(بايبىشەمنىڭ قۇداعيى گۇلميراعا)
بايبىشەمنىڭ زەينەتكە شىققانىنا بەس جىل بولعان. مەنى پايعامبار جاسىنان اسقان سوڭ يتەرمەلەپ شىعاردى. زەينەتاقى الىپ داستارحان جايىپ، جۋىپ شايعانشا شىداتپاي جۇگەن نوقتامدى قولىما بەرىپ، «قۇرعاق قاسىق...» راحمەتىن ايتىپ «قۇرمەتتى دەمالىستاسىز» دەدى. بار بولعانى وسى. كىم قۇرمەتتەيدى؟ بىلمەيمىن. زىمىراپ وتكەن ون ءۇش جىلدا رسۋ-دىڭ باستىعى بولدىم. شەگە، توپسا، تۇتقا سۇراعىش دوستارىم كوپ بولاتىن. «زەينەتكە شىققانىڭ قۇتتى بولسىن» دەپ كەلىپ جاتقان بىرەۋى جوق. ەندى ولار كىمنەن الادى، بىلمەيمىن. ستولدىڭ باسىندا بايبىشەمىز ەكەۋمىز شوقيىپ وتىرمىز. ستولىمىزدا ءبىر تاۋىقتىڭ ەكى بوربايى، ءبىر شاينەك ءشاي. اراق ءىشۋدى قويعىزعان. «بەتىڭدى قۇبىلاعا بۇرىپ، ءتۇزۋ وتىر» دەيدى. «ناماز وقى، قۇدايعا جالبارىن، جالعىز ۇلىڭ – جانتاعىڭ تەزىرەك ۇيلەنسىن دەپ تىلە» دەيدى. مەن تىلەمەي ءجۇرمىن بە. كۇندە تىلەيمىن. قۋ باس وتكىڭ كەلمەسە ۇيلەن دەيمىن. مەن قۇساپ جالعىز بالا قۇشاقتاپ قالما دەيمىن. بايبىشەم بۇل ءسوزىمنىڭ ءبارىن جوققا شىعارىپ، ەندى بىر-ەكى جىلدا ءشايدا قايناتىپ بەرەتىن جاعدايىم بولا بەرمەس دەپ كۇڭكىلدەيدى. سارى ۋايىمعا سالىنىپ، قىڭقىل-سىڭقىلىم كوبەيىپ بارادى دەگەندى كوپ ايتاتىن بولدى.
قوراسانعا قوي ايتىپ، اۋليە-امبيلەردىڭ مولالارىن جاعالايتىن زامان ەمەس. جارىقتىقتاردىڭ ءارۋاقتارى ءقازىر كوكبازاردىڭ ماڭىنداعى باس مەشىتتىڭ بۇرىش-بۇرىشتارىنا توپتاسقان بىلەم. بىلگىشتەر سولاي دەيدى. جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما؟ ەرتەرەك ۇيلەندىرىپ نەمەرە سۇيگىم كەلەتىنى دە راس. باس مەشىتتىڭ ىشىنە باس سۇقباسامدا بەس اينالىپ كەلىپ پۋشكين كوشەسىنىڭ تال-داراقتارىنىڭ كولەڭكەسىن كولەڭكەلەپ تالعا سۇيكەنىپ وتىرا كەتەم. ءارۋاقتار ايان بەرە مە دەپ دامەتىپ كوزىمدى دە جۇمىپ قيالدايمىن، كەيدە قالعىپ تا كەتەم. وسى ادەتىمە كوزى ۇيرەنگەن ينەنىڭ كوزىنەن وتكەندەي، كۇن ءسۇيىپ توتىققان سۇلۋ كەلىنشەك تالشىبىقتاي ءيىلىپ، موينىنداعى التىن القاسى جارقىراپ كوزى ءسۇزىلىپ ىشىمدەگىنى وقىپ تۇرعانداي تەسىلە قاراپ تۇرعانىنان سەلك ەتە قالدىم. قاتتى ۇيقىدان ويانعانداي تالتايىپ كەتكەن اياق قولىمدى جىلدام جيناپ الا قويدىم. مەن ىزدەگەن ءارۋاق، اۋليە-امبي، پەرىشتە وسى شىعار دەپ تانىپ الايىن دەگەندەي بەتىنە شۇقشيا قارادىم. جوق، مەنىمەن كادىمگىدەي ادامشا تىلگە كەلىپ:
ء-سىزدى ءبىر قۋانىش كۇتىپ تۇر. سونى ايتقالى كەلدىم. مەنىڭ الاقانىما ەكى ءجۇز تەڭگە سالىڭىز – دەدى. ءوزىمنىڭ دە ىزدەپ جۇرگەنىم سول قۋانىش ەدى، ەكى ءجۇز تەڭگەنى ءاميانىمنان الدىم دا، قولىم قالتىراپ الاقانىنا سالىپ «ال ايت» دەدىم.
-ۇيىڭىزدەگى قيسىق اينانى كىرەبەرىس بوساعاعا ءىلىپ قويىڭىز. قۋانىشى كوپ ۇزاتپايدى – دەدى.
-ايتقانىڭ كەلسىن، اينالايىن – دەگەنشە ەكى ءجۇز تەڭگە قوس انارىنىڭ ورتاسىنا سۇڭگىپ كەتتى. قولىمنىڭ شىعىمى جوق ادام ەدىم. جىلدام ۇستاتا سالعانىم قۋانىشتىڭ بەلگىسى بولار ۇيدە قيسىق اينانىڭ بارى راس ەدى. قالاي ءبىلدى دەپ تاڭ قالىپ، ەس جيناعانىمشا سۇلۋ كەلىنشەك الارىن العان سوڭ، كەلەسى بىرەۋدى توقتاتىپ ساۋەگەيلىگىن ايتىپ تۇردى. ماعان كوڭىل اۋدارمادى. اڭگىمەلەرىن بۇزبايىن، «ەرتەڭ دە تاۋىپ الارمىن» دەپ ورنىمنان تۇردىم دا ۇيگە جەتۋگە اسىقتىم. ويىمدا بۇل كەلىنشەك «ءبىزدىڭ ۇيدەگى قيسىق اينانى قايدان بىلەدى» دەپ ويىم ويران اسىر بولدى. ونىڭ ۇستىنە بايبىشەمنىڭ مەنىڭ ءار سوزىمە كۇمانمەن قارايتىن ادەتى بار.
ەرتەڭىنە ءاي-شاي جوق اينانى الدىم دا، كىرە بەرىسكە ەسىكتىڭ وڭ جاعىنان بەتون قابىرعانى اينانىڭ قالىڭدىعىنداي ەتىپ ويىپ، سەمەنتپەن تاس قىلىپ بەكىتتىم. «اينا جاڭا ورنىن تاپتى» دەپ بايبىشەم دە قۋانىپ قالدى. مەن بايبىشەمنىڭ قۋانىشىن پايدالانىپ:
-وسىلاي ەتسەك جانتاعىمىز جىلدام ۇيلەنتىن كورىنەدى.
-ونى كىم ايتتى؟
ء-بىر كەلىنشەككە پال اشتىردىم.
-ول قانداي كەلىنشەك؟ زەينەتكە شىعىپ كەلىنشەك ىزدەي باستادىڭ با؟ مەنى «بايبىشە» دەپ اسپەتتەگەندە توقال الماق ويىڭ بار ەكەن عوي. مەنى بالامەن قالدىرىپ ءوزىڭ سول كەلىنشەكپەن كەتكىڭ بار عوي. ەلدىڭ وسەگىنە سەنبەي ءجۇرۋشى ەدىم. «قارتايعاندا كارى بوز جورعا شىعايىن» دەدىڭ بە؟ – دەپ جۇرەگى الىپ ۇشىپ دىرىلدەپ، اۋزى باسى كوگەرىپ شىعا كەلدى.
ساتىپ العان اۋرۋدىڭ ەمى تابىلۋى قيىن. اڭگىمەنىڭ وسىلاي ءوربيتىنىن بىلگەم. ءبىراق سىعان كەلىنشەكتىڭ «ۇيىڭىزدە ءبىر قۋاناش بولادى» دەگەنى، بالانىڭ ۇيلەنگەنىنەن باسقا قۋانىش كۇتىپ وتىرماعانىم وزىمە ءمالىم ەدى، ونىڭ ۇستىنە ۇيدە قيسىق اينانىڭ بار ەكەنىن بىلگەنى مەنى الدى ارتىما قاراتپادى.
ەرتەڭىنە سىعان كەلىنشەكتىڭ ايتقانىن ورىنداپ پۋشكين كوشەسىنە تاعى كەلدىم. قۇداي قاس قىلعاندا سىعان كەلىنشەكتىڭ ءبارى ۇقساس. «سەنى كەشە كورىپ ەدىم» دەيتىن بىرەۋى جوق. «پال اشىپ بەرەيىن» دەپ ەشقايسىسى جۇگىرمەيدى دە. بەت اۋىزدارىنا سۇقتانا قاراپ ءۇش كۇن ءجۇردىم. «سىعاندارعا الدانىپ قالعان جالعىز مەن ەمەس قوي» دەپ ءوزىمدى ءوزىم جۇباتتىم دا پۋشكين كوشەسىنە كەلگەندى قويدىم.
ايدىڭ كۇننىڭ امانىندا جانتاعىم اياق قولى بالعاداي، كويلەگىنىڭ ەتەگىمەن بالامدى ەكى وراپ الاتىنداي قىزدى ۇيگە ەرتىپ اكەلدى. كەشەگى ءوزىم كورگەن سىعان كەلىنشەكتەن اۋمايتىن، موينىنا التىن القا، مونشاق تاعىپ قويسا تاپ سونىڭ ءوزى دەرسىڭ. ءىشىم جىلىپ سالا بەردى. بايبىشەم دە ميىعىنان كۇلىپ «وسى بىزگە كەلىن بولاتىن بالا عوي» دەپ اينالىپ تولعانىپ ءجۇردى. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەتەردە، كەشكە جۇمىستان كەلگەندە بەتىمىزدەن ءسۇيىپ ەزۋىنەن كۇلكى ارىلمايدى. اسحانادا ىدىس-اياقتىڭ سىبدىرىن شىعارماي ءدامدى تاماقتاردى كەلىستىرىپ جاسايدى. بايبىشەمنىڭ قولى بوساپ، ارقا باسى كەڭىپ قالدى. ەكەۋمىزدە «كەلىننەن» ۇيات بولادى دەپ سىبىرلاپ سويلەسكەنگە كوشتىك.
ءۇش اي وتە شىقتى. بالام، مەنىڭ جانتاعىم «ۇيلەنەمىز، توي جاسا» دەگەن تالاپ قويدى. «كەلىننىڭ» اكە شەشەسىن سۇراپ، تۋعان تۋىسقاندارىنان كىمدەر بارىن بىلگىمىز كەلىپ «بارىپ تانىسايىق» دەگەندە، شەشەمنىڭ اتىن بىلمەي-اق قويىڭىزدار ول ورىسشا، ءجاي قازاقشالاپ «قۇداعي» دەڭىزدەر دەپ ءبىزدى يەمدەنىپ الدى دا:
-مەنىڭ اتىم قايماق، بالاڭىزدىڭ اتى جانتاق قانداي جاراسىمدى. قانداي جاقسى ات تاۋىپ قويعانسىزدار، ايتىڭىزشى؟ – دەپ بايبىشەمە قارادى. بايبىشەم ەرىنبەي جالىقپاي تاپتىشتەپ الا جونەلدى.
-جانتاققا اياعىم اۋىر كەزىندە اياعىم ءىسىپ، سىزداپ، كوك تامىرلارى بىلەۋلەنىپ كورىنگەن كەزدە جانتاق دەگەن تىكەنەك شوپپەن ەمدەلىپ قۇلان تازا ايىعىپ كەتتىم. سول تىكەنەك ءشوپتىڭ قۇرمەتىنە بالانىڭ اتىن جانتاق قويدىق دەپ ماعان راستاتىپ قويدى.
-جانتاق دەگەن جاقسى ءشوپ ەكەن عوي. ۆازاعا سالىپ گۇل ورنىنا قويايىق – دەپ جانتاققا قوشتاتىپ قويدى دا:
- مەنىڭ شەشەم مەنى جارىق دۇنيەگە اكەلەردە قايماققا جەرىك بولىپتى. قانشا جەسە دە تويمايدى ەكەن. ءبىز مونعول مەركىتتەرىنىڭ استاناسى بولعان مەركىت اۋلىنىڭ، «جالعىز تال» قىستاعىندا تۇردىق. قىستاقتاعى سيىرى بار ۇيلەردىڭ قايماعىن جيناتتىرىپ الدىرادى ەكەن. ول دا از كورىنىپ ورتالىقتاعى مەركىت اۋلىنان اكەم قۇدۋاردى جۇمساپ قايىر سۇراتقانداي، اقشاعا بولسا دا ساتتىرىپ الدىرىپ نان قوسپاي تولعاپ جۇتىپ وتىراتىنىن اكەم ايتىپ وتىراتىن. سودان امان ەسەن بوسانعاندا مەنىڭ اتىمدى قايماق قويىپتى.
مىناۋ اڭگىمەدەن كەيىن «شەشەسىن كورىپ قىزىن ال» دەگەن ماقال جادىمدا جۇرەتىن. ءبىراق ءبارى كەش ەدى. ءۇش اي جانتاعىمنىڭ قاسىندا جاتىپ، قولىنان ءدام تاتىپ، ەرتەلى كەش بەتىمىزدەن سۇيگىزىپ «ەندى شەشەڭدى كورىپ، توي جاساۋعا سونان سوڭ قامدانايىق» دەپ ءقايتىپ ايتام. ەسىمە قازداۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ اكەسى كەلدىبەك ءبيدىڭ كوزى قىلي، اياعى قيسىق قىزدى الارداعى ءسوزىن مەدەۋ تۇتتىم. «قايماعىن پىسكەن ءسۇتتىڭ الدىم قالقىپ» دەمەپ پە ەدى. سول شەشەمىزدەن قازداۋىستى قازىبەك بي تۋعانىن تاريحتان وقىعانمىن. وسىنى مەدەۋ تۇتتىم دا ىلە شالا قۇدالىققا بارۋعا اسىقتىم. مەركىت اۋىلى دەگەنىڭ قىرعىزبەنەن ىرگەلەس تاۋ بوكتەرىندەگى جەر ەكەن. «جالعىز تال» قىستاعىنا جول كورسەتۋشىلەر سىعانداردىڭ ارباسى ەرسىلى-قارسىلى ءجۇرىپ جاتقان جولعا تۇسسەڭىز جىلدام باراسىز دەپ قول سىلتەپ جىبەردى. ءۇش-تورت اربادان وزىپ، بەس-التى اربانى قارسى كەزدەستىرىپ قىستاققا دا كەلدىك. قۇجىناعان كۇيمەلى اربالار، ارقا جونى جارقىراعان جاراۋ اتتار قاڭتارۋلى، ارباعا بايلانعان. سىعانداردىڭ اق ورداسى سياقتى. ەركەك كىندىكتەن باسقا ۇزىن كويلەكتى وت جاعىپ، قازان كوتەرىپ جاتقان ايەل كورىنبەيدى. قۇداسىن قۇدايىنداي كۇتەتىن ابىر-سابىر بولىپ جاتقان ەل جوق. باراتىنىمىز ءبىر اپتا بۇرىن حابارلانعان. بۇل قالاي دەگەن كوڭىلگە كىربىڭ ءتۇسىپ، قارنىمىز اشىڭقىراپ ماشينادان تۇستىك. سالەمدەسكەن بوجبانداي قارا ءداۋدى قاپتاپ جۇرگەن سىعاننىڭ ءبىرۋى ەكەن دەپ:
ء-اي، «جالعىز تال» دەگەن قىستاق وسى جەر مە؟» دەپ سۇرادىق.
-وسى – دەدى ءداۋ قارا.
-قۇدۋاردىڭ ءۇيى قايسى؟ – دەدىك.
-وسى – دەدى سابازىم. وندا قۇدۋاردى شاقىر، قۇدا كەلدى دەپ ايت.
-مەن قۇدۋارمىن – دەپ ەسىكتى كورسەتتى. ءبىز ءۇش ادام ىشكە كىردىك. ستول جاسالعان، نەشە ءتۇرلى تاعامعا تولتىرىپ قويعان. جاعالاي قويىلعان ۇستەلگە جايعاستىق. اتىن ايتپاعان قۇداعي جاعالاي وتىرعان بەس كەلىنشەكتى تانىستىردى. ءبارىنىڭ اتى ورىسشا بولىپ شىقتى. مەن شىداي الماي «ورىسپەن قۇدا بولعالى كەلگەنىم جوق، جاڭاعى قۇدۋار قۇدا قايدا؟» دەپ باسىپ قالدىم. قاسىمداعىلار دا «قۇدا قايدا» دەپ مەنى قوشتاپ جاتتى.
-قۇدا سىزدەرگە دايىندىق جۇمىسىمەن سىرتتا ءجۇر – دەگەن قۇداعيدىڭ سوزىنە قاراماي ماعان تاياۋ وتىرعان قۇداشا قۇدۋار قۇدانى شاقىرىپ كەلدى. قاسىما شاقىرىپ ەدىم، قۇداعي قولىنان تارتىپ جانىنا وتىرعىزىپ الدى. ءۇي يەسى بولعان سوڭ تورگە شىققىسى كەلمەگەن بولار دەپ ءارى قاراي ۇندەمەي قالدىق.
ءشاي ءىشىلىپ، شىنى-اياق جينالىپ، مەن ديۆانعا جايعاستىم. مەنىمەن ريۋمكا قاعىستىرعان قۇداشاعا جاقىنداپ، شۇيىركەلەسىپ ءسوز تارتتىم.
-اتىڭىز كىم بولادى؟ – دەدىم سىپايىلاپ.
- تانيا. قازاقشا – تىرجيما. قۇلاعىم قاعىس ەستىگەندەي بولىپ، قايتا سۇراۋعا ۇيالدىم دا، ارعى جاعىندا وتىرعان قۇداشانىڭ اتىن سۇرادىم. بەتى بۇلك ەتپەي:
-سىقسيما دەدى. شانشاردىڭ قۋلارىنداي مەنى مازاق قىلايىن دەپ وتىر ما دەپ قۋىستانسامدا ءۇشىنشىسىنىڭ اتىن سۇرادىم.
- قىرجيما – دەدى. كۇلۋگە ۇيالىپ، ءسىز انەكدوت ايتىپ وتىرسىز با؟ – دەدىم.
ء-ۇيباي! مىنا كىسى ماعان سەنبەي وتىر – دەپ شيق-شيق كۇلدى. مەنىمەن ەرىپ كەلگەن كىسىلەر دە قىزدىڭ كۇلكىسىنە تاڭدانىپ قۇلاقتارى تۇرىك وتىر ەكەن «باكە، قايتەسىز قازبالاپ، مۇمكىن راس شىعار. قازاقتار قويا بەرەدى عوي «يتباي، تۇلكىباي، قاسقىرباي» دەپ مەنى ساباما ءتۇسىردى. قۇدا، قۇداعيدىڭ سىرتقا شىعىپ كەتكەنىن پايدالانىپ، قىزى ۇيدە دە ايتپاي قويعانىن ەسكە الىپ:
-قۇداعيدىڭ اتى كىم؟ – دەدىم.
- كريستينا. سىعان پودرۋجكا-قاتارلارى ءقازىر دە كسيۋشا دەپ اتايدى دەدى. قازاقشاسىن وزىنەن سۇراڭىز. كىشى ءسىڭلىمىزدىڭ اتى بۇرتيما دەپ ورنىنان تۇرىپ كەتتى.
قازاقى داستۇرمەن «ولى-تىرىسىنە» دەپ ءوزىمىز اكەلگەن قويدىڭ باسىن مەن ەرتىپ اكەلگەن مولدانىڭ الدىنا قويدى. ءتىسى قاعىلماي، شالا ۇيىتىلگەنى كورىنىپ تۇر ەدى ەزۋىنەن ءبىر كەرتىپ اۋىزىنا سالعان بولىپ داستارحانداعى تارەلكانىڭ ەرنەۋىنە جاسىردى دا قۇدۋار قۇداعا ۇسىنىپ:
-ەرتەڭ كورشىلەرىڭە اۋىز تيگىز – دەپ قول جالعاپ جىبەردى. قۇداعي:
-جاقسىلاپ مۇجىمەدىڭىز بە؟ – دەپ سىپايىلاپ، باستى قۇدۋارعا ۇستاتپاي بىزدە كورشى جوق. سىعاندار باس جەمەيدى، ولار تاۋىق جەيدى – دەدى . مولدانىڭ قالعان تاماققا تابەتى شاپپاي سەلقوس قالدى دا، داستارحان قايىرۋعا اسىعىپ:
-جول سوعىپ شارشاپ كەلدىك، دەمالعانىمىز دۇرىس بولار – دەدى.
قۇدامىز دەپ كەلگەن ءۇش قوناققا ءبىر بولمەگە توسەك سالىپ بەردى. كوپكە دەيىن ۇيىقتاي الماي سىبىرلاسىپ سويلەسىپ جاتتىق.
-قۇداڭا بولايىن، قۇداعيىڭ اۋزىن قاقپايلاپ سويلەتپەيدى ەكەن. مومىن با، الدە ماڭگۇرت پە، رۋى كىم ەكەن بىلەسىڭ بە؟ – دەدى مولدا بايات.
-قىپشاقتىڭ «قىرىقپىشاعى» كورىنەدى – دەدىم.
-«قىرىقپىشاق» دەگەندى ەستىگەنىم جوق. «قىرىقمىلتىق» دەگەندى ەستىگەنمىن. ەرتەڭ وزىنەن قايتا سۇراشى – دەدى مولدا بايات.
تاڭەرتەڭ ەرتە تۇردىق. قۇدا ساماۋرىنعا اعاش جارىپ ءشاي قايناتىپ جۇرگەن سياقتى. جاقىنداپ كەلىپ قاي ەل بولاسىڭ دەدىم. قىپشاق «قىرىقپىشاق» بولامىز دەدى. سول كەزدە قۇداعيدىڭ داۋسى اشششىلاۋ شىعىپ قۇدامدى شاقىرىپ الدى.
سىعاندار اربالارىن جەگىپ جول جۇرگەلى جاتىر ەكەن، اتتارىنا قىزىعا قاراپ كوپ تۇردىق. جاراۋ اتتار كۇيمەلى اربالاردى سالدىر-گۇلدىر ەتكىزىپ جىم-جىلاس كوزدەن عايىپ بولدى. بۇرقىراعان شاڭدارى عانا قالدى.
تۇندە شاپان جاۋلىعىمىزدى، كيت-ميتىمىزدى تاپسىرىپ مولدا باتاسىن بەرگەن. تۇسكى استان كەيىن جولعا شىقتىق. اراقپەن قىشتاعانداي بولسا «سەن قايرات كورسەتەسىڭ» دەپ الىپ شىققان دوسىم كەنەزەسى كەۋىپ قالعانداي «قورجىنعا نە سالىپتى» دەگەن سوڭ قورجىننىڭ ىشىنە قول جۇگىرتسەم قولىما ەشتەڭە ىلىكپەدى. ءقازىر مەركىتتىڭ ورتالىعىنا جەتەيىك، سول جەردەن قورجىندى تولتىرامىز دەپ بوس شىعىپ، ۇيالعان قولىمدى ءوز قالتاما سالدىم.
توي دا ءوتتى. كەلىندى بولىپ ماسايراپ قالدىم. كوپ ۇزاماي قۇداعيىم كەلدى. بالاڭىزدى بولەك شىعارىڭىز، بولماسا قىزدى الىپ كەتەم دەپ قيعىلىق سالدى. «اتاسى مەن كەلىنى ءبىر تۋالەتكە بارعانى، ۇيات ەمەس پە» دەپ سوقتى. «قۇداعي قويا تۇر، شىدا، نەمەرەلى بولايىق، جاقىن قالدى» دەگەنىمە كونبەي كەلىندى قارسى ايداپ سالدى. بەتىمىزدەن ءسۇيىپ جۇرگەن كەلىنىمىز، بەتىمزدەن تىرناپ شىعا كەلدى. سىعان قۇداعيدى سەن تاپتىڭ دەپ بۋىنسىز جەردەن پىشاق ۇرىپ بايبىشەم شىعا كەلدى. «ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالدىم» دەگەن وسى ەكەن. قاسارىسىپ كوپ ءجۇردىم. اۋرۋحاناعا دا جاتىپ قالدىم. كوڭىل سۇراعان بولىپ قۇداعيىم كەلەدى. قاسىندا ءسىڭلىسى بار، قايسىسى تىرجيما، قايسىسى قىرجيما اجىراتىپ ۇلگەرمەگەن كەزىم، بالاڭدى بولەك شىعاردان باسقا اڭگىمەسى جوق. شىنىمدى ايتايىن دەدى قۇداعيىم:
-بىزدەر، اتا-ەنە سىيلاپ كورمەگەن ادامدارمىز. ءوزىم كوشەدەن قوسىلىپ، كوسەۋ ۇستاپ كورگەن جوقپىن. قۇدۋار ۇيىنەن قۋىلىپ، قولتىعىما كەلىپ پانالادى. مەنەن باسقا بارار جەر، جۇرەر جول، شىعار شىڭى جوق. وتىمىزبەن كىرىپ، كۇلىمىزبەن شىعادى. سىڭلىلەرىم دە سول ءبىر-بىر كۇيەۋگە ءتيىپ شىققان. قايماقتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان دا سول شىعار. بولەك شىعارماساڭىز الىپ كەتەم.
قاباعى قارسى ايىرىلىپ، توڭ مىنەز كورسەتكەن بالام دا كەلدى. «ۇيدە تىنىشتىق جوق، قايماق تۇنىمەن جىلاپ شىعادى، بولەك شىعار» دەپ قيسايىپ مۇرنى سالبىراپ كەتىپتى. امال جوق بولەك شىعاردىم. كوپ ۇزاماي نەمەرەلى بولدىم. قۇلاعىمنىڭ تىنىشتالعانىنا دا ون جىل، بەس نەمەرەلى بولدىم. ەكى جىلدا ءبىر نەمەرە – قانداي باقىت. وسى باقىتتى قۇداعيىم كوپ كورىپ قىزىنا كەلىپ: «بالاڭدى اسىرايسىڭ با، ءبىزدى اسىرايسىڭ با؟ بەس بالانىڭ اليمەنتى دە بىزگە جەتەدى» دەپ دوڭ ايبات كورسەتەدى ەكەن. حات تاسۋشىلىق قىزمەتىن تاستاپ ۇيدە وتىرعان قايماق كەلىنىم قايتا بۇزىلدى. بەتتەن الىپ، توسكە شاپتى. قۇداعيدىڭ وتىرعان ۇيلەرى بايدان شىققان بەس قىزبەن، شالى مەن جەتەۋىنە تارلىق جاساپتى. كوشىپ جاتقان نەمىستەردىڭ ۇيىنەن ۇلكەن ءۇي كەرەك بولىپتى. وتىرعان ءۇيىن سىعاندارعا قالدىرىپ قونىس جاڭعىرتپاق. بۇل ىسكە جانتاقتىڭ اكەسى كەدەرگى بولىپ تۇر ەكەن. قالايدا سودان قۇتىلۋ كەرەك دەپ ماقسات قويىپتى.
جانتاقتىڭ ۇيىنە قۇداعي قوناققا كەلىپ، بايبىشەمدى ءشايعا شاقىرىپ كەتكەن. قايتارىندا پاكەتكە قويدىڭ پىسىرىلگەن جالعىز سيراعىن «قۇداعا اۋىز تيگىزىڭىز» دەپ بەرىپ جىبەرىپتى. قاسيەتتەپ بەرگەن سيراعىن ءشاي ۇستىندە ماعان بەرىپ:
-قۇداعيدىڭ بۇنىسى نەسى جالعىز سيراققا ەكى-ۇش ءتۇيىر ەت قوسپاعانى قالاي؟ – دەپ تاڭدانعانىنان ماعان قارادى. مەن:
ء-شايدىڭ الدىندا ەت اسىلىپ پا ەدى؟
-جوق. اۋلىنان الىپ كەلىپتى.
-وندا داستارحانعا قويما. سىعاندار باس سيراق جەمەيدى. سولاردىڭ قالدىعىن الىپ كەلىپ بىزدەردى اسىراماق بولعانى عوي، وزىنە قايتارىپ بەر.
- ادىرەم قالسىن. يتكە تاستايمىن – دەدى بۇرقان تالقانى شىققان بايبىشەم. قۇداعيىڭدى ابدەن باسىڭا سەكىرتتىڭ. بۇل نە مازاعى. مەندە دە اقىل جوق. جالعىز سيراقتى نەگە الدىم ەكەن؟ وزىنە ءوزى اشۋلانىپ اياق استىنان ۇرىس كەرىس شىعىپ، ىشكەن ءشايىمىزدىڭ بەرەكەسى كەتتى.
ءبىر اپتا وتپەي جاقسى كورەتىن قۇداشام تانيا (تىرجيما) قالتا تەلوفونىما ىزبانداپ:
-سىزگە پىسكەن قويدىڭ باسىن اپارىپ بەرەدى. جەمەڭىزدەر – دەدى دە تەلەفونىن وشىرە سالدى. كىمنىڭ اكەلىپ بەرەتىنىن ءتۇسىندىرىپ ايتپادى. اڭ-تاڭ بولىپ قالدىم دا، بايبىشەمە «كىمدە-كىم قويدىڭ باسىن اكەلىپ بەرسە الما» دەپ ەسكەرتتىم. ءبىز اۋزىمىزدى جاۋىپ ۇلگەرگەنىمىزشە كەلىنىم-قايماق پاكەتكە سالىنىپ ورالعان زاتتى «قۇداعيلارىڭىز بەرىپ جىبەرىپتى» دەپ اكەپ بەردى. ءىشىمىز قىلپ ەتە قالسا دا «راحمەتىمىزدى» ايتىپ الىپ قالدىق. «اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ ىشەدى» دەگەندەي مۇزداتقىشقا قويماي تاماقتاردىڭ قالدىعىن سالاتىن جاشىكتىڭ قاسىنا قويدى. كەلىن كەتكەن سوڭ ءىزىن سۋىتپاي دالاعا الىپ شىعىپ پاكەتىن اشپاستان قوقىس كونتەينەرىنە اپارىپ تاستادى. تىرجيما قۇداشاما ءوزىم تەلەفون سوعىپ «باستىڭ» ءمان جايىن سۇرادىم.
-قۇداعيىڭىزعا ايتپاڭىز. ول «باس» سىعاندارعا دۋالاتتىرىلعان، قارعىسقا ۇشىراتاتىن «باس». كوڭلىم بوساپ، تۋرا كەلگەن اجالدان امان قالعانداي قۇداشاما دەگەن ريزاشىلىقپەن، ادامدىق نيەتىن بۇرىنعىداندا جاقسى كورە باستادىم دا:
-وراۋىن اشپاستان قوقىسقا تاستاتتىم – دەدىم جانىم جادىراپ.
-قاڭعىباستار الىپ جەپ قوياتىن بولدى عوي. جەرگە كومىپ تاستاۋ كەرەك ەدى – دەپ رەنجىپ قالدى. ءقايتىپ، قايتا بارىپ قوقىستىڭ ءىشىن ارالاپ جۇرەدى. وبالى قۇداعيعا دەپ بايبىشەم سىرىڭكە جاعىپ اس ءۇيدىڭ ءىشىن وزىنشە ديزەنفەكسيالاپ «قارعىس دۋالاردى» الاستاتىپ بىلگىشسىنىپ ءجۇر.
اتا-بابالارىمىز «سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇعادى» دەپ قالاي تاۋىپ ايتقان. مەنىڭ قۇداعيىم «جالعىز تال» قىستاعىندا تۋىپ وسكەن. شەشەسى اسقان سۇلۋ ادام بولىپتى. اتاقتى ۇلكەن كىسىلەر – اقىن، جازۋشى، ارتىستەر ات ءىزىن سالىپ، كوركىنە قىزىعىپ، كەلىپ كەتىپ ءبىر تىلدەسىپ قالۋعا قۇمارتىپ تۇرادى ەكەن. ولەڭ ارناپ، جازعان كوركەم شىعارمالارىنا پروتوتيپ ەتىپ الىپ سۇلۋلىعىن دارىپتەپ «قامار سۇلۋ» دەپ ەسىمىن دە وزگەرتىپتى. گازەت قيىندىلارىن كورسەتىپ تانيانىڭ (تىرجيما) ماقتانعانى بار. سول قامار سۇلۋ قىزدارىم مەنەن دە سۇلۋ بولار دەپ ەسىمدەرىن قىرتيما، تىرجيما، قىرجيما، سىقسيما، بۇرتيما اتاپتى. زاماننىڭ ورىستانىپ بارا جاتقانىن، ەكى قازاقتىڭ بىرىمەن-بىرى ورىسشا سويلەسەتىنىن سەزگەن بولار. ازىرشە ءتىل كوزدەن امان بولعانىن قۇدايدان تىلەپ، وسكەندە جاقسى ەسىمدەردى وزدەرى تاۋىپ الار دەپ ءۇمىت ارتىپتى. التى قىزدىڭ التىنداي اناسى تولىسقان شاعىندا ەلۋگە جەتپەي، ءارى تايماي، ەركەك بىتكەندى تامساندىرىپ، ۇزدىكتىرىپ ءجۇرىپ كەنەتتەن قايتىس بولىپتى. جاستاي قالعان التى قىز سىعانداردىڭ ورتاسىندا ءوسىپ بوي جەتىپتى. قۇدانىڭ قۇدىرەتىمەن التى قىزدىڭ ۇلكەنى مەنىڭ قۇداعيىم بولدى. ءجۇرىس تۇرىسى، مىنەز قۇلقى، قولىڭداعىنى تارتىپ الاتىن ابجىلدىگى، الدىڭدى بولجاپ اقىل ايتقىشتىعى سىعاننىڭ كەلىنشەكتەرىنەن اسىپ تۇسەدى. مەنىڭ كەلىنىم قايماققا ونداي مىنەز دارىماعان. ءبىراق قۇداعيىمنىڭ ايتقانىن جەرگە تاستامايدى. قالادا ناعاشىسىنىڭ قولىندا وقىپ، قانىنا سىعان مىنەزىن ءسىڭىرىپ ۇلگەرمەگەن ەكەن. سوعان دا ءتاۋبا!
اق تۇيەنىڭ قارىنى جارلىپ التىنشى نەمەرەم دۇنيەگە كەلدى. قۇداعيىمنىڭ جاتقانىنا جەتى-سەگىز اي بولعان. قۇدۋار قۇداما ءبىر قاپ كورتوپيا، ءبىر قاپ ۇن قالدىرسا، سودان جەتى-سەگىز ءتۇرلى تاماق جاساپ ىشەدى ەكەن. وت جاعىپ كۇل شىعارعاننان باسقا ەرمەگى جوق، ۇيدەن ۇزاپ شىقپاي سىعان دوستارىنىڭ تاپقانىنان ازىن-اۋلاق قول ۇزدىك تابىسى بار. تاۋەلدىلىك زامانىندا قاتىندار: «ءولىم قۇدايدان، تاماق بايدان» دەيدى ەكەن. ەگەمەندىكتىڭ ەركەكتەرى: «اجال اللادان، تاماق بازارداعى قاتىننان» دەپ اندەتىپ ۇلگەرىپتى. «ءار اۋىلدىڭ ءيتى ءارتۇرلى ۇرەدى» دەگەن وسى.
نەمەرەم قىرقىنان شىققاننان سوڭ قۇداعي كەتىپ قالعان شىعار، نەمەرەمدى كورەيىن دەپ جانتاعىمنىڭ ۇيىنە باردىم. ساۋ باسىما ساقينا ىزدەپ مەزگىلسىز كەلىپپىن. بۇرىنعى ايقاي-ۇيقايلارى جەڭىل ارتەرەليادان اتىلعان دايىندىق وقتارى ەكەن. بۇگىن كاتيۋشادان وق جاۋدىرىلدى. قۇداعيىمنىڭ جىرتيعان كوزى شاتىناپ:
-بالانىڭ اتىن سەن (ءسىز ەمەس) نەگە قوياسىڭ؟ نەمەرە كەرەك بولسا توقال الىپ بالا تۋعىزىپ ال، جەتى-سەگىز ايدان بەرى بوسقا جاتىرمىن با؟ شىدامنىڭ دا شەگى بار، ەسلي پراۆدۋ گوۆوريت جانتاق نە تۆوي سىن. وت كوگو روديلا مى زناەم دەپ ورىسشالاپ الا جونەلدى. سىعىرايعان كوزى ىزاقورلىقتان جاسقا تولىپ باجباڭداپ جۇلقىنعاندا كەڭ كويلەگىنىڭ ەتەگى جەلپ-جەلپ ەتەدى. ەنتىگىن باسا الماي، اۋزىنىڭ كوبىگىن سۇرتۋگە دە دارمەنى كەلمەي بۇرقىراعان بىلاپىتىن ءارى قاراي جالعاستىردى.
ء-بىز سەنىڭ ويداعى-قىرداعى قىلمىسىڭنىڭ بارىندە بىلەمىز.
- ونى قايدان ءبىلدىڭ – دەدىم ىشتەي كىجىنىپ، ورىسشا سوزىنە جاۋاپ تابا الماي قانىم باسىما شاپشىپ.
- اۋىسقاننان.
- ول پالە ءتىرى مە ەدى؟ ايتاتىنى باياعى شەگە، توپسا، ەسىكتىڭ تۇتقاسى شىعار. كىسى ءولتىرىپ، ۇرلىق جاساعانىم جوق. بىلگەنىڭنەن قالما – دەدىم بويىمدى تىكتەپ، شىعۋعا ىڭعايلانىپ. اس ءۇي بولمەسىنەن كەلىنىمنىڭ داۋىسى شىقتى.
- سەنىڭ اكەڭ ءبىزدى تاياقپەن ۇردى، پوليسايعا تاپسىرامىز، جىندىقاناعا وتكىزەمىز، تەز قايىت – دەپ ىزبانداپ جاتقانىن ەستىدىم. ءسىرا جانتاقپەن سويلەسىپ جاتقان بولار دەپ توپشىلادىم. قۇداعيىمنىڭ ءسوزىن ەستىگەننەن كەيىن ءارى-سارى بولىپ ۇيگە ازەر جەتتىم. ۇيگە جەتكەنىمشە بايبىشەمدى تەلەفونمەن سىباپ-سيپاپ جارىلۋعا دايىنداپ قويىپتى. جاڭاعى ەستىگەندەرىم از بولعانداي قاتتى قايناعان قازانداي بۇرق-سارق ەتىپ «ول ۇيدە نەڭ بار ەدى، قۇداعيىڭنىڭ ەمشەگىن ەمەيىن دەپ باردىڭ با؟» «نەعىپ، نەمەرەشىل بولىپ قالدىڭ؟ جانتاق كەلگەنەن سوڭ-اق، باراتىن ەدىك قوي. سەنىڭ دە، مەنىڭ دە ەستىمەگەنىمىز قالمادى، وزىمىزگە دە سول كەرەك. جانتاق ايتىپ ەدى عوي، «مەن جوقتا ۇيگە بارماڭدار» دەپ، نەگە باردىڭ؟ ديۆاندا باسىمدى جاستىقپەن قىمتاپ جاتىپ قارا تەرگە ءتۇسىپ ۇيىقتاپ كەتىپپىن.
جاقسى ءتۇس كورىپپىن. التى نەمەرەمنىڭ ورتاسىندا جاتىرمىن، ءوزىم وسىرگەن باۋ-باقشانىڭ، الما، ورىكتىڭ كولەڭكەسى. بايبىشەمنىڭ كۇتىمىندەگى بۇلدىرگەن مەن قاراقات تا جاقىندا ءوز جەمىسىن بەرىپتى. تەرىپ جەپ بەت اۋىزدارى قىپ-قىزىل بولىپ ءجۇر. نە دەگەن باقىت! قارتايعان شاعىمدا اسىر سالىپ، اينالامدا اتا-اتالاپ ۇستىمە شىعىپ سەكىرىپ ەركەلەيدى. وسىلاردىڭ قىزىعىن كورىپ قۇداعيىم تاتۋ ءتاتتى ارالاسىپ جۇرسە قانداي قىزىق. مەنىڭ سىعان قۇداعيىما نە جەتپەيدى ەكەن؟ كەلىنىم-قايماققا «باتىر» انا دەگەن اتاق بەرگەن، توسىندە التىن القاسى جارقىرايدى. قيالىم قياعا ۇشىپ زەينەتاقىمدى جيناپ باۋ-باقشانىڭ ورتاسىنا كەلىنىمە ەسكەرتكىش قويعىم كەلىپ كەتتى. ءوز باۋ-باقشام عوي، كىمنىڭ قانداي شارۋاسى بار. نەمەرەلەرىم ءۇشىن كەلىنىم قايماقتىڭ بۇرىن سوڭدى باجىلداپ باقىلداعانىن كەشىرەمىن. قۇداعي قانشا سىعانشالاپ جانتاقتىڭ جانىن جارالاسادا ءوز بالام عوي، ءوز قولىمدى ءوزىم كەسەم بە؟ سىعان قۇداعي قىزىنا كەلۋدى توقتاتقانىنا ءبىراز بولىپ قالعان ەدى ءىش قۇسادان بەتى ءبىر جولاتا ءارى قاراپ كەتىپتى دەگەن حابار كەلدى. «قۇدۋارى قۇل دا بولسا، قۇداي قوسقان قۇدام ەدى» ەڭسەسىن باسا بەرگەن ايقاي شۋدان قۇتىلعانىنا مەن دە جەڭىلدەپ قالدىم. تويدان كەيىن كورمەگەنىمە ىردۋ-دىردۋمەن كوپ جىلدار وتكەن ەكەن. ەندى شاقىرسام كەلەتىن شىعار دەپ ويلادىم. توردە قۇس جاستىقتى قۇشاقتاتىپ جاتقىزىپ بايبىشەمنىڭ شالا قايناعان سارى ءشايىن ىشكىزەر ءساتى تۇسكەن سەكىلدى.
سول قۇدۋار قۇدامنىڭ اتى ءجونى قۇردىمعا كەتەتىن بولدى دەپ قۇداعيىم ۋايىمداۋشى ەدى، بورىك كيگەن ەركەك ەمەسپىز بە، شۋىلداپ جۇرگەن بالدىزدارىنا جولاتپاي قوراسىنىڭ ەسىگىن باسقا جاعىنان شىعارتىپ ۇيلەندىرسەك دەگەن وي ساپ ەتە قالدى. «نەمەرە سۇيگىڭ كەلسە توقال ال» دەگەن سىعان قۇداعيدىڭ ءسوزى ماعان ەمەس، قۇدۋاردىڭ ەنشىسىنە تيگەلى تۇر. مەنەن الدە قايدا جاس قوي. مۇمكىن ۇلدى بولار دەگەن قۋانىشتان ويانىپ كەتىپپىن.
سادىق سماعۇلوۆ
