«ريم جانە ونىڭ قاراماعىنداعى جەرلەر: ريم رەسپۋبليكاسى، ريم يمپەرياسى، باتىس ريم يمپەرياسى، شىعىس ريم يمپەرياسى، ادرياننىڭ پاتشالىعىنداعى يمپەريا.
ەجەلگى ريم (لات. Roma antiqua) — ەرتە زاماننىڭ باس وركەنيەتتەرىنىڭ ءبىرى، ءوز اتاۋىن رومۋلدىڭ اتىمەن اتالعان استاناسىنىڭ ەسىمىنەن الدى» (ۋيكيپەديا — اشىق ەنسيكلوپەدياسىنان الىنعان مالىمەت).
ەۆروپا حالىقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز مادەنيەتتەرى مەن دىندەرىنىڭ باستاۋىن «بارلىق جول ريمگە اپارادى» دەلىنەتىنىندەي وسى ريم يمپەرياسىنان الادى.
سول كەزەڭدەردەن قالعان جىرمەن جازىلعان جازبا مۇرا «اۆتورى گومەر دەلىنەتىن «يليادا» مەن «وديسسەيا». «وديسسەيا» يليادانىڭ جالعاسى ەكەنى بەلگىلى، سەبەبى وندا ترويا سوعىسىنان كەيىنگى وقيعالار باياندالادى. «يلياداداي» مەن «وديسسەيا» 24 كىتاپقا بولىنگەن. «وديسسەيانىڭ» قۇرىلىسى (كومپوزيسياسى) «يليادادان» كۇردەلى. «يليادانىڭ» سيۋجەتى ءبىر ءىزدى كەلسە، «وديسسەيانىڭ» اڭگىمەسى ارەكەتتىڭ ورتاسىنان باستالادى. «يليادادان» گورى «وديسسەيادا» باس كەيىپكەر بەينەسىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارىلعان» (كونە گرەك ادەبيەتىنىڭ ارحايكالىق ءداۋىرى. ەنسيكلوپەديا).
تۇسىنىكتەمە: يليادا - قازاقتىڭ "ەل اتا"، ال «يلياداداي» - اداي ەلى دەگەنى. سول سياقتى گرەكتەردىڭ «ەللادا» دەپ جۇرگەندەرى دە وسى "ەل اتا".
«ەل» مەن «يل» سينونيم. ەدىل-يتيل، ەرتىس-يرتىش، ەلەك-يلەك، ەسىل-ەسيل ت.ت. بولىپ قولدانىلا بەرەدى. قازاقتا «ەلى (ءبىر ەلى، ەكى ەلى ت.ت.» دەگەن ءسوز ۇزىندىق ولشەمىن بىلدىرسە، ولاردا دا «يل (ميل)» سونداي ماعىنا بەرەدى. ايىرماسى، ولاردىڭ «ءبىر ءميلى» - 1،6 كم-گە تەڭ بولسا، ال ءبىزدىڭ ءبىر ەلىمىز سول ولشەۋدىڭ ەڭ باسى دەگەندى بىلدىرەدى. دەمەك، بۇل بۇكىل الەم ەلدەرى قازاقتىڭ «ءبىر رۋلى ەلىنەن» باستاۋ الادى دەگەندى بىلدىرگەنى.
ولار ەجەلگى (كونە) دەگەن ءسوزدى «انتيك» دۇنيەسى دەپ اتايدى. «ان» - مانقىستاۋ (مانداردىڭ قىستاۋى) دەگەنىمىزدەگى ماننىڭ جانە سونىمەن قاتار انا دەگەن ۇعىمىمىزدىڭ ءسوز ءتۇبىرى. دەمەك، ولار وزدەرىنىڭ ەجەلگى ماڭعىستاۋدان، ياعني ماد پاتشالىعىنان تارايتىنىن جاقسى بىلگەن. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، وسى «ان» تۇبىرىنەن كونە، ەجەلگى دەگەن ماعىنا دا، بۇكىل الەم ەلدەرىمەن قولدانىلاتىن «انتيك» ءسوزى دۇنيەگە كەلدى. باتىس ءىلىمى انتيك دۇنيەسىنە تەك قانا ەجەلگى گرەكيا مەن ريم مادەنيەتىن جاتقىزىپ ءجۇر. ولاردىڭ تۇجىرىمىنشا، بۇلاردىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار ەجەلگى گرەكتەر دەلىنەدى. ولار وزدەرىن «ەلدىكتەر» (ەلليندەر)، ەل اتاۋىن ەل ادا (ەللادا) دەپ اتادى. شىندىعىندا، ولار سول وڭىرگە كەزىندە وسى قازاق دالاسىنان كەتكەن. وعان دالەلگە ولاردىڭ وزدەرىن ەلدىكتەر، ەلىن ەل اتا، مەملەكەتىنىڭ اتاۋىن گرەكيا دەپ اتاۋلارى جاراپ جاتىر. گرەكتىڭ ءسوز ءتۇبىرى «ەك (ەكى)»، بۇل قازاقتىڭ ساندىق اتاۋى. ءبىزدىڭ سوزدىك قورىمىزداعى ەك، ەكى، ەكە (اكە)، تەك (اتا تەك)، تەكە (تەكەران)، مەكە، سەنەك دەگەن سوزدەردىڭ بولۋى وسىدان.
ەل اتانىڭ قازاق شەجىرەسىندەگى اتاۋى ەلتاي، ياعني ەل اداي. دەمەك، ەۆروپالىق «انتيك» دۇنيەسى وزدەرىنىڭ شىققان تەگى قازاق ەلى مەن قازاق دالاسى ەكەندىگىن كامىل مويىنداپ وتىر.
قازاقتىڭ قايقى قىلىشىن كونە گرەكتەر مەن ريمدىكتەر «مارس قىلىشى» دەپ اسپەتتەپتى. اسپانداعى الىپ پلانەتاعا دا وسى ەسىمدى ەنشىلەپتى.
تۇسىنىكتەمە: مارس – مان ارىس، ياعني ماڭعىستاۋلىق ارىستار. وعان ايعاق ىزدەپ الىسقا ات شاپتىرۋدىڭ دا تۇككە قاجەتى جوق. ماڭعىستاۋدىڭ ەجەلگى قورىمدارىنداعى قۇلپىتاستاردىڭ بارلىعىنان دەرلىك «قازاقتىڭ قايقى قىلىشىن» كورەمىز. كەيبىرىندەگى ايقاستىرا سالىنعان ەكى قىلىشتىڭ بەينەسىن كورگەندە، «كرەستىڭ دە» قايدان شىققانىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ماڭعىستاۋدىڭ كوپتەگەن ەسكى قورىمدارىنداعى قۇلپىتاستاردا كرەس تاڭبالارى دا بار.
قۇمىق مۇرات ءاجiنiڭ «دەشتi-قىپشاق دالاسىنىڭ جۋسانى» كiتابىندا كرەست-ايقىشتىڭ ءتاڭiرشiلدiكتiڭ باس تاڭباسى ەكەندiگi، ونى ريمگە ءتاڭiرشiل عۇندار اپارعاندىعى تۋرالى باياندالادى.
گومەردىڭ تەگى بۇزاۋ. قاز ادايدىڭ شەجىرە دەرەگى بويىنشا، بۇزاۋ – ادايدىڭ جەتىنشى بۋىن ۇرپاعى جانە التىنشى نەمەرەسى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ قايقى قىلىشتى ءپىر تۇتاتىن سەبەبى، قازاقتىڭ قايقى قىلىشىنىڭ اۆتورى - بۇزاۋدىڭ ۇلكەن ۇلى ايتۋمىستان تارايتىن شىلىم (چۋلۋم). الەم كارتاسىندا شىلىم دەگەن جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ كوپتەپ كەزدەسەتىنى وسىدان. شىلىم مەن قىلىشتىڭ تۇبىرلەس بولاتىنى دا وسىدان. بۇل جەردە "اۆتورلىق قۇقىق" ساقتالىپ وتىر.
ايتپەسە، ادايدىڭ «بەس جۇيرىگىنىڭ» ءبىرى اتانعان بۇزاۋ اتا ۇرپاعى، جىر دۇلدىلدەرىنىڭ ءبىرى كەنجە اقتان كەرەي ۇلى (1850-1912) اتامىز:
«مەن ادايدىڭ اقتانى
سويلەگەن ءسوزى تاقتالى
...سويلە» دەسەڭ جىرشىڭىز
الدارىڭدا جورتاقتار.
تۋعان ايعا ات بەرگەن،
اق قاعاز بەن حات بەرگەن
ەكى ەرىن مەن ءتىل-تاڭداي
سويلەسىن دەپ جاق بەرگەن.
ايتقان سوزگە تۇسىنبەس
ادامنىڭ ميسىز اقىماعى»، – دەپ جىرلاماعان بولار ەدى (جىر-داريا «ماڭعىستاۋدىڭ اقىن جىراۋلارى» اقتاۋ-1995. 159 بەت)؛ وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، ايعا «اي» دەپ ات قويعاندار دا، اق قاعازدى ويلاپ تاۋىپ، وعان حات جازعاندار دا، شەجىرەنى قاعازعا تۇسىرگەندەردە وسى اداي اتامىزدىڭ ۇرپاعى بۇزاۋ - ايتۋمىس دەپ وتىر. بۇل جەردە دە «اۆتورلىق قۇقىق» ساقتالىپ وتىر.
قازاقتا ەجەلدەن بەرى اۋىزدان تۇسپەي، ۇنەمى ايتىلىپ كەلە جاتقان «قارقاراعا جانىڭ جەتكەنشە شىدا» دەگەن ءسوز جانە قازاق دالاسىندا قار (بالاماسى اق، اقشا قار)، قارا، قارقارا اتتى توپونوميكالىق اتاۋلار وتە كوپ كەزدەسەدى.
تۇسىنىكتەمە: ەنەي باسپانالاعان كارفاگەن قالاسىنىڭ تولىق اتاۋى قار اپا كەنتى. كار-قار، فا-اپا، گەن-كەن (كەنتى) بولىپ تالدانادى. كەنت قازاقتا (تۇرعىنى كوپ ەلدى مەكەن)، ياعني قالا دەگەن ماعىنا بەرگەنى سياقتى، پارسى تىلىندە دە قالا، شاھار؛ كونە لاتىن تىلىندە ادام، ادامدار، حالىق دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. «يلياداداعى» ترويا توڭىرەگىندە قارقارا اتتى شىڭ بار. داستاندا: «كرون ۇلى (زيەۆس) يداعا، اڭ-قۇستىڭ نۋلى-سۋلى اناسىنا، توعايى مەن قۇرباندىقحاناسى ورنالاسقان قارقاراعا كەلiپ، ءجۇيرiك سايگۇلiكتەرiنiڭ تiزگiنiن تارتتى»، دەگەن جولدار بار.
ريم يمەرياسىنىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسى دە، قازاق قاعاناتىنىڭ اتا تەكتىك (رۋلىق، تايپالىق) جۇيەسىنە سايكەس جاسالعان. مىسالى، ريم رەسپۋبليكاسىندا اقساقالدار قۇرعان كەڭەس-سەنات ريم ومىرىندە ەرەكشە ورىن الدى. ونىڭ مۇشەلەرىن سەناتورلار دەپ اتادى. ولار وسى قىزمەتتى ءومىر بويى اتقاردى. قازاق قاعاناتىنىڭ ءۇش جۇزدەن قۇرالاتىنىنا سايكەس، ريمدەگى سەنات قۇرامى دا 300 ادامنان قۇرالدى. جوعارعى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە جەتتى. سەناتتىڭ بيلىگى ۇلكەن بولدى. سەناتتا قاراجات، سوعىس، ءبىتىم، كەلىسىم ماسەلەلەرى كەڭىنەن قارالدى.
ريم رەسپۋبليكاسىندا قازاقتىڭ «ءۇش جۇزىنە» سايكەس حالىق جينالىسىنىڭ 3 ءتۇرى بولدى: كۋريا - رۋ بىرلەستىكتەرىنىڭ جيىنى، سەنتۋريات – پاتريسيلەر مەن پلەبەيلەردىڭ جينالىسى، تريبالار (تريبۋنا) – حالىق جينالىسىنىڭ سوڭعىسى. اتقارۋشى وكىمەت بيلىگىن جۇرگىزۋشىلەردى ماگيستراتتار دەپ اتادى.
ب.ز. I عاسىردىڭ سوڭى - II عاسىردىڭ باسىندا وسى ريم يمپەرياسىندا «ەۆرەيلىك ءدىندارلاردىڭ» ۇيىمداستىرۋمەن يسا پايعامباردىڭ بيلەردىڭ ءبىلىمىن (بيبلياسىن) بۇرمالاۋدان پايدا بولعان حريستوسقا سيىناتىن ءارتۇرلى قاۋىمدار مەن ۇيىمدار پايدا بولدى. كەيىننەن بۇل ءدىندى باسقا ۇلتتار – گرەكتەر، سيريالىقتار، ەگيپەتتىكتەر، ريمدىكتەر، گاللدار قابىلداي باستادى.
ەۆانگەليەنىڭ ءتورت اۆتورى بار. ماتۆەي (ماتاي)، مارك، لۋكا جانە يوانن. حريستيانداردا وسى ءتورت اۆتوردىڭ تورتەۋى دە كيەلى سانالادى. ءتورت ەۆانگەليەنىڭ تورتەۋى ءتورت ءتۇرلى بولعانىمەن، ماتاي، مارك جانە لۋكانىڭ ەۆانگەليەسىنىڭ ۇقساس جەرلەرى كوپ، ياعني وقيعالار مەن وسيەتتەر قاتار ورىلەدى، ال يوانن (يوحون، جوحان) ەۆانگەليەسى كەيىپكەرلەرىنىڭ اتى ءبىر بولعانىمەن ماعىناسى باسقا. ەۆرەيلەردى ەجەلگى قازاقتاردىڭ جوگى (جوحان) دەپ اتايتىندارى وسىدان.
ريمدەگى العاشقى زاڭدار ب.ز.د. V عاسىردا ون مىس تاقتاعا، كەيىننەن ون ەكى مىس تاقتاعا جازىلدى، سوندىقتان ونى «حII كەستە زاڭدارى» دەپ اتادى. كەستە جۇرتتىڭ كوز الدىندا تۇرۋى ءۇشىن فورۋمعا قويىلدى. قالادا تۇراتىن ءار ادام 12 كەستە زاڭدارىن بىلۋگە مىندەتتى بولدى.
«اپپەنين تۇبەگىندە العاش رەت پروتوتۇركىلەردەن تۇراتىن 12 قالا-مەملەكەتتەن تۇراتىن قۋاتتى بiرلەستiكتiڭ (ب.د.د. ءۇII ع.) نەگiزi قالاندى. ولار كوك ءبورىنى تۋىنا سالدى. ءريمنىڭ قاق ورتاسىنا «قانشىق قاسقىر مەن ەگىز ۇلدىڭ (رەم مەن رومۋلدىڭ)» تاس بەينەسىن ورناتتى. بۇل بەينە ۇزاق ۋاقىتتار بويى ءريمنىڭ ەلتاڭباسى بولدى» (ەنسيكلوپەديالىق دەرەكتەن).
«ون جىلعا سوزىلعان سوعىستان كەيiن ترويا جالىن قۇشتى. ال ونىڭ اجالدان امان قالعان قورعاۋشىلارى جان-جاققا بىتىراپ باس ساۋعالاعان. ولاردىڭ اراسىندا ترويانىڭ گەكتوردان كەيiنگi باتىرى ەنەي دە بار ەدi. ەنەي جانە ونىڭ بiر توپ تايپالاستارى وزدەرiنە قونىس قىلار مەكەن iزدەپ ءجۇرiپ، اپەننين تۇبەگiنەن جاڭا وتان تابادى. وسىندا ولاردىڭ ۇرپاقتارى ريم قالاسىنىڭ نەگiزiن قالايدى، ال ول كەيiن ايگiلi ريم يمپەرياسىنىڭ استاناسىنا اينالادى. مiنە، ەنەيمەن بiرگە ترويادان اپپەنينگە اۋعان وسى حالىق ەترۋستەر ەدi. ەترۋستەردiڭ اپەننينگە كiشi ازيادان قونىس اۋدارعانىن بۇگiنگi تاريح تا جوققا شىعارمايدى. كiم بiلەدi، ريمنiڭ نەگiزiن قالاعان ون ەكi تايپانىڭ باعزى تۇركi تiلiندە سويلەگەن تارماعىنىڭ وكiلi، بالكiم، وسى گومەر پوەماسىنداعى ەنەي - Iءناي باتىردىڭ ءوزi بولار؟!» (ءامىرحان بالقىبەك. «گومەر ەپوسىنىڭ جاڭعىرىقتارى»).
«ون ەكى كەستە زاڭدارى»، «ون ەكى قالا-مەملەكەت»، «ون ەكى تايپا» قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى «ون ەكى اتا باي ۇلى» قاعيداسىنا سايكەس جاسالعان.
وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، قازاقتىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىن «قاز-قالپىندا» قايتالاپ وتىر.
لينگۆيست ماريو الينەيدىڭ 2013 جىلى شىعارعان كىتابىنىڭ اتى «ەترۋسكىلەردىڭ تەگى تۇرىكتەر ەدى» دەپ اتالادى. اۆتوردىڭ تۇجىرىمى بويىنشا ءريمنىڭ نەگىزىن قالاعان ەترۋريلەر (جەتىرۋلار).
...«قازىرگى يتاليا جەرىندە كاسپيي دالاسى ماڭىنان بارعان وعىزدار، ترويا (بۇقا، وگىز، تۋر ۇشتىگى) سوعىسىنان كەيىن (ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان 1260 جىل بۇرىن) جەترۋ (جەتى رۋ، ەترۋريۋ) مەملەكەتىن قۇرعان. جالپى وسىنداي ءداستۇر ەجەلدەن بار. ۇيعىرلار وزدەرىن توعىزوعىز، نايماندار – سەگىزوعىز، قىرعىزدار – قىرىقوعىز ت.ب. دەپ اتاعان.
ءبىزدىڭ ج.س.ب. ءۇ111 عاسىردا جەتىرۋلار ۇلى ريم يمپەرياسىن قۇرىپ، وسى يمپەريانىڭ نەگىزىن قالاعان رومۋل مەن رەمدى اسىراپ-باققان قاسقىرعا ەسكەرتكىش قويادى. سوندا يتاليا دەگەن ءسوزىمىز يتەلى، ياعني قاسقىردىڭ ەلى بولىپ شىعادى. ال، قازاقتا قاسقىردان تۋعان دەپ تەك قانا ماتاي مەن سادىر رۋلارى ايتىلادى» - دەيدى پەدوگوگيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى قايرات زاكىريانوۆ.
بۇعان قوسارىمىز، تۇرىكتەر دە ءوز تەگىن الشىن - كوكبورىدەن باستامايتىن با ەدى. تۋرا وسىنداي جەتى رۋ بىرلەستىگىن ءحۇ111 عاسىردا ءاز تاۋكە حان دا قازاقتىڭ كىشى ءجۇز قۇرامىندا تۋرا سول رۋلاردان قۇرعان بولاتىن.
دەمەك، ريم يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعاندار الشىننىڭ (كىشى ءجۇز – بەكارىس) ءۇش بالاسىنىڭ ورتانشىسى جەتىرۋلاردىڭ (تانا، تابىن، كەردەرى، كەرەيت، رامازان، جاعالبايلى، تولەۋ) اتا-بابالارى بولىپ تابىلادى.
قاز اداي شەجىرەسى ولاردى بەكارىستان: الشىن (ۇلكەنى)، كەنشىندى (كىشىسى) دەپ تاراتادى. كەنشىن اتامىزدان جەتى رۋلار تارايدى.
كوكبورى الشىننىڭ لاقاپ اتى. ءبورى، كوكبورى قاسقىردىڭ بالاما اتاۋى. قازاق ونى كەيدە يت-قۇس دەپ تە اتاي بەرەدى. قاسقىر مەن قازاق ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى ءبىر. دەمەك، قاسقىر ءسوزى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ اراسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ارينە، ەڭ ءبىرىنشى دالانىڭ جىرتقىش اڭىن دالانىڭ ءتول پەرزەنتى قازاق تانىماي كىم تانۋشى ەدى.
ونىڭ تاعى ءبىر سەبەبى، قاسقىر ەشقاشان قولعا ۇيرەنبەيتىن، بوستاندىققا اسا قۇشتار، ۇنەمى دالاعا قاراپ ۇليتىن، وتە شىدامدى، قانشا قىرسا دا ەشقاشان تۇقىمى قۇرىمايتىن جىرتقىش اڭ بولىپ تابىلادى. بۇل جىرتقىش اڭنىڭ اۆتورى بۇگىنگى قازاق (قاس) پەن قىرعىزداردىڭ اتالارى. باستاۋ نۇكتەسى، ياعني اتاسى – ءاز (از) اۋليەنىڭ مولاسى جاتقان ماڭعىستاۋداعى ءۇستىرت (قىر). مىنە وسى ءبىر اۋىز قاسقىر دەگەن ءسوز، قازاق پەن قىرعىزدىڭ تۋىس ەل ەكەنىن جانە قىرعىزدىڭ قازاقتان، ياعني قاس بيلەر ەلىنەن ءبولىنىپ شىققانىن كورسەتەدى. قىرعىز دەگەندەگى ءتۇبىر ءسوز قىردىڭ ەكىنشى بۋىندا تۇرۋى تەك قانا وسىنى بىلدىرەدى. جارايسىڭدار، اتالارىم! ءسوز جاساساڭ وسىلاي جاسا! تاريح جازساڭ وسىلاي جاز! سەندەردىڭ بۇل جازعاندارىڭدى مىڭ، ميلليون جىلداردان دا كەيىن وقۋعا بولادى.
بىزگە بۇل جەردە بۇكىل الەم ەلدەرىن مويىنداۋعا ءماجبۇر ەتەتىن جاعداي، وسى يتاليا ەلىن قۇرعان جەتىرۋلاردىڭ (كوشپەندىلەردىڭ) كەزىندە دالانىڭ قاسقىر، قارساق، تۇلكى سياقتى اڭدارىن قولعا ۇيرەتۋى ىسكە استى. سول ۇشىندە ولار يت ەلى (ءيتتى قولعا ۇيرەتكەن، يت ۇستاعان ەل) اتالىپ كەتە باردى.
ماتاي دەمەكشى، ماتاي ءوز تەگىن مانعىستاۋداعى ماد پاتشالىعىنان الادى. ولار ەجەلگى جازبا دەرەكتەردە ماد، ماداي (ماتاي)، مااداي-قارا، ماناداي دەپ حاتتالعان. ەجەلگى ميديا پاتشالىعى دا كەزىندە ماداي دەپ اتالىپتى.
بۇكىل الەم ەلدەرى وزدەرىن التايدان تاراتادى جانە ونى كامىل مويىندايدى. ال، التايدىڭ تەگى ماڭعىستاۋدا. التايلىقتاردىڭ اراسىندا جىرلاناتىن «ما اداي-قارا» باتىرلىق داستانى وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق.
«وسى يتاليانىڭ ۆەنەسيا قالاسىنداعى «چيني» عيماراتىنىڭ ەكىنشى قاباتىنداعى مۇراجاي بولمەدە كادىمگى ءبىزدىڭ تۇركىستانداعى تايقازان سياقتى قازان بار. كولەمى ودان كىشىرەك، ءبىراق مەتالى، ورنەكتەرى ۇقساس. قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا قازان ءتۇبى اعاشپەن دوڭگەلەنە قاپتالعان. قولادان قۇيىلعان، سىزىقتارمەن ون ءۇش شاقتى جەرىنەن بولىنگەن، بەتىنە ورنەكتەر سالىنعان، ءتورتىنشى بولىگىندە ارىستاننىڭ باسى بەينەلەنگەن، بەسىنشى بولىگىندەگى سۋرەتتەر تۇلكىگە، مارالعا، تيىنگە ۇقسايدى. التىنشى بولىگىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق ورنەكتەرىنە ۇقساعان يرەك، قوشقار ءمۇيىزدى ويۋلار بار. تومەنگى جاعى شاشاقتى ەتەك ءتارىزدى ورنەكتەلگەن. ...بەسىنشى بولىمدەگى سۋرەتتەر اراب جازۋلارى، ورنەكتەلىپ جازىلعان «مۇحاممەد» دەگەن ءسوز قازاندى اينالدىرا 23 رەت جازىلعان. چيني سارايىنداعى ەسكى عيماراتتىڭ ءمارمار تاستان جاسالعان باعانا، باسپالداقتارىندا «قوشقار ءمۇيىز» ويۋلار قاشالىپ سالىنعان». («ءۇش قيان». تۇركىستاندا – تاي قازان، ۆەنەسياداعى قاي قازان؟! №48 (456) 10.12.2009).
تۇسىنىكتەمە: «چيني» عيماراتىنىڭ اتاۋىنان قازاقتىڭ شىڭ (بيىكتىك)، (شىن (اقيقات)، سىن، سىندى، سىنتاس، سين، سيناي، ياعني ماڭعىستاۋدا مۇسا پايعامبارعا ۇلى جاراتۋشى – اللانىڭ ايان بەرگەن جەرى اتاۋىن كورەمىز. ماڭعىستاۋدىڭ قىرىندا «شىڭ» اتتى بيىكتىك پەن سىندى تاۋى، سىندى اسۋى، سىندى قۇدىعى كۇنى بۇگىندە دە بار. ماڭعىستاۋلىق قىردىڭ بالاما اتاۋى ءۇستىرت (ۇستىڭگى جۇرت)، ياعني ۇلى جاراتۋشىنى (ءتاڭىردى، قۇدايدى، اللانى) ەڭ ءبىرىنشى تانىعان جۇرت.
«وسى يتالياداعى بۇگىنگى مونتە كيۆا تاۋىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى البان تاۋى دەپ اتالىپتى» (ب.ق.الباني «قازاقيا» الماتى. 2008 جىل).
«قازاق كوكبورىدەن جارالدىق دەيدى. يتالياندىقتار قارا قاسقىردى ەمىپ ادام بولدىق دەيدى. ءبارىنىڭ توركىنى ءبىر. قاسقىردىڭ يت تۇقىمداس ەكەنى اۋەلدەن ءمالىم. «يتاليان» ءسوزىنىڭ تۇپكى شىعۋ تەگى – «يت-ال-مان» دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. «يت ەمىزگەن ادام» دەگەندى بىلدىرەدى. ەكىنشىدەن، قازاقتا انالىقتىڭ بوتەن، جەتىم ءتولدى «الۋى» – «ەمىزۋى» دەگەن ماعىنادا. بۇل – كونەرىپ بارا جاتقان ءسوز. يتاليانىڭ ەجەلگى تۇركىلەرمەن بايلانىسى اتتيلادان دا (ت.ج.ب. – 453 جىلى قازا تاپقان) سان عاسىر بۇرىن بولعان. بۇل ارييلەر مەن ەجەلگى تۇركىلەردىڭ بۇدان بەس، التى مىڭ جىلدىڭ ارالىعىندا ۇلى دالا بويىمەن باتىس ەۋروپاعا وتكەن داۋىرلەرىندە، ودان بۇرىن دا بولعانىن بايقايمىز. سودان ءتىل الماسۋلارى دا جۇزەگە اسقان. «يت-ال-امان» بىزدەگى «يتەمگەن» (يت-ەم-گەن (يت ەمۋشى ادام) ەسىمدىگىمەن ماعىنالاس. بۇل جەردە «گەن» – «ادام» ماعىناسىندا. ماسەلەن، «كورەگەن» – كورگىش ادام» (ءمىر شايىر).
وسى كۇنگى «بىلگىش-تاريحشىلار» اۋزىن اشسا بولدى، اتام قازاقتىڭ بارلىق ءسوزى مەن تاريحىن وزگە ۇلتتارعا اپارىپ تەليدى. ايتاتىندارى ورىس ايتتى، پارسى ايتتى، اراپ ايتتى، جۇڭگو ايتتى بولىپ كەتە بەرەدى. تۋرا ءبىر قازاقتىڭ تاڭى سولارسىز اتپاعان سياقتى. اقيقاتىندا، مۇنىڭ ءبارى كەرىسىنشە بولعان، ياعني بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ تاريحى باستاۋىن قازىق جۇرتتان (قازىعۇرتتان، قازاقتان) الادى.
ماڭعىستاۋلىق مان ادايلاردىڭ ادام اتا مەن اۋا انانىڭ، سونىمەن قاتار قازاقتىڭ دا قاراشاڭىراعىنىڭ يەسى ەكەندىگىن ايعاقتايتىن شەجىرەلىك دەرەكتەردى، قاز ادايدىڭ كەز-كەلگەن شەجىرە-داستاندارىنان تابا الامىز.
مىسالى، ارابتار دا، ريم يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان جەتىرۋلار دا (ەترۋريلەر) انەس ساحابانىڭ كەزىندە 125 تاڭبالى قازاقتىڭ قۇرامىندا بولعان. جەتىرۋلار كۇنى بۇگىندە دە قازاقتىڭ كىشى ءجۇزىنىڭ قۇرامىندا بار. ءبىز بۇنىڭ دەرەگىن اداي – كەلىمبەردى - مۇڭالدىڭ - جاۋلى - ەسكەلدى اتالىعىنان ءوربيتىن سۇگىر جىراۋ بەگەندىك ۇلىنىڭ (1894-1974) «شەجىرە جىر» داستانىنان تابامىز:
«ىبىرايىم، كەنعان ەكى اۋىل
الجاسىپ دىنگە تالاسقان،
كەنعاننىڭ ءبىر اۋلەتى
ىشە بەرگەن اراق-شاراپتان.
ىبىرايىمنىڭ اۋلەتى
كەلەمەسىن قايىرىپ
اقان تاۋدىڭ ەتەگى (اق تاۋ، اق مان تاۋىنىڭ م.ق.)
اراپا بىزگە بولسىن دەپ (اردىڭ اپاسى (اناسى) بولسىن دەپ م.ق.)
التى تاقتا اراپتان (قازىرگى اراپ جۇرتى (ارابيا) م.ق.)
ءاجى بارىپ ءدام تاتتى.
ءاجى ءبىلىمدى بۇلاقتان (ءتاز اكە بىلىمىنەن، ءتاجىنىڭ ءتۇبىرى ءاجى م.ق.)
ون سەگىز مىڭ عالامدى
سوندا سۇلەيمەنگە سۇراتقان
مۇسىلمان، كاپىر بىرىگىپ
ارالاسىپ جۇرگەندە
قۇلشىلىق ءۇشىن قۇدايعا
مۇحامبەتكە ۇمبەت بولعاندا
ءبىر دىندەگى حالىقپىز،
اتامىز انەس ساحابا،
مۇسىلماننىڭ بالاسى
ءجۇز جيىرما بەس تاڭبالى
وسى وتىرعان كوپشىلىك
سول انەستىڭ اۋماعى.
ارابتار اسىپ كەتىپتى
مەككە، مەدينا بولاد دەپ
مۇسىلمان ءدىننىڭ قاقپاعى،
اسان قايعى، قازتۋعان
التى جۇرت كەتكەن بۇل جەردەن
انەستەن تۋعان جابال-دى،
ءتۇپ اتامىز مايقى بي،
جايىلحان مەن سەيىلحان.
سەيىلحاننىڭ بالاسى
سەگىز ارىس تۇرىكمەن
...قازاق پەن قالپاق ءبىر تۋىس
جاقىن ەكەن اراسى،
قازاق پەن قالپاق - ەكى اۋىل
الاۋ باتىردىڭ بالاسى،
قالپاق ەكەن اعاسى.
...اقارىس پەن جانارىس،
كىشىسى – اتام بەكارىس –
ءۇش انانىڭ بالاسى. («جىر داريا»، 448-449 بەتتەر). جىر وقيعاسى ماڭعىستاۋدا، ياعني قازىرگى اقتاۋ قالاسى مەن كەندىرلى ايماعىندا بولعانى جانە ولاردىڭ ول جاقتارعا وسى وڭىردەن كەتكەنى «اراپتار اسىپ كەتىپتى» دەپ ايقىن كورسەتىلىپ تۇر.
ىبىرايىم اۋىلى – الشىننان تارايتىن شىبىنتاي (قىپشاقتار)، ياعني بالىقشىلار. شىب پەن قىپتىڭ ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى، اتاسى) ىب (ىپ) بولاتىنى وسىدان.
«قازاق ءبىر دەگەن ەل ەدىك،
قايىرلى حالىق اتانعان.
ءوسىپ ونگەن قاتاردان:
ءۇيسىن، ارعىن، الشىن دەپ،
ءۇش ءجۇز بولىپ اتانعان» (قاشاعان «بەس عاسىر جىرلايدى». الماتى، 1989. 101 بەت).
كەنعان اۋىلى – شەجىرەدە ايتىلاتىن اعايىندى الشىن مەن كەنشىننىڭ كىشىسى - كەنشىنىمىز وسى. كەنشىننەن جەتىرۋلار (ەترۋريلەر) تارايدى. كەنعاننىڭ توپونوميكالىق ايعاقتاماسى ماڭعىستاۋداعى كەندىرلى شىعاناعى.
كەندىرلى ايماعى ەڭ ەجەلگى اتاۋلارعا تولى. ول جەردە ادا اتتى ارال، اقسۋ، قوسا، كوسە، توقپاق تاۋى، اقىرتاس، اقتاس، قاقپاق اتتى ميكروتوپونيمدەر مەن تەمىر بابا اۋليە قورىمى بار. وسى ءوڭىردىڭ جالپى اتاۋى قازاق ءمۇيىسى دەپ اتالادى. دەمەك، بۇل ءاتاۋلاردىڭ ءبارى قازاققا تيەسىلى دەگەن ماعىنانى ءبىلدىرىپ تۇر.
جىردا التى تاقتا ارابتاردىڭ 125 تاڭبا قازاقتان ءبولىنىپ شىعىپ وتاۋ تىككەنى، قازاقتاردىڭ كۇنى كەشە التىن وردادان جاڭا وتاۋ بولىپ ءبولىنىپ شىققان وزبەكتەردى «ءوز اعام» دەگەنى سياقتى، قاراقالپاقتا قازاقتىڭ اعاسى دەلىنەدى. جىردا قازاقتىڭ قاراشاڭىراق يەسى ەكەندىگى ايقىن سۋرەتتەلەدى. جىرداعى «ون سەگىز مىڭ عالامدى، سۇلەيمەنگە بيلەتكەن» اسا ءبىلىمدى ءاجى بابامىزدىڭ بەيىتى دە وسى مانقىستاۋدا، تاۋشىق كەنتىنىڭ تەرىستىك جاعىندا 13-15 كم. جەردە، كۇنى بۇگىندە دە «ءاجى بابا» اۋليە دەپ اتالادى.
ال، سۇلەيمەنگە كەلسەك، ون سەگىز مىڭ عالامدى بيلەگەن ءداۋىتتىڭ (داۆيد) ۇلى سۇلەيمەن (سولومون) اتامىزدا قازاقتىڭ بەل بالاسى. ايتپەسە، ونىڭ سۇلەي دەگەن اتى قازاق ەلى اراسىندا «سۇلەي» - «ول، ناعىز سۇلەيدىڭ ءوزى عوي» - دەپ، ەڭ ءبىرىنشى، ۇلى دەگەن ماعىنادا قولدانىستا بولماعان بولار ەدى. سۇلەي مان – سۇلەي ماننىڭ بالاسى دەپ ايتىلماعان بولار ەدى. سۇلەيمەننىڭ تەگى قازاق بولماسا، ونىڭ ەسىمى قازاقتىڭ سوزدىك قورىندا «سىر سۇلەيى»، «جىر سۇلەيى»، «كۇي سۇلەيى» دەگەن ماعىنا دا قولدانىلماعان بولار ەدى. سۇلەيمەن پايعامبار سىر وڭىرىندە (قازىرگى تۇركىستان) عۇمىر كەشكەن. سۇلەيمەننىڭ اناسى ياپا سول وڭىردەگى اقمەشىت جەراستى مەشىتىنە جەرلەنگەن دەلىنەدى. سىر سۇلەيى دەگەن ءسوزدىڭ تولىق ماعىناسى، سۇلەيمەن سىر ءوڭىرىنىڭ ۇرپاعى (بالاسى) دەگەن ءسوز. شىنىندا دا ۇلى اتامىز وسى وڭىردە عۇمىر كەشىپ، وسى وڭىردەن «ون سەگىز مىڭ عالامعا» ادىلدىكپەن بيلىك جۇرگىزگەن. سۇلەيمەننىڭ اتا جۇرتى بۇگىنگى قازاق دالاسىنداعى مانقىستاۋ مەن سىر ءوڭىرى. مان قىستاۋ – سىر جايلاۋ. اتام قازاقتىڭ «قىس قىستاۋ، جاز جايلاۋ» دەگەن ۇعىمدارىنىڭ باستاۋ تەگى وسى.
اڭگىمەنىڭ قىسقاسى بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ تاريحىن اتام قازاقتىڭ رۋلىق شەجىرەسىنەن اينا قاتەسىز تابۋعا بولادى.
تاريح سۇيەر قاۋىمعا بەرەر كەڭەسىم، الەم تاريحىن دالادان ىزدەۋدىڭ تۇككە دە قاجەتى جوق. ءوزىمىز دە، ياعني قوجا احمەت ياسساۋي مەن اۋليە بەكەت – ءپىر اتا ۇستانعان تاريحات (تاريح اتا) جولىندا ءبارى بار. مۇنداي ءىلىم جەر بەتى ەلدەرىنىڭ ەشقايسىسىندا جوق دەسە دە بولادى.
مۇحامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى،
ماڭعىستاۋ
