بۇگىنگى تاقىرىبىمىز – ماڭعىستاۋعا تاياۋدا ات ءىزىن سالعان بەلگىلى شەتەلدىك قوناقتار جايلى.  سوڭعى ايلاردا بەكبولات تولەگەن ۇلى اقش-تىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى دجوردج كرول مەن «National Geographic» ءجۋرناليسى پول سالوپەك ەسىمدى ازاماتتارمەن بىرگە ماڭعىستاۋدىڭ تاڭعاجايىپ جەرلەرىن ارالاعان ەدى. ءبىرى مىقتى ديپلومات، ەكىنشىسى بىلىكتى جۋرناليسكە تۇتاس ءبىر ولكەنىڭ تاريحى، گەولوگياسى، قاسيەتى تۋرالى ادەمى اڭگىمەلەر ايتىپ، جولسەرىك بولا بىلگەن بەكبولات وسى ساپارلاردان نە ءتۇيدى؟ مۇنداي عىلىمي ءارى تانىمدىق ساياحاتتىڭ ماڭعىستاۋ ءۇشىن، قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى قانداي؟ ءۇش تiلدi جەتiك مەڭگەرiپ، كوسىمشا تۇركi تiلدەرiن – كونە كىپشاق پەن وعىز حالىقتارى سوزدەرiنiڭ ەتيمولوگياسىن زەرتتەپ جۇرگەن بەكبولات تولەگەنۇلىن اڭگىمەگە تارتىپ، مiنبەر ۇسىندىق.

انىقتاما: تۇركىتانۋدا عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ، ولكەتانۋ مەن ەلتانۋدا سەرىكبول قوندىبايدىڭ ءىلىمىن، ءىزىن جالعاستىرۋشى جاس تۇركىتانۋشى، گەولوگ بەكبولات تولەگەنۇلىنان ءقازىردىڭ وزىندە عىلىمي ورتانىڭ كۇتەرى كوپ. تۇركىتانۋشى ق.سارتقوجا ۇلى، ولكەتانۋشى ا.ەدىلحان، ت.ب. ازاماتتاردىڭ بەكبولاتتىڭ زەرتتەۋ باعىتى مەن تىرناقالدى ەڭبەكتەرى تۋرالى جازعان پىكىرلەرى نەسيە ءسوز عانا ەمەس، لايىقتى باعا. ونىڭ وقۋشى، ستۋدەنت كەزدەرiندە جازعان عىلىمي-كوپشiلiك ماقالالارىن رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە جاريالاۋگا عاريفوللا انەس، امانقوس مەكتەپتەگi سياقتى بەلگiلi تiلشi، عالىمدار جول اشقان. 

«گولليۆۋد كەلىپ، قاي جەردە كينو ءتۇسىرۋ كەرەك دەسە،  ءسوزسىز ماڭعىستاۋدى ايتار ەدىم»

— جاقىندا اقش ەلشىسى دجوردج كرول مىرزامەن بىرگە ماڭعىستاۋدىڭ قاسيەتتى ورىندارىن ارالاپ جاتقان ساتتەرىڭىز تۋرالى رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازدى. بۇل ساپارعا شىعۋدىڭ ءساتى قالاي تۋدى؟

— اقش ەلشىسى دجوردج كرول كەلمەستەن بۇرىن، قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ نۇسقاۋىمەن، استانا ەلشىلىگىنىڭ ماماندارى حابارلاسىپ، تاريحي-رۋحاني ورىندارعا جولسەرىك بولۋىمدى سۇرادى. ەلشىنىڭ ماڭعىستاۋعا تابان تىرەگەندەگى وزگە دە رەسمي جوسپاردان تىس ماقساتى بەكەت اتا مەن شوپان اتا مەشىتتەرىن كورۋ بولىپتى. جۇما كۇنى تاڭدا دجوردج كرول مىرزانىڭ ارىپتەستەرىمەن بىرگە ساپارعا شىقتىق. جۇرگىزۋشىلەرمەن قوسقاندا 10 ادام بولىپ، 3 كولىك قاسيەتتى ورىندارعا باعىتىن بۇردى. جولشىباي قازاقستاننىڭ ەڭ تومەنگى نۇكتەسى قاراقيا ويىسىن كورىپ، جاڭاوزەن ارقىلى جۇردىك. وزەن كەن ورنى ماڭىنداعى ءار ءتۇرلى لاندشافتتاردى تاماشالاۋدىڭ ءساتى تۋدى. شوپان اتانىڭ كۇيەۋ تامىن كورگەن ساتتەن باستاپ، ەلشىنىڭ تاڭعاجايىپ تاريح پەن تابيعاتقا دەگەن قۇلشىنىسى ارتتى دەۋگە بولادى. كەيىن رەسپۋبليكالىق سايتتاردا شىعىپ، قول جايىپ، شىراق جاعىلىپ جاتقان كەزدەگى ادەمى كادرلار دا سول كۇيەۋ تامىندا تۇسىرىلگەن.

— تاقيا كيىپ، شىراق جاعۋ راسىمىنە قاتىسۋ ەلشىنىڭ ءوز تىلەگىمەن بولدى ما؟

— شىنى كەرەك، بۇل كىسىنىڭ بەكەت اتا جەراستى مەشىتى تۋرالى ءبىلىپ، ازدى-كوپتى ماعلۇمات جيناپ كەلگەنىنە تاڭعالدىم. سودان بولۋ كەرەك، دجوردج مىرزا مۇنى ءوز كوزىمەن كورىپ، كيەلى جەردەن  اسەرىن الىپ قايتۋدى ماقسات تۇتقان. ارينە، قاسيەتتى جەرلەرگە الىستان كەلگەن شەتەلدىكتەردىڭ مۇنداي جەرگە بارۋ ءتارتىبىن بىلمەۋى كەشىرىمدى. سول سەبەپتى قازاقتىڭ ءداستۇرى بويىنشا كەلگەن قوناقتارعا انام ارنايىلاپ العان تاقيانى سىيلاۋدى ءجون كوردىم. مۇنداي ىرىمعا ريزاشىلىقپەن قاراعان ەلشى مىرزا تاقيانى ساپار سوڭىنا دەيىن شەشپەي ءجۇردى. سەنەك باعىتىندا بەكەت اتاعا بارار جولدا «اتا جولى» ەسكەرتكىشىندەگى شار تاستاردى كورۋ ساتىندە رەسمي تابىستالعان ەدى. وسى جەردە تاعى دا ايتپاعىم، شار تاستار تۋرالى دا بۇل كىسىنىڭ بىلىپ-تۇيگەنى كوپ ەكەن. ءبىزدىڭ ءدىني نانىم-سەنىمىمىزگە قۇرمەتى زور بولدى دەپ ويلايمىن. مەنىڭ جەكە بايقاعانىم، مۇسىلمانشا بىلمەسە دە، قاسيەتتى ورىندارعا كىرەر الدىندا ىشتەي كۇبىرلەپ، رۇقسات سۇراپ يشارات ءبىلدىرىپ جاتتى.  ىم-يشارا بەلگىسى ۇلت، ءدىندى تالعامايتىن ورتاق ءتىل عوي. ىزەتتىلىكتىڭ بەلگىسى بولۋ كەرەك، زيارات ورىندارىنا باسا كوكتەپ كىرمەي، بىلمەگەنىن سۇراپ، ءىلتيپات تانىتىپ وتىردى. تابارىك رەتىندە اكەلگەن بۇيىمدارىن قويدى، ساداقا-سارقىتتارىن ۇلەستىردى.

— قوناقتىڭ مۇنداي كيەلى جەرلەردەن العان اسەرى قانداي؟

— شوپان اتا مەشىتىندە از ايالداعان سوڭ، دجوردج مىرزا ءوز اسەرىمەن ءبولىستى: «بۇگىن ەرتە تۇرعانىما قاراماستان، مەن ءوزىمدى وتە جەڭىل سەزىنىپ تۇرمىن. راسىندا، قازاقتىڭ تىلسىم تابيعاتى بويىما كۇش بەرىپ تۇرعانداي. مۇنداي جەرلەردى كوزبەن كورگەن اسەرلىرەك». ەلشى وتە كوڭىلدى، ءارى كۇش-قۋاتى كوپ ادام ەكەن. بەكەت اتا مەشىتىنە كەلگەن سوڭ، اسقا قاراماي، بىردەن تومەنگە تۇسۋگە نيەت ءبىلدىردى. كيەلى ورىنداردا دا جانۋارلاردى، سونىڭ ىشىندە ارقار، تاسباقا سياقتى ءتىرى جان دۇنيەلەرىن ءوز كوزىمەن كورۋ ارمانى ەكەن. شوپان اتادا ءدال الدىنان تاسباقا شىقتى، ءبىز دە مۇنى جاقسىلىققا جورىدىق. مۇنىڭ الدىندا عانا ساۋىردە «تاسباقا داۋىلىنان» امان شىققان كەزىمىز عوي. كەتىپ بارا جاتقانىمىزدا دا، تاعى ءبىر تاسباقا جولىعىپ، جولىن كەسپەي اينالىپ وتتىك. قايراقتى تاۋىنان وتكەندە قولىنداعى 1000 تەڭگەدەگى سۋرەتپەن سالىستىرىپ، مارسيان لاندشافتىنا سۇيسىنە قارادى.  «مەن بىلەمىن»، — دەدى ول، — ەندى گولليۆۋد كەلىپ، قاي جەردە كينو ءتۇسىرۋ كەرەك دەسە، ءسوزسىز ماڭعىستاۋدى ايتار ەدىم». سودان كەيىن بەكەت اتا مەشىتىنە جاقىنداپ كەلە جاتقانىمىزدا،ءۇستىرتتىڭ ۇستىندە عانا كورىنەتىن اران دەيتىن قۇرىلىمدارعا كەزىكتىك. اران دەپ اڭشىلاردىڭ ارقار (مۋفلوندار)، قاراقۇيرىقتاردى بارعان سايىن اۋقىمى تارىلا تۇسەتىن ويما جولعا قۋىپ وتىرىپ، قىردىڭ قۇلاماسىنان ۇشىرىپ قۇلاتۋعا ارنالعان قۇرىلىستى ايتادى. قايراقتىنىڭ بويىنان وتكەن كەزدە وسى جەر مەن قاراقيا ماڭى گرانت كانونعا ۇقسايتىندىعىن دا ايتتى.

— ماڭعىستاۋ تۇبەگىنىڭ قىر-سىرىن، ەرەكشە تابيعاتىن جايشىلىقتا بايقاي بەرمەيمىز، دۇرىسى باعالاماي جاتامىز. رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا دجوردج كرول العان اسەرىن تاماشا جەتكىزىپتى…

— ونىڭ راس، دجوردج كرول وزبەكستان، بەلارۋس ەلدەرىندە دە ەلشى بولعان كىسى ەكەن. «مەنىڭ ەڭ سۇيىكتى قالام – بۇقارا، وندا مەشىتتەردىڭ ءتۇرى بار»، — دەدى ول. «ال ءسىزدىڭ مەشىتتەرىڭىز تابيعاتپەن ءسىڭىسىپ تۇرعانداي. ادام مەن تابيعاتتى ءبولىپ تۇراتىن ەشتەڭە جوق. قۇدايعا تابىناتىن جەر تابيعات بولۋى كەرەك. ادامدار دىنگە، ۇلتقا، تاپقا نەگە بولىنەتىنىن تۇسىنبەيمىن. مەنىڭ ويىمشا، ءبىز قۇدايدىڭ الدىندا تەڭبىز. ال سىزدەر مەنىڭ ويىمدى ءىس جۇزىندە دالەلدەۋمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىق سياقتىسىز. دۇنيە جۇزىندە 4 ۇلكەن دەرجاۆا بار. ول رەسەي، اقش، جۇڭگو جانە قازاقستان». قوناقتىڭ ايتقان سوزىنە سەنىڭكىرەمەي سەبەبىن سۇرادىم. «مەن جاعىمپازدانۋ، ياكي ماقتاۋ ءۇشىن اسىرا سىلتەپ وتىرعان جوقپىن. بۇل ايتقانىم،  جەرىڭىزدىڭ اۋقىمى جاعىنان دا ەمەس، سىزدەردە، بىرىنشىدەن، حالىقارالىق قارىم-قاتىناس جوعارى دامىعان، رەسۋرستار، تابيعي جانە رۋحاني قازبا-بايلىقتار، گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جاعىنان ۇلكەن پوتەنسيال بار. مەن ەلشى رەتىندە وسىنى مويىندايمىن»، — دەدى ول.

— دجوردج كرول – بىرنەشە جىل قازاقستاندا قىزمەتتە جۇرگەن ەلشى. قازاقتىڭ ءسالت-داستۇرى مەن ءتىلىن تانۋعا نيەتتەنىپ قالعان بولار؟

— البەتتە، قىزمەتى ەلشىلىك بولعان سوڭ، تاتۋلىق پەن جاقسى قارىم-قاتىناس جاساۋ ءۇشىن ۇيرەنۋگە، تانۋعا نيەت تانىتادى. ول كىسىنى العاش كورگەندە  «Hello» دەپ امانداستىم، جاۋاپ رەتىندە ەلشى ماعان «سالەمەتسىز بە» دەدى. ءوز تىلىندە سويلەسە قاي قازاقتىڭ دا ءىشى جىلىپ قالادى عوي، سول ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ارقاسىندا ەلشى ۇلكەن ىستەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە ىقپال ەتىپ جۇرگەندەي كورىندى ماعان. دجوردج كرولدىڭ قازاقستاندا ەڭ قۇندى كورەتىن بۇيىمى كيىز ءۇي ەكەن، ءتىپتى، استاناداعى ەلشىلىگىنە ارنايى كيىز ءۇي ورناتىپتى. «كەز كەلگەن جىل مەزگىلىندە كيىز ۇيدە وتىرۋعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن ىشىنە ارنايى جىلۋ-سالقىنداتۋ قۇرىلعىلارى ورناتىلعان. مەن الىس شەتەلدەن كەلگەن قوناقتاردى وسى كيىز ۇيدە كۇتىپ الامىن. كيىز ۇيدە قوناقتارمەن شاي ءىشۋ وزگەشە رۋحاني كۇش سىيلاپ، قاناتتاندىرادى»، — دەدى ول.

پول سالوپەك ماڭعىستاۋعا كىرۋ ارقىلى بۇكىل ەل تۋرالى كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى

 — بەكبولات، سىزگە «National Geographic» ءجۋرناليسى، 2 مارتە پۋليتسەر سىيلىعىنىڭ يەگەرى پول سالوپەك مىرزامەن ماڭعىستاۋدىڭ كەيبىر جەرلەرىن بىرگە ارالاۋدىڭ  دا ءساتى ءتۇستى. سول تۋرالى اڭگىمەڭىزدى كەڭىرەك تارقاتساڭىز…

— الدىمەن، پول سالوپەك تۋرالى ايتار بولسام، ول جيھانكەز جۋرناليست. 2013 جىلى پول سالوپەك «National Geographic» جۋرنالى، Knight جانە Abundance قورلارىنىڭ دەمەۋىمەن «Out of Eden Walk» («جۇماقتان باستالعان ساياحات») جوباسىنا كىرىسكەن. جوبا بويىنشا ول ەجەلگى ادام ميگراسياسى جولىمەن افريكادان ەۋرازياعا، ودان الياسكاعا جاياۋ ساياحاتتاۋى ءتيىس. ارادا ءۇش جىل وتكەندە ول قازاقستانعا كەلىپ وتىر. 2015 جىلدىڭ قاراشاسىندا قالالىق اكىمشىلىكتەن شەتەل ءجۋرناليسى كەلەتىنىن ايتىپ، كومەكتەسۋىمدى ءوتىندى. سودان كەيىن استاناداعى «National Geographic» وكىلدىگى، كەيىن الماتى ەلشىلىگى  حابارلاسىپ، جوبا تۋرالى كەڭىنەن ايتتى. وسىلايشا، جەلتوقساننىڭ 28ء-ى كۇنى پول سالوپەك تەڭىز پورتىنان ءتۇسىپ، جاياۋ كەلىپ اقتاۋعا ورنالاسقان. 31 جەلتوقسان كۇنى بەلگىلى جۋرناليست ءبىزدىڭ ۇيدە قوناقتا بولىپ، ۇلتتىق تاعامىمىزدان ءدام تاتتى. سول كۇنى جوبانى ناقتى تالقىلاپ، كۇردەلى جوسپار قۇردىق.

— «Out of Eden Walk»  جوباسىنىڭ ماڭعىستاۋ ءۇشىن ماڭىزى قانداي؟

— «National Geographic» – 50-دەن اسا مەملەكەتتە 48 ميلليون وقىرمانى بار دۇنيەجۇزىلىك جۋرنال. قازاق مادەنيەتىنىڭ تۇتاس ءبىر ادامزات، وركەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەسىن وسى جۋرنال ارقىلى كورسەتۋىمىز كەرەك بولدى. پول سالوپەك ماڭعىستاۋعا كىرۋ ارقىلى بۇكىل ەل تۋرالى كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى، سوندىقتان ءبىز بۇل ءوڭىردىڭ بىرەگەيلىگى ارقىلى تۇتاس قازاقستاننىڭ قانداي ەكەنىن كورسەتۋىمىز ءتيىس بولدى. 2-3 ادام جاياۋ جۇرەتىن ساپار بولعاندىقتان، الدىمەن قاۋىپسىزدىك ءبىرىنشى ورىندا تۇردى. ەكىنشىدەن، شولەيتتى ايماقتاردان سۋ كوزدەرىن تابۋ جاعدايىن قاراستىرۋ، سونداي-اق جوسپاردا تاريحي كيەلى ورىنداردى كورۋ كەرەك. اقتاۋدان  اقجىگىتكە دەيىنگى ايماقتى ورتا ەسەپپەن العاندا جاياۋ 1 ايدا ءجۇرىپ وتۋگە بولادى ەكەن. بۇل باعىتتا شامامەن بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز ءجۇرىپ وتكەن كىشى نوعاي جولى الىندى. بۇدان بولەك، جوسپاردان تىس پول سالوپەك كورۋى ءتيىس ايماقتارعا دا بارۋ كوزدەلدى. ماسەلەن، ماڭعىستاۋدىڭ جىراۋلىق ءداستۇرىن كورسەتتىك. «ماناس» – دۇنيەجۇزىلىك رەكوردتارعا كىرگەن جىر، دەگەنمەن ماناس جىرىنان ۇزاق بولا تۇرا، «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» داستانى دۇنيە جۇزىنە تانىلعان جوق. ال «ماناس» «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرىنىڭ ءبىر ءبولىمى عانا دەگەن دە ويلار بار. سونداي-اق، پول سالوپەك ماڭعىستاۋداعى ەمشىلەر تۋرالى دا كەڭىنەن زەرتتەۋ جۇرگىزدى. كيەلى جەراستى ورىندار شوعىرلانعان ماڭعىستاۋدىڭ بۇگىنگى مەن كەشەگىسىنىڭ بايلانىسى قانشالىقتى دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەدى. ادامزاتتىڭ اڭ اۋلاۋدان كوشپەندىلىككە اۋىسۋى دالەلدەنەتىن مەكەن – قوسقۇدىققا بارىپ قايتتىق. قوسقۇدىق – ادامزاتتىڭ قالاي پايدا بولعاندىعى تۋرالى دەرەكتەر جيناقتالعان ورىن، مۇنى اندرەي استافيەۆ ارقىلى بىلەمىز. ارحەولوگ استافيەۆپەن بىرگە پول سالوپەك قاسيەتتى ورىنداردى ارالادى، الداعى ۋاقىتتا ءوز جازبالارى ارقىلى بۇكىل الەم ماڭعىستاۋدى، قازاقستاندى تانيتىن بولدى.  پول سالوپەك ناۋرىز مەيرامىن ماڭعىستاۋدا قارسى الدى.  «Amaltalks» ينتەللەكتۋالدىق ورتاسىندا ءوز تاجىريبەسىن ءبولىستى.

— سوڭعى جارتى جىل ىشىندە پول سالوپەك، دجوردج كرول سىندى ءوز ءىسىن جەتىك مەڭگەرگەن ءىرى تۇلعالارمەن دامدەس بولۋ بۇيىرعان ەكەن. بۇل ساپارلاردان نە ءتۇيدىڭىز؟ 

— تاريحشى بولۋدى ارماندادىم، دەگەنمەن، ماقساتتى تۇردە تەحنيكالىق ماماندىق – گەولوگيانى ءبىتىرىپ شىقتىم. مەنىڭ تاريحقا، ءقازىر ءوزىم زەرتتەپ جۇرگەن كونە تۇركى جازبالارى، رۋنا ەسكەرتكىشتەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىم ءوز الدىنا، اناعۇرلىم ناقتى فاكتتەردى ءبىلۋدى تالاپ ەتەتىن گەولوگيا سالاسىنا دا اڭسارىم اۋىپ تۇرادى. قالاي بولعاندا دا، ماڭعىستاۋ گەولوگياسى مەن تاريحىن ەكى ءبولىپ قاراستىرۋعا بولمايدى. مىسالى، الان مەدونوۆ ەسىمدى عالىم ءوڭىرىمىزدى تەك گەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەپ، كارتاعا ءتۇسىرىپ قانا قويماي، تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن اتاپ بەرگەن. ءىلياس ەسەنبەرلين، ولجاس سۇلەيمەنوۆتەر دە سولاي. ماڭعىستاۋ ەتنوگرافياسى، گەوگرافياسى، تاريحىنا وشپەس ءىز قالدىرعان سەرىكبول قوندىباي ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ يدەالدى باعدارلاماسىن جاساپ كەتتى. ماڭعىستاۋعا كەلگەندە، تۋريست ءۇشىن قىمبات قوناق ءۇي، جايلى ورىن، برەند كاسىپورىندار مەن ساۋدا ورتالىقتارى، بىرەگەي قىزمەت كورسەتۋلەر مەن دەمالىس ورىندارى قىزىقتى ەمەس، تاريحي، كيەلى ورىندار، قاسيەتتى جەرلەر ماڭىزدىراق. سول سەبەپتى مەن ءۇشىن ماڭعىستاۋ ءتۋريزمىن دامىتۋدا وسى كيەلى ورىندارعا بارۋ جولدارى، سول ورىندارداعى قىزمەت كورسەتۋلەر مەن مۇمكىندىكتەردى جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋ ەڭ وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر. وسى جولدا كىشكەنتاي عانا ۇلەسىمدى قوسا السام، ارمانىمنىڭ ورىندالعانى دەپ ويلايمىن.

اڭگىمەلەسكەن ايگۇل دادەن، 7292info.kz