Bul – osydan on jyl buryn «Jas qazaq úni», qazirgi «Qazaq Úni» gazetinde jarıalanǵan áıgili maqalanyń taqyryby.

Parlament Májilisiniń burynǵy depýtaty Amangeldi Aıtaly osydan on jyl buryn «Saılaý týraly» zań jobasyndaǵy «Senat depýtattyǵyna kandıdattardy tirkeý» (73-bap), «Májilis depýtattyǵyna kandıdattardy tirkeý» (89-bap) jáne «Máslıhat depýtattyǵyna kandıdattardy tirkeý» (104-bap) atty baptarǵa «ulty qazaq úmitkerler úshin memlekettik tildi bilýi mindetti» degen túzetý engizbek bolyp usynys jasap, ol usynysqa sol kezdegi  Parlamenttiń 70 paıyzy  qarsy shyǵyp, memlekettik múddeni tabanǵa taptaǵan edi. Sonda, memlekettik til men memlekettik múddeni tabanǵa salyp turyp taptaǵan  depýttardyń «izine» indete túsip, qoımaı júrip jarıa etken ilkidegi «Jas qazaq úni», qazirgi «Qazaq Úni» gazeti edi. Sol tizimdi «Qazaq Úni» gazetiniń saıtynan alyp jarıalaǵandy jón kórdik (http://www.qazaquni.kz/21922.html.).  Óıtkeni sodan beri tabany kúrekteı on jyl ótse de memlekettik tilge barynsha qarsy adamdar Májilis pen Senatta otyr. Tizimge qarańyzdar (2-sýret)

Qazaq dese qany qyzatyn Qazybek

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi ulty qa­zaq depýtattarynyń orys­tildigi, orysqoldyǵy ulttyq nıgılızmniń erekshe kórinisi, oǵan qazaq halqynyń narazy­lyǵy da belgili. Nege ekeni tú­siniksiz, sol depýtattardy saılaǵan halqynyń ózi. Búgin de sol kesel jalǵasyp keledi, biraq depýtattardy endi halyq emes, partıa kósemderi tiziminen tańdap alady, olar orys­tildilerge asa zor artyqshylyq beredi.

2004 jyl Májiliste «Saılaý zańy» talqylanyp jat­qan kezde zań jobasyna «ulty qazaq depýtattyqqa kandıdattar prezıdent sıaqty memlekettik tildi meńgergeni týraly synaqtan ótsin» degen usynys engizidim. Engizýge eshkim qar­sy bolǵan joq, biraq daýysqa salǵanda depýttardyń basym kópshiligi ásirese qazaqtar qarsy shyǵyp, usynysty qa­byldatpady. Sol boıda ınjenerlik ortalyqtan kimniń qar­sy, kimniń qoldaǵany týraly aqparatty aldym. Ol qazaqty­ǵymyzǵa test, rentgen sáýle­simen kókirektegi jasyryn syrdy ashqandaı boldy. Shy­nymdy aıtsam, men kimniń qalaı daýys bergeni týraly derekterdi ózim úshin surat­tym, jarıalaýǵa áli sheshim qabyldaǵan joqpyn. Osy tus­ta maǵan buryn jaqyn tanyp bilmeıtin «Jas qazaq úni» atty gazettiń bas redaktory Qazybek Isa habarlasty. Baı­qaımyn, ult dese qany qy­zyp ketetin jigit eken. Men qınala-qınala, bir jaǵynan, depýtat áriptesterimdi aıap, ekinshi jaǵynan, ultymyz úshin halyq qoldaǵan depý­tat­tardyń ishki syryn jasyr­maıyn degen ekiudaı oımen júrgende, Qazybek inim daýys berý qorytyndysyn, qolda­ǵandar men qarsylastardyń tizimin «Jas qazaq úni» gazetinde jarq etkizip, jarıalap jiberdi. Sóıtip, kimniń kim ekenin, barlyq depýtattar­dyń jamylǵy bet perdelerin ashyp berdi. Basqa gazetter «Jas qazaq úninen» kóshirip basyp, el túgel depýtattardyń ulttyq ustanymdarynan habardar boldy. Maǵan, «Jas qa­zaq úni» gazeti men «Ana tilinen» jastardan, ásirese, stýdentterden ashýǵa toly, de­pýtattarǵa yzalanǵan kóp­tegen hattar tústi. Eger Qa­zybek Isanyń eldi dúr silkindirgen jaqsy maǵynasyn­da­ǵy ultshyldyǵy bolmasa, múm­kin bul aqparat Parlament qupıasy bolyp qalar ma edi? Osylaı «Jas qazaq úni» talaı kókiregi soqyr uıqy­sy­rap ketken depýtattardy sho­shyndyryp qana qoımaı, jal­py qazaq qaýymyna oı saldy. Shalajansar Parlament ulty­myzdyń, tiliniń álsizdigin, qa­zaqtardyń ózderiniń ultyna degen qyrsyzdyǵynyń aına­sy boldy.

Aıta keteıin, osydan keıin elde, ásirese depýtattar ara­synda «Jas qazaq úni» gazetine yqylas aıtarlyqtaı ósti. Meniń sol kezdegi áriptesterim ol gazetten seskenetin boldy, al parlamenttiń ınjenerlik ortalyǵyna endi qaı másele bolsyn, depýtattardyń qalaı daýys bergeni týraly aqparat berýge joǵarydan úzildi-ke­sildi tyıym salyndy.

Qazaq tiline qarsylardyń birazy uıalýdyń ornyna maǵan shabýylǵa shyqty, sol kezde Kazybek qoldaryna tússe, kim bilsin, aıamas edi. Maǵan aıta­tyn ýájderi: «Búgingi qa­zaq­tyń eń asyldary, ıntelekti joǵarylary bul orystildi­ler. Siz qazaq tildilerdi Parlamentke jınap, zań shyǵarý­shy organnyń bedelin ketiresiz, nege sony oılamaısyz. «My –sol, kazahoıazychnye – nol»,–demesi bar ma?» Qazaq ıntelegensıasy arasynda eki til, tipti úsh tildi meńgergen azamattar barlyǵyn, olar­dyń oı-pikiriniń keńdigin, ómirge qazaqtyń da, orystyń da kózi­men qaraı alatyndyǵynan nıgılıser búgin de habarsyz. Osy­laı Qazybek Isa 2004 jy­ly Parlamentti áshkere­lep, eldi bir silkindirip tasta­dy. Qazybektiń osy synynan keıin, qoǵam qazaq depýtat­ta­rynyń qazaq tilin meńger­ge­nine asa nazar aýdaratyn bol­dy.

Keıinnen, men «Aq jol» par­tıasyna kelgennen soń, Qazybekpen jıi aralasyp, onyń saıası pýblısısıkalyq maqalalaryn zor yntamen oqıtyn boldym. Ult, til máse­lelerine kelgende Qazybek aıanbaıdy, shaıqasqa shyqqan batyrlardaı. Sebebi ult má­selesi – ıdeologıalyq kúres alańy, sondyqtan ol palýandaı beldi býyp kúreske shy­ǵady, eshkimdi keshirmeıdi. «Ata zańdy ózgertpeı, tildi úırený –sýǵa túspeı júzýdi úıren degenmen birdeı…» atty maqalasynda Qazybek pre­zıdenttiń keńesshisi tek Er­tisbaevqa ǵana emes, shyn­dy­ǵynda, ertisbaevtarǵa, sebebi bular ultqa qarsy belgili bir nıgılıser toby, shúıiledi. Til janashyrlary «Ejikte­seń de, erejeni túsinbeıtin ke­ńesshi Ertisbaevpen «ke­ńesýi» kerek eken de» dep, ony synap qana qoımaı, «Ia, Prezıdent memlekettik múddege qarsy shyǵyp, arandatýshylyq áreket jasaǵandardy jazalasa, eń aldymen óziniń ke­ńes­shisi Ertisbaevten bastaý kerek» dep salmaqty joǵary bılikke aýdarady. «Dambalsyz «demokrat» Ergalıeva, ult­tyq múddege kelgende ún joq «Nur Otan», jetekke erer emes «Azat» partıasynyń jetekshileri Bolat, Jar­mahan, «Ne nado lezt v Konstıtýsıý» degen Oral Muham­betjanov, qazaq tilin qoldaý­dy orys tiline qıanat dep esepteıtin Qaırat Mámı, 80 jyl jınaǵan abyroıdan 8 mınýtta aıyrylǵan Bıbigúl Tólegenova, taǵy basqalar Qa­zybekten óz sybaǵalaryn al­dy. «Eslı vy mne ne pomenáete mozgı, mne kazahskıı ıazyk ne vyýchıt!» degen qazirgi Syrt­­qy ister mınıstri E.Ydy­rysovtyń sózderine baıla­nysty «Ana tiline, memlekettik tilge mıy jetpegender qalaı mınıstr bolady? – degen qısyndy saýal qoıady. «Biz­de mısyz mınıstr, mısyz ákim, mısyz depýtat, mısyz sheneýnikter bolýy zańdylyq bolsa, onda biz qandaı el­miz? – dep qınalady ol. Qazybektiń mazalanýynyń, ótkir sózben keıbireýlerdi túıreýiniń astarynda tereń syr jatyr.

Ultty kemsitý – jahandyq úrdis. Jahandaný ıdeology E.Gıddens ulttyq sana-sezim, ulttyq “Men” ıgilikke emes, daýǵa, janjalǵa aparady dep esepteıdi. Ulttyq ıdeıa, ult­tyq nıet janjal, qastan­dyq­pen bir júredi. Ulttyq bolmys búlikpen birdeı. Ol ózara baı­lanysqa, alys-beriske, tu­raq­tylyqqa qarsy, tejegish kúsh deıdi. Osydan kelip avtor kosmopolıttik ult jasaý oıyn alǵa tartady. Ony kim ja­saı­dy?– degen saýalǵa, ony tilin, mádenıetin, tarıhyn bilmeıtin bılik basyndaǵy kosmo­polıttik elıta jasaıdy dep boljaıdy. Birte-birte memleket ulttyq sıpatynan aıyry­lyp, kosmopolıttik memleketke ulasady. Avtordyń pikirinshe, ulttyq qaýymdastyq jasandy birlestik, til, máde­nıet, dástúr ortaq qundylyqtar, sondyqtan bir ulttyń ekinshi ultqa sińisýi qıyn emes, túptiń túbinde basym tilmen, máde­nıet­pen kelisýge týra keledi. Iá, E.Gıddens taýyp aıt­qan­daı, shovınıser men nıgılıser Qazaqstanda da qazaq ultyna úzbeı qarsylasýda.

Qazaqqa óziniń aram pıǵy­lymen burynnan belgili Svoık deıtinniń «…gosýdarstven­nym ıazykom v Kazahstane ıavláetsá rýsskıı. V tom chısle, blagodará neobratımo sostoıavshemýsá rýsskoıazychıý kazahskıh elıt. Kazahskıı je ıazyk, ısqodá ız teh je realıı, rano ılı pozdno prıdetsá prevrashat vo vtoroı» degen sóz­derin jeke adamnyń pikirine saıýǵa bolar edi. Ókinishtisi, olar­dyń astarynda tarıhı, saıası, áleýmettik qubylystar, tamyry tereń indettiń kóri­nisi jatyr. Oılanatyn eń úlken máse­leniń bári – búgin jappaı aǵylshyn tilin engizý bolyp otyr. QR Respýblıkasynyń Konstıtýsıasynyń 19-baby­nyń III-tarmaǵy «Árkimniń ana tili men tól mádenıetin paıda­lanýǵa, qarym-qatynas, tár­bıe, oqý jáne shyǵarmashylyq tilin erkin tańdap alýǵa qu­qy­ǵy bar» delinedi. Mektep oqý­shylaryna aǵylshyn tilin oqytpas buryn ata-analary­nyń kelisimi qajet. Úsh tildi oqytýdyń psıhologıalyq, pe­dagogıkalyq jaǵynan áli te­reń paıymdaýdy qajet ete­di. Mamandar da tapshy. Osy oraı­­da N.Hrýshevtyń aýa raıy­­na qaramaı, júgerini nasıhattaǵany oıǵa oralady. Osyndaılarǵa toıtarys beretin Qazybek sıaqty oraq tildi, ótkir minezdi azamattar kerek-aq! Ulttyń ulylyǵy onyń sa­nynda emes, ár ulynyń uly­ly­­ǵynda!

Amangeldi AITALY, profesor