Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev­tyń «100 naqty qadam» Ult josparynda respýblıkamyzda ǵylymdy damytý máselelerine erekshe nazar aýdarylǵan. Baǵdarlamanyń 64-shi qadamynda «Ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin komersıalandyrý týraly» Zańdy ázirleý qarastyrylǵan edi. Sol zańǵa taıaý­da Elbasy qol qoıyp, baspasózde jaryq kórdi. Jasyratyny joq, osy zańdy bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kópten kútti. Sebebi, osy kúnge deıin ǵylymı-zertteý jumystardyń nátıjelerin naqty óndiriske engizý máselesi zańdy túrde sheshilmeı keledi. Naqty aıtsaq, ǵylymı jobalardyń nátıjelerin óndiriske engizý mehanızmin retteıtin normatıvtik qujat bolǵan joq. Al sondaı qujat bolmaǵandyqtan osy jumysty qarjylandyrý máselesi de tolyq sheshilmedi. Sondyqtan da bul zań Otanymyzdaǵy ǵylymı jáne ǵylymı tehnıkalyq qyzmettiń nátıjelerin komersıalandyrý qyzmetin júzege asyrýǵa baılanysty qoǵamdyq qatynastardy jetildiredi. Sondaı-aq, komersıa­landyrý prosesteri men ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmettiń nátıjelerin komersıalandyrýdyń memlekettik kepildik berilgen qoldaý tetikterin retteıtin bolady.

«Jańa tehnologıalyq tolqyn jalyna jarmasyp, teńdessiz ınovasıalar jasaý barlyq eldiń qolynan kele bermeıdi. Sondyqtan aýqymdy halyqaralyq ǵylymı-zertteý jobalaryna qatysýymyz qajet», degen Elbasy N.Nazarbaev ınovasıalyq zertteýlerdi damytýdyń jańa saıasatyn usyndy.

TarMÝ halyqaralyq bilim berý keńistiginde ıntegrasıany tereńdetý, oqytýshylardyń ǵylymı-zertteý múm­kin­dikterin keńeıtý jáne bilim alý­shylardyń akademıalyq utqyr­lyǵyn damytý maqsatynda Shanhaı yntymaqtastyq uıymy ýnıver­sı­tet­teriniń (SHYUÝ) jelisine resmı túr­de qabyldandy. Iaǵnı, ýnıversı­tet stýdentterdi joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıin bilim berý baǵdarlamasy boıynsha 3 mamandyqtan «Sý resýrs­tary jáne sýdy paıdalaný», «Jerdi melıorasıalaý, baptaý jáne qorǵaý», «Gıd­ro­tehnıkalyq qurylys jáne ǵımarattar» SHYUÝ sheńberinde oqytýdy usynatyn bolady.

Sonymen qatar, bilim ordasy Belarýs-Qazaqstan ǵylymı-bilim konsorsıýmyna múshe. Konsorsıým aıasynda Belarýs joǵary oqý oryndarymen birge 8 joba ázirlenýde. Usynylǵan jobalardyń ishinde Jambyl aımaǵy úshin «Dándi daqyldardy qaıta óńdeý negizinde jańa turpattaǵy ónimder alý úshin tehnıkalar men tehnologıalar ázirleý» jobasynyń mańyzy erekshe. Bul jobada dándi daqyldardy suryptaý koefısıentin 93-96 paıyzǵa jetkizetin ámbebap tehnologıalyq nobaıy boıynsha dándi daqyldardy óńdeýdiń resýrsúnemdeý tehnologıasyn, sonymen birge, jańa tehnıkasyn engizý qarastyrylǵan. Joba Jambyl oblysynda dándi daqyldardy óńdeıtin, ásirese, un ónimderin shyǵaratyn kásiporyndardyń qatysýyn qajet etedi.

Budan ózge aýqymdy ǵylymı jobalardyń biri M.H.Dýlatı atyndaǵy TarMÝ jáne Belarýs ulttyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary qatysatyn «Ǵımarattardyń qadalyq irgetastaryn qalaý úshin resýrs únemdi uńǵymaly temir-betondy qadalardy tájirıbelik saraptaý jáne ázirleý» jobasy. Soqqyǵa shydamdy ári ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi, TMD-da jáne alys shetelderde teńdesi joq berik qadalar otandyq qurylys salasyn ınovasıalyq damý jaǵynan jańa beleske kóterilýine múmkindik beredi. Bul jobaǵa baılanysty ýnıversıtet «PetroQazaqstan Kýmkol Resorsız» AQ-pen kelisim-shartqa turdy.

2015 jyldyń sáýirinde TarMÝ Ýnı­ver­sıtetterdiń Eýrazıalyq Assosıa­sıasyna tolyqqandy múshes retinde qabyldandy. Bul bizdiń ǵalymdarymyzǵa jańa ǵylymı jobalardy osy Asosıasıa aıasynda oryndaýǵa múmkindik beredi.

Taraz memlekettik ýnıversıteti Ońtústik óńirde eń iri patent ıelenýshi bolyp tabylady. Jalpy aıtqanda, ǵylym – monografıa nemese dısertasıa úshin kerek emes, ǵylym qarapaıym halyqtyń ómir sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalýy qajet. Jyl saıyn ýnıversıtet ǵalymdary jańa qurylǵylar men jabdyqtarǵa, mehanızmderge, qurylys materıaldaryna orta eseppen 30-dan astam elimizdiń ınovasıalyq patentin jáne avtorlyq kýálikterin alady. Ókinishke oraı, olardyń kóbisi qaǵaz júzinde qalyp, naqty óndiriske engizilmeı keledi.

Jambyl oblysynda patent ıelenýshiler qatarynda M.H.Dýlatı atyndaǵy TarMÝ-den basqa «Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JSHS, Jambyl jobalaý ınstıtýty, Taraz ınovasıalyq-gýmanıtarlyq ýnıversıteti jáne birqatar uıymdar bar. Oblystaǵy joǵary oqý oryndary men uıymdarynda kóptegen patentter men avtorlyq kýálikterdiń shoǵyrlanǵanyn eskere otyryp olarǵa komersıalaý boıynsha irikteý júrgizip, Jambyl oblysy ákimdiginiń aıasynda arnaıy aımaqtyq taldaý ortalyǵyn (ASO) qurý qajet, dep bilemiz.

Atalǵan aımaqtyq taldaý ortalyǵynyń jumysyna ǵalymdar, ekonomıser, bıznes, kásiporyn ókilderi jáne múddeli tulǵalar qatysýy tıis. TarMÝ óziniń mamandarynyń qyzmetin usynýǵa jáne atalmysh ortalyqtyń tıimdi jumysy úshin ýnıversıtet bazasynda qolaıly jaǵdaı jasaýǵa daıyn.

İrgeli bilim mekemesiniń damý strategıasyna sáıkes, ár jyly zerthanalyq bazanyń órkendeýine 180-200 mln. teńge bólinedi. Sońǵy eki jyldyń ishinde 15 kafedranyń zerthanalary jańa qural-jabdyqtarmen tolyqtyryldy. Mysaly, «Sý resýrstary» kafedrasyna Ulybrıtanıadan gıdroqurylymdardyń qaýipsizdigin zertteıtin arnaıy zerthana alynyp ornatyldy. «Bıologıa» kafedrasynda tabıǵı materıaldardan ónimderdi daıyndaý tehnologıasyn iske asyrý maqsatymen jańa zerthana jabdyqtaldy. Bul zerthanada Moıynqum aýdanynda ósetin sıstanhe (saı saǵyzy) tamyrynan tamaq jáne kosmetologıa ónimderin daıyndaý tehnologıasy zerttelip jatyr.

«Nanoınjenerlik laboratorıa» arnaıy pres-mashınalarmen jabdyqtaldy. Osy qurylǵylar arqyly qurylys materıaldardyń sapasyn saraptamadan ótkizýge tolyq múmkindik alyp otyrmyz.

Mahmetǵalı SARYBEKOV,

M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń janynan qurylǵan Ulttyq ǵylymı keńestiń tóraǵasy.

Jambyl oblysy.

Derekkóz: Egemen Qazaqstan