«دۇنيەدەگى جولداردىڭ بارلىعى ريىمگە الىپ بارادى» - دەگەن سەكىلدى «دۇنيەدەگى تىلدەردىڭ بارلىعى لاتىن تىلىنە الىپ بارادى». بۇل ءتىلدىڭ عىلىمي ءارى كوركەم جاسالعانى سونشالىقتى، ءتىپتى ودان كەمشىلىك ىزدەۋدىڭ ءوزى قىلمىس سەكىلدى. ال ونىڭ ءالفاۆيتىنىڭ تۇعىرىنىڭ بەرىكتىگى سونشالىقتى، ەكى مىڭ جىل بويى ءتىپتى ەشقانداي وزگەرىسكە جولىقپاعان دەۋگە دە بولادى. سوندىقتان دا بولار، قازىرگى تاڭدا دۇنيەدەگى تىلدەردىڭ 80 پايىزى وسى لاتىن الفاۆيتىندە سويلەيدى. سول سەبەپتى قاي ءتىلدىڭ بولماسىن لاتىن الىپبيىندە جازىلۋىنىڭ ءوزى ءبىر مارتەبە.

ال ەندى ءبىز مىڭ جەردەن وعان قارسى شىعايىق، ءبارىبىر ودان قۇتىلا المايمىز: دوكىمەنتتەرىمىزدەگى اتى جوندەرىمىز لاتىنشا جازىلۋ كەرەك؛ ءار-تۇرلى كەلىسىم شارتتاردا جەر-سۋ، كوشە، قالا، ەلدىمەكەن اتاۋلارىن، ادام ەسىمدەرىن لاتىنشا جازۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل ءۇشىن قازاق تىلىنە سول 26 تاڭبا ارقىلى قازاق ءتىلىن تولىققاندى بەينەلەي الاتىن ولشەمدى لاتىن ءالىپبيى كەرەك. ال ەندى قازاقتىڭ ولشەمدى لاتىن ءالىپبيى دەگەنىمىز نە؟ ول دەگەنىمىز لاتىننىڭ 26 تاڭبالى ستاندارتتى ءالىپبيى اۋقىمىندا جاسالعان لاتىن ءالىپبيى بولىپ تابىلادى. بۇنداي ءالىپبي ورىس تىلىندە دە، جۇڭگو تىلىندە دە بار، ال قازاق تىلىندە ءالى كۇنگە دەيىن جاسالماعان. سوندىقتان قازاق ەسىمدەرى مەن جەر-سۋ اتتارى ءتۇرلى قۇجاتتار مەن دوكىمەنتتەردە لاتىن ارپىندە دۇرىس جازىلماي كەلەدى. مىسالعا: Almaty دەگەن ءسوزدى الساق ول الماتي بولىپ وقىلۋعا ءتيىس، ويتكەنى لاتىن تىلىندەگى “ۋ” بىزدەگى قىسقا “ي” داۋىسسىز بولىپ كەلەدى.

لاتىن ءتىلى بۇكىل دۇنيە تىلدەرىنىڭ تۇعىرى. قازىرگى اعىلشىن، فرانسۋز، نەمىس، يتاليان سەكىلدى وركەنيەت تىلدەرى باستاۋىن سول لاتىن تىلىنەن الادى. سوندىقتان ءالىپبي جاساۋدا تازا لاتىن ءتىلىنىڭ ءوز زاڭدىلىقتارىن نەگىز ەتكەنىمىز ءجون. سونىمەن قاتار ورىس ءتىلىنىڭ لاتىن ءتىلى فاكتورىنىڭ اسەرىنەن بۇكىلدەي ارىلۋىمىز كەرەك، نەمەسە قازىرگى كيريل الىپبەسىن مۇلدە جوق دەپ ەسەپتەپ، تازا لاتىن توپىراعىنان تازا قازاق تىلىنە ساي الىپبە جاساۋىمىز كەرەك. اعىلشىن ءتىلىنىڭ دۇنيەنى جاۋلاۋىنا بايلانىستى، سونىڭ تىلدىك زاڭدىلىقتارىنا دا كوڭىل بولمەسەك بولمايدى. وسى تۇرعىدان تازا 26 تاڭبادان قازاق الىپبەسىن جاساعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى دۇنيە جۇزىندە ءتىل ساياساتى دەگەن بولادى ەكەن، ول ساياساتتار تىلدەر ارا شايقاستاردىڭ نەگىزى، ءبىر ءبىرىن السىرەتۋ ءۇشىن بەلگىلى كەدەرگىلەر پايدالىنادى. ەڭ ءجيى قولدانىلاتىن ءتاسىلى الىپبيدەگى ەرەكشە تاڭبالارعا قويىلاتىن كەدەرگىلەر. اسىرەسە تۇعىرى ءالسىز تىلدەر وسىدان كوپ زارداپ شەگەدى ەكەن. وسى جونىنەن ايتقاندا 26 تاڭبالى لاتىن الىپبيىنە ەش كىم كەدەرگى جاساي المايتىنى بەلگىلى. سوسىن، كۇننەن كۇنگە جىلدامداپ بارا جاتقان تەحنيكانىڭ جاڭارۋىنا دا اناعۇرلىم تەز يكەمدەلە الادى. ءار ءتۇرلى دوكىمەنتتەرىمىزدە اتى ءجونىمىز لاتىن الىپبيىندە تولىققاندى جازىلادى. ءار ءتۇرلى قاريتالاردا جەر سۋ اتتارى دۇرىس جازىلادى. بۇل ءتىلىمىزدىڭ الەم كەڭىستىگىندە كەدەرگىسىز شالىقتاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ال قازاق ءالىپبيىنىڭ انالىعى رەتىندە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ توتەجازۋ ءالىپبيى مەن يدەاسىن باسشىلىققا الۋدى ءجون كوردىم، ويتكەنى ول وسىعان دەيىنگى ەڭ دۇرىس ءارى عىلىمي جاسالعان ءالىپبي بولىپ تابىلادى.

قازاقتىڭ ولشەمدى لاتىن ءالىپبيى – وركەن توقتار ۇلى

(2) - دىبىس قۇراۋدىڭ قوسالقى بالاماسى؛ جاقشا ىشىندە تاڭبانىڭ ىقشام ءتۇرى.

تولىقتىرۋ:

1. جۋاندىق «`» بەلگىسى  «i» تاڭباسىنا قويىلىپ، جۋان [ى] دىبىسىن بەرۋگە ارنالعان. م: ti`nh [تىڭ]، i`s [ىس]، mi`s [مىس]، mi`y [مىي] ت.ب. «q»، «x»، «o»، «u»، «a»، «i`» دىبىستارى بار جۋان بۋىندى سوزدەردە، قازاق ءتىلىنىڭ ۇندەستىك زاڭى بويىنشا، جۋاندىق بەلگiسi «`» قويىلماي جازىلادى، ال وقىلعاندا [ى] بولىپ وقىلادى. م: qisqa [قىسقا]، uzin [ۇزىن]، xilim [عىلىم]، alim [الىم]، qorim [قورىم]، i`risti [ىرىستى].  t.b.؛
2. «ءى» تاڭباسى شەت تىلدەرىنەن ەنگەن سوزدەردە، داۋىستى دىبىستارمەن تىركەسىپ كەلگەندە [ي] بولىپ دىبىستالادى. م: Italia [ىتاليا]، Russia [رۇسسيا]، Francia [فرانشيا]؛
3. ءبىر بۋىنداعى  ءبىر دىبىس بەرەتىن ەكى داۋىستى دىبىستى ديگراف دەپ اتايدى. ولار: «ae» [ءا] (aera [ءارا] مىڭجىلدىق)، «وە» [ءو] (poena [ءپونا] جازا) جانە «ue» [ءۇ] (true [ءترۇ] شىندىق). ەگەر ارىپتەر تىركەسىن ياعني ديگرافتاردى بولەك وقۋ قاجەت بولسا، ەكىنشى ءارىپتىڭ ۇستىنەن قوس نۇكتە [ ¨ ] (ترەما ) نەمەسە ۇزاقتىق  بەلگىسى [ ‾ ] قويىلادى، مىسالى:  poءوta نەمەسە  poēta [پوەتا] اقىن. ال قازاق تىلىندە ولاردىڭ اراسىنا ايىرۋ بەلگىسىن «’» قويۋ ارقىلى بولەك وقۋعا بولادى. م: po’eta، po’ema، a’edon، ت.ب. لاتىن تىلىندەگى قوس تاڭبالى (ديگراف) «ae»، «oe»، «ue» دىبىستارىنىڭ دىبىستالۋى قازاقشاداعى [ءا]، [ءو]، [ءۇ] دىبىستارىنىڭ ءدال ءوزى. بۇل دىبىستار قازاق تىلىندە كوبىنەسە ءبىرىنشى بۋىندا كەلەتىندىكتەن، ديگراف ارقىلى بەينەلەۋ ءسوزدىڭ كولەمىنە ونشا اسەر ەتە قويمايدى. م: oezen، koel، daerya، kuen، tuen، Aebic، Aeset، aedemilik، oeskelenh ت.ب.؛
4. قازاق تىلىندە، ءتىپتى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «توتە جازۋ» الىپبيىندە [ي] دىبىسى بولماعان شىنتۋايتىندا ورىستىڭ [ي] دىبىسى قازاقتىڭ [ ءى ] دىبىسىمەن ورنى سايكەس كەلۋى كەرەك ەدى. بۇل دىبىس وزبەك، ۇيعىر، تاتار تىلدەرىندە [ي] بولىپ كەلەدى. سوندىقتان تىلىمىزگە ارتىق [ي] دىبىسى مەن تاڭباسىن قازاق تىلىنەن شىعارىپ تاستاعان ءجون؛
5. لاتىنشاداعى «y» تاڭباسى قازاقشاداعى داۋىستى-داۋىسسىز [ي] مەن [ي] گە بiردەي قولدانىلادى. قازاق تىلىندەگى «r» «w» «y» «z» دىبىس تاڭبالارىنىڭ الدىندا تابيعي تۇردە  [ءى]-[ى] دىبىستارى جاسىرىن ساقتالعان. سوندىقتان بۇل تاڭبالاردىڭ داۋىسسىز دىبىستارمەن [ءى]-[ى] دىبىستارىنسىز تىكەلەي تىركەسىپ كەلۋلەرىنە بولادى. الايدا، ءتىلىمىزدىڭ ناقتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن، ءتۇبىر سوزدەردىڭ ءبىرىنشى بۋىنىندا جۋان-جىڭىشكەلىكتەرى مەن ەرىندىك ەزۋلىكتەرىن ءدال كورسەتىپ جازعان ءجون. م: s`yliq، uw، uwis، kyw، jetisw، s`w، suewret، t`yim، kelw، aedeby، qiltyma، Atraw، qzil،  qarz، traektr، t.b.؛
6. باس ارىپتەن لاتىن تىلىندە ادام ەسىمدەرى (Iulia، Marcus، Caesar)، گەوگرافيالىق اتاۋلار (Roma، Europa، Italia)، حالىقتاردىڭ اتاۋلارى (Latini، Romanus، Graeci ) جانە زات ەسىمنەن جاسالعان سىن ەسىمدەر جازىلادى (lingua Latina، theatrum Graecum، philosophus Romanus،  nation Polona)؛
7. ءبىر بۋىنداعى ەكى داۋىستى دىبىس ديفتونگ دەپ اتالادى. لاتىن تىلىندە ەكى ديفتونگ بار. ولار: «au» [اۋ] جانە «eu» [ەۋ]. م: Eu-ro-pa [ەۋروپا] ەۋروپا، causa [كاۋزا] سەبەپ؛
8. لاتىننىڭ «c» تاڭباسىنىڭ «Codex Cumanicus» ادەبيەتىندەگى قولدانىلۋى قىپشاق تىلىندەگى [ش] دىبىسى. XIII عاسىرعى «كودەكس كۋمانيكۋس» ادەبيەتتەرىندە ول كوبىنەسە [ش] فونەماسىنا قولدانىلعان بولاتىن. قازىرگى ءبىرتالاي تۇركى حالىقتارىندا ول [ج] نەمەسە [چ] فونەماسىنا قولدانىلادى. سوندىقتان ونىمەن [ش] فونەماسىن بەلگىلەگەن ءجون؛
9. لاتىنداعى «ح» تاڭباسى كلاسسيكالىق تۇرىندە [كس] نەمەسە ۇياڭ تۇردە [گز] بولىپ دىبىستالادى. بىزدە ونداي دىبىس جوق. ءبىر جاعىنان ءبىز كيريليسانىڭ «ح» ارپىنە ۇيرەنىپ قالعانبىز، ال ەكىنشى جاعىنان [كس] جانە [گس] دىبىسى ءوزىمىزدىڭ [ع] فونەمامىزعا ءبىرشاما جاقىن. سوسىن، XIII عاسىرعى «كودەكس كۋمانيكۋس» ادەبيەتتەرىندە ول كوبىنەسە قىپشاق تىلىندەگى [ع] دىبىسىنا قولدانىلعان بولاتىن. سوندىقتان بۇل ءارىپتى [ع] فونەمامىزعا قولدانعانىمىز ءجون. م: xaric (عارىش)، tuwxan (تۋعان)؛
10. لاتىنشاداعى «h» تاڭباسى قازاق تىلىندەگى [ھ] دىبىسىن بەلگىلەۋگە ارنالدى. بۇل دىبىس قازاق تىلىندە سيرەك قولدانىلعانىمەن، قۇراما دىبىستاردى جاساۋدا وتە قاجەت دىبىس تاڭباسى. سوندىقتان بۇل دىبىستى قىسقارتۋعا نەمەسە باسقا دىبىسقا پايدالانۋعا بولمايدى. م: sh، gh، th، ch، ph، nh، kh، zh، xh؛
11. ورىس تىلىنەن ەنگەن «ە» [يە] دىبىس تاڭباسى لاتىنشادا «ye» بولىپ جازىلادى. م: Sansizbayev، Yelyena Yevgyeniy، Qazanbayeva، Aytbayev، Tsaryeva، Yekatyeriyna t.b.؛
12. حالقارالىق ولشەمگە كەلتىرۋ ءۇشىن، جەر-سۋ اتتارى مەن ادام ەسىمدەرىندەگى [ع]، [ش]، [ف] دىبىستارىن قۇراما تاڭبالاردىڭ قوسالقى بالامالارى (2) ارقىلى تاڭبالاۋعا دا بولادى. م: Manghistaw، Ghalim، Qaraghandi، Shi`mkent، Pharyza، Aebish ت.ب.؛
13. قولدان كەلگەن جاعدايدا [ءا]، [ءو]، [ءۇ]، [ڭ]، [ى] دىبىستارىنا قۇراما تاڭبالاردىڭ ىقشام ءتتۇرىن قولدانۋعا دا بولادى. م: Äset (Aeset)، saŋlaq (sanhlaq)، Öskemen (Oeskemen)، Ĭdĭrĭs (I`diris)، Sĭxanaq (Si`xanaq)، Ürimci (Uerimci)، ülken (uelken)، üstel (uestel) t.b.

لاتىن ءالىپبيىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ ەرەكشە يكەمدىلىگىندە. ءتىپتى قىتايدىڭ دۇنيەدە جوق دىبىستارى دا لاتىن ارپىمەن بەينەلەنە الادى. وندا ەكى-ۇش تاڭبامەن ءبىر دىبىستى بەرۋگە بولادى.

مىسالدى XIII عاسىردا جازىلعان «كودەكس كۋمانيكۋس» شىعارمالارىنان الساق:

1. kkce ulaxim kgnde semirir. Ol xowun

[كوكشە ۇلاعىم كوگەندە سەمىرىر. ول عوۋۇن. p.73]

1. Olturganim oba yer basqanim baqir canaq

[ولتۇرعانىم وبا يەر باسقانىم باقىر شاناق. ول ۇزەڭگى.]

1. [CC، 120/145] Yazda yavli/yawli toqmaq yatir. Ol kirpi-dir.

[يازدا ياۋلى توقماق ياتىر. ول كىرپىدىر]

1. [CC، 119/143] aq kmening avzu yoq. Ol yumurtqa

[اق كەمەنىڭ اۋزى يوق. ول يۇمۇرتقا]

1. [CC،120/145] burunsiz buz teser. Ol qoy bogu.

[بۇرۇنسىز بۇز تەسەر. ول قوي بوگۇ]

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا «كودەكس كۋمانيكۋستى» جازعان ادام قىپشاق تىلىنەن حابارسىز لاتىن ءتىلدى وقىمىستى كورىنەدى. ءبىر جاقتان ەستي وتىرىپ، تاعى ءبىر جاقتان كىتاپتى جازۋ بارىسىندا قاتەلىكتەر جىبەرگەن كورىنەدى. سونىڭ وزىندە ونىڭ ەسىتىپ جازعاندارى قازىرگى ساۋاتسىز قازاقتارىمىزدان اناعۇرلىم دۇرىس سەكىلدى. بۇدان تۇيەتىنىمىز لاتىن جازۋىنىڭ جوعارى يكەمدىلىگىندە. ءتىپتى ونىمەن ءوزىڭ تۇسىنبەيتىن تىلدەگى ينفورماسيالاردى قاعازعا جوعارى دالدىكپەن تۇسىرۋگە بولادى ەكەن.

لاتىن ءالىپبيىن جاساۋدا ەڭ الدىمەن وسى «كودەكس كۋمانيكۋس»-قا كوبىرەك ءمان بەردىم. ءوز الىپپەممەن جوعارىداعى ماتىندەردى جازىپ كورسەم:

1. Koek ulaxim koegende semirir. Ol xowun؛
2. Olturxanim oba yer، basqanim baqir canaq؛
3. Yazda yawli toqmaq yatir. Ol kirpi-dir؛
4. Aq kemeninh awzi yoq. Ol yumurtqa؛
5. Burunsiz buz teser. Ol qoy boxu.

Barliq adamdar t`wmisinan azat jaene qadir-qasyeti men quqiqtari tenh bolip duenyege keledi. Adamdarxa aqil-parasat، ar-ojdan berilgen، sondiqtan olar bir-birimen t`wistiq، bawrmaldiq qarim-qatinas jasawlari tyis.

وركەن توقتار ۇلى