1917 jyldyń 5-13 jeltoqsan kúnderi Orynbor qalasynda İİ jalpy qazaq quryltaıy ótip, Alashorda memleketi qurylǵan bolatyn. Ókinishke oraı, atalǵan memleket nebári 2 jyl 3 aı táýelsiz ómir súrdi. Alaıda, dál osy ýaqyt aralyǵynda Alash arystary qolynan kelgeninshe táýelsizdikti saqtap qalýǵa tyrysty. Áıtse de, úsh jaqty qyspaqta qalǵan Alashorda basshylary sol kezdegi jaǵdaıdy eskere otyryp Keńes úkimetin amalsyzdan moıyndady.
Keshe Astanadaǵy «Amanat» ıntellektýaldyq pikir saıys klýbynda Alash áskerine qatysty bas qosý ótti. Atalǵan basqosýda negizgi baıandamany belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri, tarıhshy Berik Ábdiǵalı jasady. Tarıhshy dóńgelek ústelde Alash áskerine qatysty tyń derekterdi jarıalap, kópshiliktiń nazaryn ózine aýdardy. Óıtkeni, ol buryn sońdy jurt nazaryna usynylmaǵan Ombydan tapqan alash áskerine qatysty vıdeony kórsetti. Onyń aıtýynsha vıdeodaǵy on shaqty qazaq ataman Dýtovqa oqqaǵar bolǵan azamattar.
– Buryn «Dýtovtyń konvoıy, ıaǵnı oqqaǵary – qazaqtar bolypty» degen derekti ár jerden oqıtyn edik. Kolchaktyń orynbasary bolǵan Morıs Janen degen fransýz generalynyń jazbalarynda Dýtov Kolchaktyń qabyldaýyna qazaq oqqaǵarymen kelgeni aıtylady. Jalpy, Dýtov qoǵam nazaryn ózine aýdartyp júrýdi jaqsy kórgen adam. Sol kezeńdegi gazetterde ony qazaq áskeri kúzetetini týraly ártúrli, arasynda tipti kúlkige aınaldyrǵan jazbalar bar. Basyna bórik kıgen oqqaǵardyń sýreti de baspasóz betinde basylǵan, – deıdi Berik Ábdiǵalı.
Tarıhshynyń aıtýynsha, atalǵan vıdeony fransýzdar 1919 jyly túsirgen. Óıtkeni, bólshevıkterge qarsy kúreste Kolchak áskerine fransýzdar men aǵylshyndar qarý-jaraq, kıim-keshek, qarjylaı kómek bergen. Al Alashorda basshylary Kolchakpen odaqtas bolǵandyqtan atalǵan kómekti ózderi de alǵan. Mine, osyndaı alys-beris kezinde fransýzdar 1919 jyly Semeıde bolyp, qalany vıdeoǵa túsirip alǵan kórinedi.
Jalpy, Alash tarıhyna qatysty ashylmaǵan tyń derekter shet eldiń muraǵattarynda áli kúnge deıin bar. Alaıda olardy alyp, ult tarıhyn túgendeýdi jekelegen azamattar óz qarajatyna júzege asyryp júr. Máselen Berik Ábdiǵalı joǵarydaǵy qundy derekterdi óziniń jáne qaltaly azamattardyń arqasynda elge ákelgen. Óıtkeni, úkimet tarapynan alash tarıhyna degen nemquraılylyq kózqaras áli kúnde deıin bar. Sonyń saldarynan alash arystaryna qurmet kórsetý jaǵy kóńil kónshitpeı otyr. Máselen bıyl Mirjaqyp Dýlatulynyń 130 jyldyq mereıtoıy jetim qyzdyń toıyndaıda atalyp ótpedi. Al, «Máńgilik el bolamyz» dep otyrǵan memleket alash arystaryn ulyqtaýdy nazardan tys qaldyrmaýy kerek edi.
Shyn mánisinde alashordashylar Keńes úkimetinen jeńilsede kóptegen jetistikterge qol jetkizdi. Naqtyraq aıtsaq, olar Qazaq eliniń shekarasyn shegendep, bolashaqta táýelsizdik alýǵa negiz qalap ketti. Qazirgi tańda orystyń shovınıs saıasatkerleri odaqtas elderdiń shekarasyn belgilep, bólek respýblıka etkeni úshin Lenındi aıyptap júr. Alaıda, olar bolshevıkterdiń bulaı etýge májbúr bolǵanyn eskere bermeıdi. Óıtkeni, ol kezde komýnıserdiń Alash arystarynyń aıtqanyn oryndaýdan basqa amaly joq edi. Sebebi, atalǵan ýaqytta Alashorda memleketiniń basshylarynyń qolynda qýatty bolmasa da ásker bolatyn. Mine, osy Alash áskeri shekaramyzdy shegendeýge aıtarlyqtaı yqpal etti.
Serik JOLDASBAI
Astana
