اتا-بابالارىمىز ادام ءومىرىنىڭ ءاربىر ءساتىن، كەزەڭىن، تىعىرىققا تىرەلگەندە قانداي جولدى تاڭداپ، باسشىلىققا الۋ كەرەكتىگىن، قازاقتىڭ قاناتتى سوزدەرى، ماقال-ماتەلدەرىمەن ايشىقتاپ، تۇجىرىمداپ كەلەدى. مىسالى، بۇكىل قازاقتىڭ بولمىسىن جانە قازاق ازاماتىنىڭ قانداي بولۋى كەرەك ەكەندىگىن «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن ءبىر اۋىز سوزگە سىيعىزعان. قازاقتا بۇل ماقالدى بىلمەيتىن جانە مويىندامايتىن ادام جوق. وسى ءبىر اۋىز ءسوز بىزدە باتىستاعىداي ەڭ ءبىرىنشى بايلىق «ون ساۋلىق» ەمەس، قازاققا بارىنەن دە ار قىمبات دەپ تۇرعان جوق پا؟! ەگەر ءبىز وسى ماقالدى امەريكا، ەۋروپا جالپى باتىس پرينسيپىنە سالساق، كەرىسىنشە «ارىم دا، جانىم دا مالىمنىڭ ساداعاسى» بولىپ شىعار ەدى. ول ەلدەردەگى رۋحاني جۇتاڭدىقتىڭ سالدارىنان ءناپسىقۇمارلىققا سالىنىپ، تەك قانا قارا باستارىنىڭ قامىن ويلاعاندىقتان تۋىندايتىن، بىزدەر كۇنى كەشەگە دەيىن اتتارىن دا ەستىمەگەن، ءتىپتى ونداي تۇسىنىك تە بولماعان نەبىر ازعىندىق ارەكەتتەردىڭ: ماسكۇنەمدىك، ناشاقورلىق، جەزوكشەلىك، گوموسەكسۋاليزم، لەسبي، ازاماتتىق نەكە، كيللەر، ادام ساۋداسى (بالا ساتۋ)، مەملەكەتىمىزدىڭ بارلىق باسقارۋ جۇيەسىن تۇگەلگە دەرلىك جاۋلاپ العان سىبايلاس جەمقورلىق، پاراقورلىق، ەل بايلىعىن اشىقتان-اشىق توناپ الىپ شەتەلگە قاشۋ، قۇمار ويىندارى، رەكەت ت.ب. كوپتەپ بوي كورسەتىپ جۇرگەنى دە وسىدان. جالپى، وسى ءبىر اۋىز سوزبەن بۇكىل قازاقتىڭ بولمىسى مەن ۇلى دالا يدەولوگياسىنىڭ نەگىزى قالانعان. ۇلى دالانىڭ، ياعني قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسىن جاساۋشىلار دالانىڭ دانا قارتتارى، دالىرەك ايتسام، ءسوز زەرگەرلەرى بي، شەشەندەرىمىز بولىپ تابىلادى. ال، ونى ەل اراسىنا تاراتىپ، ۋاعىزداۋشى نەمەسە قازىرگى تىلمەن ايتساق، يدەولوگتار بۇكىل قازاقتىڭ ءوزى. ەگەر جەتى جاسار بالامىز ماقال-ماتەلدىڭ ماعىناسىنا ءتۇسىنىپ، ونى باسشىلىققا الىپ، ايتار اڭگىمەسىنە قوسىپ سويلەر بولسا، ءبىز ونى دا قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسىنىڭ ساربازى دەپ ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. شىندىعىندا دا، ايتار اڭگىمەسى سەنىمدى بولىپ، تىڭداۋشىسىن مويىنداتۋ ءۇشىن ماقال-ماتەل قوسىپ سويلەمەيتىن جانە ول ايتىلعان جەردە ونى مويىنداپ وعان توقتامايتىن  قازاق جوق.

ءبىزدىڭ بۇل تۇجىرىمىمىزدى ەۋروپالىقتاردىڭ وزدەرى دە جوققا شىعارمايدى. مىسالى، ايگىلى اعىلشىن عالىمى، ءدىن زەرتتەۋشى ريچارد بەلل بىلاي دەپ جازادى:

 «ەۋروپا ۇلكەن قۇلدىراۋ جولىندا تۇر. سالتاناتتى سارايلاردىڭ ساياسىندا جان كۇيزەلىسى، اقىلدان اداسۋ، وزىنە قول سالۋ، ۇياتسىزدىق، ناشاقورلىق، ماسكۇنەمدىك، ايەل زورلاۋ، قاراقشىلىق، ءار ءتۇرلى جىنىس اۋرۋلارى اقىلعا سىيماستاي وتە كوپ مولشەردە قوزىپ جاتىر. ادامداردىڭ بىر-بىرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن سەنىمى جوعالدى. ءولىم ۇرەيى بارلىعىنىڭ جۇرەگىن تولىقتاي جاۋلاپ العان. وتباسىنىڭ بىرلىگى بۇزىلىپ، مۇشەلەرىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس ۇزىلگەن. مەملەكەت باسشىلارى بۇل جاعدايدان شىعۋدىڭ جولدارىن تابا الماي دال بولۋدا. زيالى قاۋىم رۋحاني جۇتاڭدىقتان ارەكەتسىز. ەۋروپانىڭ الدىندا جالعىز جول تۇر. قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولى – يسلام جولى. باسقا تاڭداۋ جوق؟»

ءبىز ءۇشىن ەڭ وكىنىشتىسى، سوڭعى جىلدارى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ قازاق قوعامى اراسىنا دەندەپ كىرۋى جانە وعان وكىمەتىمىزدىڭ تاراپىنان ەشقانداي توسقاۋىلدىڭ قويىلماۋى بولىپ تابىلادى.

ادام بالاسى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سان مىڭداعان جىلدار عۇمىر كەشتى. وسى جولدا جاقسىنى دا، جاماندى دا كوردى. قازىق جۇرت (قازاق جۇرتى) ۇنەمى ءبارىن سارالاپ، جاقسىسىن جالعاستىرىپ، جاعىمسىزىنان قاشىپ وتىردى. بۇل ءىلىمدى ۇلى اتالارىمىز «تاريحات (تاريح اتا) جولى» دەپ اتادى.

360 اۋليەلى كيەلى ماڭعىستاۋدىڭ ۇلى اۋليەلەرى، دانالارى مەن دانىشپاندارىنان قالعان وسيەتتە ەگەر ادام اتا ۇرپاقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى (ەلدەر مەن مەملەكەتتەر) اللانى مويىنداماي ۇلكەن كۇناعا باتىپ، اۋىر «سالماق» جيناسا «اقىرزامان» جالپىعا بىردەي كەلەدى دەگەن. ودان ەشكىم ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايدى. دەمەك، جاماندىق اتاۋلىمەن كۇرەسۋ ءار ءبىر ادام بالاسىنا اللامەن امانات ەتىلگەن پارىز. بۇنى مانقىستاۋ شەجىرەشىلەرى بىلايشا جىرلاعان:

«حازىرەتى نۇحىنىڭ

زامانىندا سۋ تاسىپ

كوككە تولقىن شارپىدى،

تاۋلاردان اسىپ شالقىدى،

اينالا تەگىس جەر ءجۇزى

اشىعى قالماي قالقىدى،

كەمەگە مىنگەن بولماسا

جوق قىلعان دەيدى جالپىنى.

كاپىرلەردىڭ سول كۇندە

تاۋسىلدى قالماي تامتىعى.

مۇسىلمان-كاپىر بولعالى

كەلە جاتىر وسىلاي

ارامنىڭ سوعىپ سالقىنى (266 بەت).

…جاماندىقتى، جاراندار،

ەتە كورمە «تالاپ» دەپ.

حابارلاۋلى قۇراندا:

«ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ

اقىر ءتۇبى — عاراپ» دەپ.

عالامدى عاراپ ەتپەككە

ىسرافيل سورى سۋىرار،

ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ

زاماناسىن قۋىرار،

احيرەت كۇنى كاپىرلەر

گۇرزىمەنەن ۇرىلىپ،

شىنجىرمەنەن بۋىلار.

تامۋعىنىڭ سونبەيتىن

لاۋلاعان ءتۇتىن-بۋى بار

ىسىراتتىڭ تارىلعان

قاراڭعىلىق جولى بار.

ىسىراتتاي كوپىردەن

جاھان قالماي قۋىلار.

ۇرانىمەن مۇحاممەد

كوتەرەتىن سول كۇندە

ءلاۋاليحاندى تۋى بار (272 بەت).

…بۇرىنعى وتكەن زاماندا

ءجاھيلدىڭ قاۋىمى جوق بولدى

اللانىڭ قاھار جەلىنەن،

نۋحىنىڭ قاۋىمى تارك بولدى

توپاننىڭ تاسقان سەلىنەن،

لۇتتىڭ قاۋىمى جوق بولدى

جەبىرەيىلدىڭ ءبىر سوققان

قاناتىنىڭ لەبىنەن.

پيعىلى ازىپ اداسقان

اللانىڭ تۋرا جونىنەن

الەك بولدى تالاي جۇرت

ءبادىعات ءىستىڭ كوبىنەن.

ازعىندىق تاپقان اركىمنەن

دارەجە ءسۇيتىپ كەمىگەن (347 بەت).

…ونىنشى جىلدىڭ شاعىندا

اسپاننان، اي كۇن تۇلدانىپ

جۇلدىزدار اقتى اتىلىپ،

اللانىڭ نۇرى تامبادى –

توپىراق جاۋدى ساپىرىپ،

جۇلدىزىندا قاۋىستىڭ

كۇنشىعىستان ءبىر داۋىل

سەگىز كۇن سوقتى اقىرىپ،

قارا جەردەن مالدى ايداپ

تەڭىزگە تىقتى باتىرىپ،

عالامات بولىپ وي مەن قىر

بۇلىنە جازدى قاپىلىپ.

قاھارلانسا ءتاڭىرىم،

قاۋىزىنا سيار تارىنىڭ

ون سەگىز مىڭ ماقۇلىق…

نالىتتىڭ اللا حالقىمدى

بولدى ما قۇلىق جاقپاعان؟ (ءساتتىعۇل جانعابىل ۇلى (1876-1966) «امانات» الماتى-1996. 349 بەت).

تۇسىنىكتەمە: ءساتتىعۇل اقىن اتى الەمگە ايگىلى قازاقتىڭ ۇلى قاعانى شىڭعىسحان شىققان ادايدىڭ مۇڭالىنان، مۇڭالدىڭ جارىسىنان تارايدى. قازىرگى باتىس قازاقستانداعى اقتوبە وبلىسى جەرىندەگى مۇڭالجارى (مۋگادجار) تاۋى اتاۋى سول اتالارىمىزدان قالعان.

وسى دەرەكتەردى ارى قاراي ساباقتاساق، كۇنالاردىڭ جۇرەككە تيگىزەتىن اسەرى ۋدىڭ ءوز دارەجەسىنە قاراي دەنەگە تيگىزەتىن زيانى سياقتى. بۇل دۇنيە نەمەسە اقىرەتتە بولسىن ادامدارعا جولىعاتىن جاماندىق پەن اۋرۋلاردىڭ كوبىسىنىڭ سەبەبى وسى كۇنالار ەمەس پە؟ ويلانشى ادام اتا مەن حاۋا انامىزدى جانناتتان شىعارعان نە نارسە؟ سونداي ءبىر ءلاززاتتار مەن نىعمەتتەردىڭ، قۋانىشتار مەن راحاتتاردىڭ جايى بولعان جانناتتان، ۋايىم–قايعى مەن قيىنشىلىق، سىناقتاردىڭ جايى بولعان بۇل دۇنيەگە ولاردى نە نارسە تۇسىرگەن ەدى؟

ال، ءىبىلىستىڭ اللانىڭ راحمەتىنەن الىستاتىلىپ، لاعنەتكە ۇشىراپ، ونىڭ ىشكى-سىرتقى دۇنيەسىنىڭ قورقىنىشتى دا، ۇسقىنسىز بەينەگە اينالىپ اسپان يەلىكتەرىنەن قۋىلۋىنا نە نارسە سەبەپ بولعان ەدى؟ ءيا، ول ءىبىلىستىڭ جاقىندىقتان الىستىققا، راحمەتتەن لاعنەتكە، سۇلۋلىقتان ۇسقىنسىزدىققا، جانناتتان توزاققا، يماننان كۇپىرلىككە، راببىسىنا بولعان دوستىعىنان دۇشپاندىققا، ۇلىقتاۋ، پاكتەۋ سوزدەرىنەن وتىرىك پەن قياناتقا، سەرىك قوسۋشىلىق پەن جامان جاققا، ساۋاپتى ىستەردەن كۇنالارعا وتۋىنە سەبەپ بولعان نارسە ول – كۇنا. سونىڭ سالدارىنان ول اللانىڭ شەكسىز مەيىرىمىنەن الىستاپ، قاتتى ازابىنا دۋشار بولدى. جانە بۇكىل كاپىرلەر مەن سەرىك قوسۋشىلاردىڭ، پاراساتسىز پاسىقتار مەن كۇناھار جاسىقتاردىڭ باسشىسىنا اينالدى. اللانىڭ امىرلەرىن اتقارماي، تيىمدارىنان تيىلماي ونىڭ راحمەت نازارىنان ماقرۇم قالىپ، قور بولۋدان اللانىڭ ءوزى قورعاعاي!

جانە كەشەگى نۇح پايعامبار قاۋىمىنىڭ ەشبىر قۇتقارۋشى تابا الماي، توپان سۋ استىندا قالىپ ءولىم قاۋىشۋلارىنا نە نارسە سەبەپ بولعان ەدى؟

ال، ۇستەرىنەن جەتى ءتۇن، سەگىز كۇن تۇرعان جويقىن جەلدەن جويىلىپ كەتكەن اد ەلىنىڭ سونداي ۇرەيلى ازاپقا دۋشار بولۋلارىنىڭ سەبەبى نەدە؟

اششى داۋىستان كەۋدەلەرىندەگى جۇرەكتەرى توقتاپ ولگەن سامۋد ەلىنىڭ جويىلۋىنا نە سەبەپ؟

توبەلەرىنە قورقىنىشتى بۇلت شوعىرلانىپ، سول بۇلتتان ۇستەرىنە وت جاۋىپ قىرىلعان شۇعايىپ قاۋىمىنىڭ قاسىرەتى نەدەن؟

كەشە “مەن قۇدايمىن” — دەگەن فەرعاۋىندى، ونىڭ جويقىن اسكەرىن تەڭىز استىنا شوكتىرگەن نارسە نە ەدى؟

ال، بايلىعىنا ماستانىپ، قۇدايىن ۇمىتقان قارۋندى مالىمەن، جانىمەن، ۇي-جايىمەن جەرگە جۇتىلۋىنا سەبەپ بولعان نارسە نە ەدى؟

پەرىشتەلەر جوعارى اسپانعا كوتەرىپ، كەيىن اۋدارىپ جەرمەن جەكسەن ەتىلگەن لۋت قاۋىمىنىڭ

زاردابى نەدەن؟

جانە كەيبىر قاۋىمداردىڭ باستارىنان بىرنەشە ازاپتاردى وتكىزىپ، ءتىپتى سولاردىڭ كەيبىر تايپالارىنىڭ مايمىلعا، شوشقاعا اينالۋلارىنىڭ سالدارى نەدە؟ ءيا، نۋح پايعامباردان كەيىن قانشالاعان قاۋىمدار ءوتتى؟ ولاردىڭ قانشاسى ازاپتارعا دۋشار بولدى؟ نە سەبەپتەن؟ البەتتە ءبارى كۇنانىڭ سەبەبىنەن!

بۇل ازاپتاردىڭ ءبارى قۇران كارىمدە ايقىن كورسەتىلگەن. مەن بۇل جەردە تەك قانا لۇت قاۋىمىنا توقتالامىن:

 «54.سونداي-اق لۇتتا ءوز ەلىنە: «سەندەر وزدەرىڭ كورە تۇرىپ، جيىركەنىشتى ءىس ىستەيسىڭدەر مە؟ 55.سەندەر ايەلدەردىڭ ورنىنا، ەركەكتەرگە ءتاني قۇمارلىق (شاھۋات) تانىتاسىڭدار ما؟ ءيا، سەندەر – نادان ەلسىڭدەر»، — دەدى. 56.ونىڭ ەلىنىڭ جاۋابى: «لۇتتىڭ ءۇي-ىشىن كەنتتەرىنەن شىعارىپ جىبەرىڭدەر. ويتكەنى ولار تازا بولۋدى قالايتىن ادامدار»، — دەگەننەن باسقا ءسوز بولمادى. 57. سوندا ءبىز ونى جانە ءۇي-ىشىن قۇتقاردىق، تەك ايەلىنەن باسقا. ونىڭ ارتتا قالۋشىلاردان بولۋىن الدىن-الا بەلگىلەدىك. 58. ءسويتىپ، ءبىز ولاردىڭ ۇستىنە تاستان جاڭبىر جاۋدىردىق. ەسكەرتۋ بەرىلگەندەردىڭ جاڭبىرى قانداي جامان» (قۇران كارىم «ءان-نامل» سۇرەسى).

ءتاپسىر: «لۇت يبراھيم پايعامباردىڭ، وعان اللاھتىڭ سالەمى بولسىن، اعايىنى ەدى. ءارى وعان ەرىپ يمانعا كەلگەن بولاتىن. كەيىن اسا ۇلى اللاھ لۇت پاعامباردى، وعان اللاھتىڭ سالەمى بولسىن، پۇتقا تابىناتىن، جيىركەنىشتى ىستەر ىستەيتىن جانە جولاۋشىلاردى توناۋشىلىقپەن اينالىساتىن ەلگە ءدىن ۋاعىزداۋ ءۇشىن جىبەرىلدى. لۇت پايعامبار ولاردى تاۋبەگە كەلۋگە شاقىرىپ، كۇنا ىستەرىنىڭ كۇيزەلتۋشى ازاپقا ۇشىراتاتىنىن ءتۇسىندىردى. ولاردىڭ كۇنادان قايتپايتىنى انىق بولعان كەزدە، ولارعا قارسى راببىسىنا دۇعا جاسادى. ا.سادي.

بۇل قاۋىمدا ايەل مەن ايەل، ەركەك پەن ەركەك جاپپاي جىنىستىق قاتىناسقا تۇسكەن، ياعني قازىرگى تىلمەن ايتقاندا كوپتەگەن ەۆروپا ەلدەرىندەگى سياقتى «لەزبي جانە گوموسەكسۋاليزم» — مەن اينالىسقان. ونىڭ ايەلى كۇناھارلاردىڭ قاتارىنان بولعاندىقتان قۇتقارىلماعان. اللا ولاردىڭ ۇستىنە اسپاننان تاس (كۇكىرت پەن وت) جاۋدىرىپ قىرعىنعا ۇشىراتقان. بۇل قاۋىم پۇتقا تابىنعان جانە جولاۋشىلاردى توناۋشىلىقپەن اينالىسقان.

ۇلى جاراتۋشى – اللاتىڭ حاق جولىنا قارسى شىعىپ، ازعىندىققا: پۇتقا تابىنىپ، جيىركەنىشتى ىستەر ىستەگەندەرى جانە جولاۋشىلاردى توناۋشىلىقپەن اينالىسقاندارى ءۇشىن جازاعا تارتىلدى.

 «41.ادامداردىڭ ءوز قولدارىمەن جاساعاندارىنىڭ (كۇنا، قىلمىستارىنىڭ) سەبەبىنەن قۇرلىقتا جانە تەڭىزدە بۇلىنشىلىك پايدا بولدى. (بۇل) ولاردىڭ ىستەگەن كۇنالارىنىڭ كەيبىرىنىڭ جازاسىن تاتۋى ءارى ولاردىڭ (ءقۇنالاردان) قايتۋلارى ءۇشىن». (ءار-رۋم سۇرەسى).

ءتاپسىر: «جەردەگى ءتۇرلى باقىتسىزدىقتار جانە قيىنشىلىقتار – ادامداردىڭ جامان ىستەرىنە بەرىلگەن جازا. بۇل باقىتسىزدىقتار جازانىڭ دۇنيەدەگى ءبىر بولىگى عانا. ءسويتىپ، ولار كۇنادان اسا ۇلى اللاھقا بويسۇنۋعا قايتىپ، تۋرا جولعا ءتۇسۋى ءۇشىن. بۇل بارلىق كەمشىلىكتەن پاك اللاھتىڭ قۇلدارىنا دەگەن مەيىرىمى. (ا.سادي). اللاھقا يمان كەلتىرمەي، كۇنالى ىستەرىڭدى ارى قاراي جالعاستىرا بەرسەڭ، ار جاعىڭدا، ياعني كەلەسى «دۇنيەدە» سەنى تاعى توزاق كۇتىپ تۇر.

 «116. …ال، ادىلەتسىزدىك ەتكەندەر، وزدەرىنە بەرىلگەن ءسان-سالتانات، راحاتقا ەردى، ءسويتىپ قىلمىسكەر بولدى» (قۇران كارىم «ھۇد» سۇرەسى). ءتاپسىر: «ادىلەتسىزدەر، تەك دۇنيە قىزىقتارىنا بەرىلىپ، ودان باسقا ەشتەڭەنى قالامادى. سوڭىندا ولار جازاعا لايىق بولىپ جويىلدى». ا.سادي.

ءسوزسىز ءاربىر كۇنانىڭ ىشىندە ازاپ بار. ەگەر كىمدە-كىم سول كۇنانى جاساسا جانە سول كۇنالى ىستەن باس تارتىپ تەزىرەك تاۋبە جاساماسا، وندا ول كۇنانىڭ قاسىرەتتى زاردابى وعان مىندەتتى تۇردە اينالىپ سوعارى ءسوزسىز. ءبىراق وكىنىشكە وراي، قۇدايىن ۇمىتىپ جاساعان كۇنانى، قۇداي دا ۇمىتادى-دەپ ويلاپ، الدانىپ جۇرگەندەر قانشاما؟ اقيقاتىندا اللا ەش نارسەنى ۇمىتپايدى. اللا ءبارىن كورۋشى.

تاريح تاعلىمى: جاماندىق اتاۋلىمەن  كۇرەسۋ ءار ءبىر ادام بالاسىنا اللامەن امانات ەتىلگەن پارىز بولىپ تابىلادى.

وسى جولداردى وقىعان بارىڭىزگە ۇلى جاراتۋشى-اللا يمان بەرگەي!

مۇحامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى

ماڭعىستاۋ