń taýsylmas qazyna ekenin kezinde jete túsinbegen ekenmin. Ustazym týraly keıbir ańyzǵa bergisiz áńgimeler ol kisiniń adamdyq bolmysyn asha túskendeı bolady. Solardyń birinde Jumekeńniń kinásiz adamǵa arasha túsip, óz aǵaıyndary jınap ákelgen bir qap aqshadan bas tartqany, esesine jaqyn aǵaıyny bolyp keletin adamdy jaýapqa tartyp, «kináli adam istegen isin óz moınymen kótersin» degeni, qazaqtyń «Týra bıde týǵan joq» degen maqalyn eske túsiredi. Bul zań salasynda júrgen árbir adamǵa úlken ónege ǵoı», – deıdi. Al, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen zańgeri Beket Turǵaraev aǵamyz: «Zańger úshin zańdy jetik bilý az. Oǵan eń basty qajettiliktiń biri – adaldyq. Ókinishke qaraı, osy qasıet kóptiń báriniń boıynan tabyla bermeıdi. Onyń qataryna adamı aryna qylaý túsirmeı ustaı alǵandar ǵana iligedi. Jumaq Seıitov osy sanattan tabyldy», – degen.
Sonymen birge, belgili jazýshy Jumabek Edilbaevtyń «Joǵalǵan kilt» povesi men «Qudyq qupıasy» jáne «Tergeýshi tolǵanady» dep atalatyn áńgimeleri Jumaq Seıitovtiń qylmysty ashýdaǵy tabandylyǵyn, tapqyrlyǵyn sýretteıtin kórkem shyǵarmalar retinde oqyrman esinde jaqsy saqtalǵan.
Búgingi Ata zańymyz ben onyń júıelengen salasy ózdiginen jetile salǵan joq. Onyń bastaýynda aldyńǵy tolqyn aǵalardyń qajyrly eńbegi, tynymsyz izdenisi, telegeı teńiz bilim-biligi tur desek, solardyń ishinde Jumaq Seıitovtiń de esimi alǵashqylardyń qatarynda aıtylady. Eger kózi tiri bolsa, ardaqty zańger bıylǵy jyly 100 jasqa tolar edi. Mundaı ıgilikti is-sharany Jumaq Seıituly men ol kisiniń jubaıy Kúlsara Áliqyzynan taraıtyn tórt ul, eki qyzdyń úrim-butaqtary, aǵaıyn jurty, zańgerler qaýymy keń kólemde atap ótetin bolady.
Derekkóz: Túrkistan gazeti
