Munaı baǵasy ótken aptanyń sońyn ala barreline 37,7 dollarǵa tústi. Bul qazaqstandyq naryqqa da óz yqpalyn kórsetti. Sońǵy eki kúnde dollar baǵamy kúrt kóterilip, búgin aqsha aıyrbastaý oryndarynda AQSH valútasy 330 teńgeden saýdalanýda. Qarjy naryǵyndaǵy sońǵy oqıǵalar kópshiliktiń alańdaýshylyǵyn týǵyzdy.
Qazaqstandyq ekonomıs, makroekonomıkalyq zertteýler ortalyǵynyń dırektory Oljas Qudaıbergenov dollar baǵamynyń budan ári de kóteriletinin, munaı qunynyń da quldyraı beretinin aıtady. «Munaı baǵasynyń tómendeýiniń aýyr soǵatyny túsinikti, másele munyń qanshalyqty jáne qansha merzimge sozylatynynda» deıdi sarapshy.
Munaı baǵasynyń bulaı quldyraýyna eń aldymen, munaı óndirýshiler óniminiń naqty suranystan asyp túsýinen bolyp otyr. 2016 jyly da bul jaǵdaı qaıtalanýy, ıaǵnı munaı baǵasy 30 dollar shamasynda saqtalýy múmkin. Búdjet túsimi munaı saýdasyna tikeleı baǵynyshty bizdiń el úshin bul úlken másele týǵyzady. Sebebi, bizdegi ulttyq valúta baǵamy eń aldymen osy munaı baǵasyna qarap boı túzeıdi.
Al, munaı barreliniń baǵasy 25 dollarǵa quldyrasa, qazaqstandyq munaı óndirisine qaýip tóngeli tur. Olaı deıtinimiz, kez-kelgen taýar baǵamyn ony daıyndaýǵa ketken shyǵyn, ıaǵnı taýardyń ózindik quny quraıtyny belgili. Bizdegi munaı kompanıalary, tipti reseılik munaı alyptarynyń ózinde ózindik quny 25 dollardan munaı óndirilmeıdi. Qazaqstanda ishki jalpy ónimniń 20 paıyzyn munaı saýdasy, 30-40 paıyzyn osy munaı aınalasyndaǵy salalardan túsetin kiris quraıtynyn eskersek, otandyq ekonomıka úshin naǵyz qater alda sıaqty. Al, Úkimet pen Ulttyq bank mundaı jaǵdaılarda úırengen ádis – teńge baǵamyn quldyratýǵa júginetini belgili.
Munaı baǵamy 40 dollardan tómendemeı turyp-aq, bizde dollardyń 350-360 teńgege ósetinine boljam jasalǵan. Valúta baǵamy da tikeleı teńge-dollar qatynasymen emes, Reseı rýbliniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamyna saı jasalyp keldi. Iaǵnı, teńgeniń dollarǵa baǵamy 1-ge 5 partıtetimen (70 rúbldik Reseı baǵamyn beske kóbeıte otyryp) týyndaıdy. Eger, munaı barreli 30 dollardan tómendese Reseı rýbli de quldyraıdy. Soǵan saı, bizdegi teńge baǵamyna da «túzetý» engiziledi. Eger dollardyń rúblge shaqqandaǵy baǵamy 80 rúbldi qurasa, bizdegi dollar 400 teńge bolady degen sóz.
Aınalyp kelgende, halqynyń qamy úshin qudaıdan emes, munaıdan úmit kútýdi ádetke aınaldyrǵan Qazaqstan men Reseı ekonomıkasy qıyn jaǵdaıda turǵanyn moıyndaý kerek. Aınalasyna jeksuryn bolǵan Reseıdiń basyndaǵyekonomıkalyq qıyndyqtar neden týyp otyrǵanyn barlyǵy biledi. Al, qazaq ekonomıkasyn Reseıdikine telip qoıǵan – Eýrazıalyq odaqpen qatar, osy valúta saıasatyndaǵy rúblge táýeldilik.
Elge kiretin taýarlar, azyq-túliktiń deni syrttan keledi. Úkimet qansha jerden otandyq ónimdi qoldaımyz, qazaqstandyq taýarlardy molaıtamyz degenmen ol bastamalardyń qarqyny qarjylyq quldyraýdyń shańyna ilese almaı keledi ári jedel arada júzege asa qoıýy qısynsyz jaǵdaı.
Sonymen, munaıdyń arzandaýy búdjetke salmaq salsa, dollardyń qymbattaýy qarapaıym halyqtyń qaltasyna aýyr soǵatynyn túsiný úshin búginde ekonomıkalyq bilim qajetsiz bolyp qaldy. Úıdegi baǵany bazardaǵy naryq buzǵan myna ýaqytta tapqany nan-tuzyna jetpegen halyq kimdi qarǵap-sileıdi, qaharyn kimge tógedi?! Búdjet túsimi azaıyp, memleket kepildendirgen áleýmettik járdemaqylar men zeınetaqy, memlekettik mekeme jumysshylarynyń eńbekaqysy tómendese elde áleýmettik shıelenis týyndap, ol saıası tolqýlarǵa alyp kelýi múmkin. Saıası júıe máseleleri, sot pen quqyq júıesindegi ádiletsizdikter, din men til úshin tek ústel basynda qyzyl keńirdek bolyp aıtysyp, bılikke qarsy eshqandaı batyl qadamdarǵa barmaıtyn, tipti, zeınetaqy jınaqtarynyń taǵdyryna da bálendeı bas qatyra qoımaıtyn halyq jalaqysy keshigip, nan-sýdan taryqsa, jumystan qysqaryp, eki qolǵa bir kúrek taba almaı qalsa bárine daıyn ekenin bılik basyndaǵylar eskerýleri kerek.
Jomart Abdollauly
