يحۋان مۋسليمين (مۇسىلمان باۋىرلار) – مۇسىلمان الەمىندەگى ءىرى ساياسي ۇيىمنىڭ ءبىرى. ۇيىمدى 1928 جىلى مىسىرلىق ساياسي قايراتكەر حاسان ءال-باننا (1906-1949) قۇردى. بۇل ساياسي قوزعالىستىڭ رەفورماتورلىق كوزقاراستارى مەن ۇستانىمدارى يسلام ەلدەرىنە جىلدام تارادى. بەيرەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا بۇگىنگى تاڭدا يحۋان مۋسليمين يدەولوگياسىنان نارلەنگەن ءدىني-ساياسي ۇيىمداردىڭ اراب ەلدەرىنىڭ اۋماعىنان تىس جەتپىسكە جۋىق مەملەكەتتە وكىلدىكتەرى بار.
ادەپكىدە حاسان ءال-باننا يحۋان مۋسليمين پارتياسىن مۇسىلمان الەمىنە قوزعاۋ سالاتىن حالىقارالىق قوزعالىس رەتىندە قۇرۋدى جوسپارلادى. وسى ماقساتتا ۇيىم مۇشەلەرى سول كەزەڭدەگى يسلام ەلدەرىندەگى ءارتۇرلى يسلامدىق قوزعالىستارمەن بايلانىستار ورناتتى. ءسويتىپ، وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى يحۋان مۋسليمين پارتياسى پالەستينا، سيريا، ليۆان، يوردانيا، كۋۆەيت، كاتار، ساۋد ارابياسى اۋماعىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەي باستادى. يحۋان مۋسليمين وكىلدەرىنىڭ وڭىرلەردە بەل شەشىپ جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن جاڭا قوزعالىستار ورتاعا شىقتى. مىسالى، يحۋان ءمۋسليميننىڭ ءونىمى رەتىندە پالەستيناداعى «حاماس»، يراكتاعى «حاماس ال-يراك» جانە ليۆانداعى «قۋۋات-ۋل-فادجر»، سونداي-اق، حالىقارالىق «حيزبۋت تاحرير»، «تاكفير ءال-حيجرا»، «ال-كايدا»، «يشيم» سياقتى ساياسي-اسكەري قوزعالىستاردى ايتساق بولادى.
ءاسىلى، يحۋان مۋسليمين قوزعالىسى يسلام نەگىزدەرى مەن قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن يسلام مەملەكەتىن قۇرۋدى كوزدەدى. قوزعالىستىڭ جان-جاقتى قاراستىرىلعان جوسپارى بويىنشا الدىمەن مۇسىلمان تۇلعا، سوسىن مۇسىلمان وتباسى، ودان كەيىن مۇسىلمان قوعامى، سوڭىندا مۇسىلمان ۇكىمەتى قالىپتاسۋى كەرەك بولدى.
يحۋان مۋسليميننىڭ ءدىني يدەولوگياسى حاسان ءال-باننانىڭ «راسايل» (ۇندەۋلەر) اتتى كىتابىندا ايتىلعان يدەيالار مەن ۇستانىمدارعا نەگىزدەلگەن. «راسايلدە» يحۋان مۋسليمين تانىمىن قالىپتاستىراتىن ءدىني-ساياسي، ەكونوميكالىق جانە قۇرىلىمدىق قاعيداتتار مەن ەرەجەلەر جازىلعان. يحۋان مۋسليمين مۇشەلەرى وسى ەرەجەلەردى جاتتاپ، ناقتى ومىردە ورىنداۋعا مىندەتتى بولدى.
حاسان ءال-باننا يسلام قۇندىلىقتارىن قوعامدا ۇستەم ەتۋ ءۇشىن بىرنەشە كەزەڭ ارقىلى ىسكە اسىرىلاتىن مىناداي جوسپار قۇردى.
1) جالىندى ۇگىت-ناسيحاتتار ارقىلى جۇرتشىلىقتى يسلامعا ۇيىتۋ؛
2) ۇيىمدى قالىپتاستىرىپ، جاقتاستاردىڭ قاتارىن كوبەيتىپ، ودان ارى قاراي ناسيحات توپتارىن قۇرۋ؛
3) قوزعالىستىڭ يدەيالارىن شىنايى سەنىم، ايقىن ناقتى ۇستانىم، ۇزدىكسىز ەڭبەك ارقىلى تاجىريبە جۇزىندە ىسكە اسىرۋ.
يحۋان ءمۋسليميننىڭ قۇرىلىمىندا ءدىني جاماعاتتىق جانە ساياسي پارتياعا ءتان بەلگىلەر بار ەدى. وسى تۇرعىدان العاندا ۇيىم كەيدە اسقىن ۇستانىمدارعا ۇرىنسا، كەيدە كونسترۋكتيۆتى تۇردە العا جىلجىدى. دەگەنمەن، مىسىر ۇكىمەتى يحۋان ءمۋسليميننىڭ اسقىن ۇستانىمدارىن سىنعا الىپ، 1948 جىلى بۇل ساياسي قوزعالىستى تاراتۋ جونىندە شەشىم شىعاردى. سەبەبى، يحۋان مۋسليمين وكىلدەرىنە مىسىر ۇكىمەت باسشىسىنا قاستاندىق جاسادى دەگەن ايىپ تاعىلدى. ىلە-شالا حاسان ءال-باننا 1949 جىلى قاستاندىقپەن ءولتىرىلدى. ودان كەيىن يحۋان مۋسليميننىڭ ءوز ىشىندە تەكەتىرەستەر ءورشي ءتۇستى. ەگيپەتتەگى 1952 جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىن رەسمي ۇكىمەت تاراپىنان يحۋان مۋسليمين مۇشەلەرىن قۋدالاۋ ارەكەتتەرى باستالدى. الايدا، قاپاستاعى ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ يسلام مەملەكەتىن قۇرۋىنا شەكتەۋ قويعانى ءۇشىن ۇكىمەتكە قارسى ءتۇرلى راديكالدى كوزقاراستار ءورشي ءتۇستى.
زادىندا، يحۋان مۋسليمين ىشىنەن راديكالدى توپ قۇرعان سايد قۇتب (1906-1966) بولاتىن. ول ءوز ەڭبەكتەرىندە بيلىك پەن باعىنۋشى حالىق اراسىنداعى قاتىناستارعا قاتىستى توسىن پىكىرلەردى ورتاعا قويدى. زايىرلى جۇيەنى كۇپىرگە شىعارىپ، مۇنداي بيلىككە قارسى بولماعان قوعامدى سىن تەزىنە الدى. ول قوعامدى «يسلام» جانە «جاحيل» (نادان، قارابايىر) دەپ ەكى توپقا ءبولدى. يحۋان مۋسليمين ىشىنەن سايد قۇتبتىڭ وسى يدەيالارىنان نارلەنگەن راديكالدى اعىمدار ءبۇر جارىپ شىقتى. مىسالى، «تاكفير ءال-حيجرا» تىكەلەي سايد قۇتبتىڭ يدەياسىنىڭ نەگىزىندە پايدا بولدى. بۇل توپتار «قانتوگىسپەن عانا يسلام مەملەكەتىن قۇرۋعا بولادى» دەگەن يدەيانى ۇستانا باستادى.
سوڭعى ۋاقىتتارى مۇسىلمان الەمىندە ورىن العان «اراب كوكتەمى» توڭكەرىسى كەزىندە يحۋان مۋسليمين پارتياسى بەلسەندىلىك تانىتىپ، مىسىردا 2011 جىلى بيلىك باسىنا كەلدى. الايدا، يحۋان مۋسليمين پارتياسىنىڭ وكىلى موحاممەد مۋرسي پرەزيدەنت بولىپ سايلانعانىمەن، ەلدىڭ زايىرلى جۇيەسىنە قايشى رەفورمالار جاسايمىن دەپ قاتەلىككە ۇرىندى. مىسىر قورعانىس ءمينيسترى ابدۋل-فاتتاح ال-سيسي باستاعان توپ قايتا توڭكەرىس جاساپ، م.مۋرسي باستاعان يحۋان مۋسليمين مۇشەلەرىن اباقتىعا جاپتى. ءقازىر، مىسىر مەملەكەتىندە يحۋان مۋسليمين پارتياسى ەكسترەميستىك دەپ تانىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ 15.03.2005 ج. شەشىمىنە سايكەس ەلىمىزدە «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمىنا تىيىم سالىنعان. قازاقستاندا «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمىنىڭ يدەولوگياسىن جاقتاۋشى ادامدار توبى كەزدەسپەگەنىمەن، مىسىر، ليۆان ەلدەرىنەن ءبىلىم الىپ كەلگەن قازاقستاندىقتاردىڭ از ەمەستىگى بەلگىلى. سوندىقتان، الدىن الۋ شارالارى رەتىندە ءاقپاراتتىق-تۇسىندىرۋ جۇمىستارىن تۇراقتى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى.
مۇحان يساحان
اۆتور تۋرالى: مۇحان يساحان – زاڭگەر، شاريعات بويىنشا مامان، 1978 جىلدىڭ 8 قاراشاسىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىنىڭ ورداباسى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. 2000 جىلى ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ءتامامدادى. 2002 جىلى وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماگيستراتۋراسىن، ال 2006 جىلى اسپيرانتۋراسىن تابىستى اياقتاپ شىقتى. قازىرگى تاڭدا «نۇر» قازاق-ەگيپەت يسلام ۋنيۆەرسيتەتىندە «ءدىنتانۋ» ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋرادا وقىپ جاتىر. بىرنەشە جىلدار بويى عىلىمي قىزمەتكەرلىكپەن، اۋدارماشىلىقپەن، «قازاقستان-زامان» گازەتىنىڭ ءدىن ىستەرى ءبولىمىن باسقارۋمەن اينالىسقان. 30 شاقتى عىلىمي، 60 شاقتى پۋبليسيستيكالىق ماقالالاردىڭ جانە «يسلام جانە كالام مازحابتارى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەكتىڭ اۆتورى. 15 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى «مەملەكەت پەن ءدىننىڭ قارىم-قاتىناسىن قۇقىقتىق رەتتەۋ» اتتى تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى. م.يساحان «ق ر ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسىنا ونداعان ۇسىنىستارىن ەنگىزگەن. «ساياسي مازحابتاردىڭ تاريحى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگى باسپادان شىعارۋعا دايىندالۋدا.
