Teńgeniń qunsyzdanyp, AQSH dolarynyń asqaqtaýy bılik úshin qolaısyz jaǵdaı ekeni belgili. Óıtkeni, osynsha jyldar boıy «ósip-órkendep» kelgen Úkimettiń bir páste taqyrǵa otyrýy esi durys azamatty oılandyrmaı qoımaıdy. Al, osy oı qarasha halyqtyń mazasyn jegideı jeı berse, qara halyqtyń narazylyǵy artsa, túptiń túbinde bılikke ońaı tımesi anyq. Sondyqtan da negizgi taqyrypty tasada qaldyryp, halyqtyń nazaryp basqa jaqqa burý – bıliktiń ejelden qoldanyp júrgen senimdi ádisi.

Teńge qunsyzdanǵannan keıin ózektiligi joıylǵan taqyryp bolsa da, Shyńǵys hannyń qazaq nemese qazaq emestigi týraly áńgime qaıtadan bas kóterdi. Atalǵan daýdy bul joly Ulttyq Ǵylym akademıasynyń basshysy Murat Jurynov kóterip otyr. Akademık sóziniń bissimilásin «Biz ǵalymdar, saıasatpen shuǵyldan­baımyz, tek ǵylymı shyndyqty izdeýmen aınalysamyz» deýden bastapty. Osydan-aq ǵalymdardyń saıasatqa qanshalyqty aralaspaıtynyn bilýge bolatyn sıaqty. Osyndaıda qazaqtyń «urynyń arty qýys» degen máteli eriksiz eske túsedi.

– Bizdi Tileýberdi Ábe­naıuly­nyń keıingi tereń zertteý jumys­tary qyzyqtyrdy. Buryn da mıl­lıon­daǵan adamy bar túrik álemine shaǵyn ǵana álsiz mońǵol jurtynan shyqqan adam­nyń han bolýy túsiniksiz jáne shyn­dyqqa ulaspaıtyn jaı bolatyn. Sebebi, han tek qana kúshti elden, kúshti taıpadan shyqqan. Shyńǵys hannyń týǵan jeri, ósken ólkesi Burqan jáne Túrgen degen jerlerdi qazirgi Mońǵolıa aýmaǵynan da, soltústik Sibir ólkesinen de taba almaısyz. Ol jaqta on­daı jerler buryn da, beride de bolmaǵan. Kerisinshe, dál sol Burhan men Túrgen de­gen jer-sý attary Jetisý jerinde ejelden búginge deıin bar. Biz osyndaı dálelderge kóńil aýdardyq, bul zert­teýdiń bastamasy dep oılaı­myn. Muny mońǵol ǵalymdary­men birge talqylap, pikirtalas júrgizý ke­rek, – deıdi akademık.

Jalpy Murat Jurynovtyń Tileýberdi Ábenaıulynyń Shyńǵys han týraly zertteýine nazar aýdarýy qyzyq. Óıtkeni, Shyńǵys hannyń qazaq nemese túrik ekendigi týraly ártúrli shet eldik ǵalymdar aıtyp júr ǵoı. Sondyqtan bul kópshilik úshin jańalyq emes. Bizdiń paıymdaýymyzsha Shyńǵys hannyń tegin tergeý qunsyzdanǵan teńgeniń máselesin tasada qaldyrý úshin jasalǵan ákki áreket sıaqty. Bul bir.

Sondaı-aq, negizgi máseleden nazardy burýda tastandy balalardyń jyry jaqsy ról atqaryp turǵan sıaqty. Tipti, halyqty nemen aldaýsyratamyz dep otyrǵan Úkimetiń tileýin berdi dese de bolady. Iá, ras jańa týǵan sábıdiń ájethanadan tabylýy nemese jol boıyna laqtyrylǵan náresteniń máselesi kim kimdi bolsyn oılandyrmaı qoımaıdy. Alaıda, dál osy máseleni bılik tym ulǵaıtyp jibergen sıaqty. Óıtkeni, tastandy balalarǵa qatysty aqparat kún saıyn túrlenip barady. Máselen, Jambyl oblysy Talas aýdanynda bolǵan oqıǵa teleserıalǵa bergisiz sıpat aldy. Túrli deńgeıdegi aqparat quraldary, onyń ishinde bılik saıasatyn nasıhattaıtyndary da bar, atalǵan oqıǵany «jiti nazarǵa alyp», kúnde birneshe habardan berýde. Máselen, «Eki qabat kezinde alǵysy kelmegen qyzǵa endi jigit úılengisi keletinin aıtypty. Qyz da jigittiń usynysynan bas tartpaı turmysqa shyqqaly jatqan kórinedi». Bul búgingi baspasózdegi «qyzý taqyryp». Aldaǵy ýaqytta BAQ jas-jubaılardyń toıy ótti dep jahanǵa jar salýy múmkin.

Jalpy qazirgi tańda dál osyndaı taqyryptaǵy aqparattar legi tolastalar emes. Bizdiń paıymdaýymyzsha bul teńgeniń qunsyzdanyp, AQSH dolarynyń sharyqtaýynan, munaı baǵasynyń kún sanap túsip, sonymen birge Úkimettiń tyǵyryqqa tirelgeninen, eldiń ekonomıkalyq apat aldynda turǵanynan jurtshylyqtyń nazaryn basqa jaqqa burý úshin tastalǵan jasandy taqyryp sıaqty. Áıtpese, tastandy balalar bir búgin paıda bolǵan joq. Sóz etse, buryn da sóz eter edi. Aıtsa, buǵan deıin de aıtar edi. Iaǵnı, bılik úshin qoǵamda ekonomıkalyq ahýaldan góri Shyńǵys hannyń tegi men buzylǵan qyzdardyń qylyǵynyń talqylanǵany tıimdi bolyp otyr. 

Serik JOLDASBAI

Astana