كسرو-نىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان قۇلدىراۋ سەبەبىنە ارنالعان بىلتىرعى جىلعى «كۇيرەۋ» اتتى ماقالامىزدا («ەگەمەن قازاقستان».، «كۇيرەۋ»، 25.11.15 ج.) سوعىس شىعىندارى، جاپپاي قارۋلانۋ، سونىڭ ىشىندە اسا قىمباتقا تۇسكەن يادرولىق قارۋلاردى جانە ولاردى وربيتاعا شىعارىپ، ورتا (1000-5000 شاقىرىم)، قۇرىلىق ارالىق قاشىقتىقتارعا جەتكىزەتىن زىمىرانداردى شىعارۋ اقىرىندا بيۋدجەتتى ويسىراتىپ، ءىجو ءوسىمىن تەجەۋ عانا ەمەس، تومەن قۇلدىراتا باستاعانىن دەرەكتەرمەن كورسەتكەن ەدىك. سونىمەن قاتار اۋعانستانداعى سوعىستىڭ شىعىندارى ولشەۋسىز زور بولعانىن جانە كوپتەگەن ماماندار ءدال وسىنى كسرو-نى ەكونوميكالىق تۇرعىدان داعدارىسقا تىرەپ، اقىرى جەر بەتىنەن جويىلۋىنا الىپ كەلگەنىن دالەلدەۋگە تىرىسقانى تۋرالى دا جازعانبىز. الايدا كسرو-نىڭ برەجنيەۆ باسقارعان 1960 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان 1990-شى جىلداردىڭ باسىنا دەيىن جۇرگىزگەن سوعىستارى جالعىز بۇل ەمەس ەدى. ەلدى ولشەۋسىز شىعىندارعا باتىرا وتىرىپ، كەڭەس باسشىلارى دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق الدىندا كسرو-نى دەموكراتيالىق بيلىگى جوق، ويلارىنا نە كەلسە سونى ىستەيتىن كوممۋنيستەردىڭ ازعانتاي توبى (پوليتبيۋرو) باسىپ العان سوعىسقۇمار، اگرەسسور مەملەكەت رەتىندە تانىتا ءتۇستى. ونىڭ وسىنداي قالپىن بارلىق الەم اپات كەلە جاتىر دەگەن ماعىنادا ۇعىلاتىن «ورىستار كەلە جاتىر» (رۋسسكيە يدۋت) دەگەن قۇبىجىق سوزدەرگە اينالدىرعان ەدى. ەندى سول سوعىستارعا توقتالىپ وتەيىك.
بەيبىت زامانداعى سوعىستار
برەجنيەۆ زامانىنداعى العاشقى سوعىس 1968 جىلى بولدى. سول جىلدىڭ باسىندا چەحوسلوۆاكيا كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ الەكساندر دۋبچەك سايلانعان. ول سالعاننان ليبەرالدىق رەفورمالاردى قولعا الىپ، كازارمالىق سوسياليزم كەلمەسكە كەتىرگەن ءسوز بوستاندىعى، ادامنىڭ قۇقى مەن ەركىندىگى، حالىقتاردىڭ بىر-بىرىمەن ەركىن ارالاسۋى سياقتى ماسەلەلەردى شەشۋدى بىردەن قولعا الدى. ونىڭ «ادامگەرشىلىككە بەت بۇرعان سوسياليزم» ورناتامىز دەگەن ۇرانىن حالىق قان كوتەرىپ اكەتتى. ءبىراق بۇل شەشىمدەر ءوزى دە كازارمالىق سوسياليزمدە ءومىر ءسۇرىپ، ەلدەگى بيلىكتى كۇشپەن جۇرگىزىپ تۇرعان، ءسوز بوستاندىعى، حالىقتىڭ قۇقى مەن ەركى دەگەندى اۋىزبەن عانا ايتاتىن كسرو-عا ۇنامادى. ەركىن سايلاۋ بولسا چەحوسلوۆاكياداعى بيلىك باسىنا ءسوسياليزمدى قولدامايتىن، دەموكراتيالىق باعىتتاعى ادامدار كەلەتىنىنەن جانە ولار ەلدە اشىق جۇيە ورناتاتىنىنان، ءسويتىپ بۇل ەل وزىنە تاۋەلدى بولۋدان قالاتىنىنان ۇرىككەن كسرو باسشىلارى دۋبچەكتىڭ رەفورمالارىنا بىردەن قارسى شىقتى. الايدا حالىق قولداپ تۇرعان باسشىنى ورنىنان تايدىرۋ وڭاي ەمەس ەدى، سوندىقتان قارا كۇشتى قولدانۋعا تۋرا كەلدى.
سوسياليزممەن بۇركەنگەن ۇلىورىستىق شوۆينيستىك ساياسات كەڭەس قارۋىنىڭ جەتكەن جەرىنە تۇگەل جايىلعان. سونىڭ ءبىرى رەتىندە سلوۆاكياداعى گرەك-كاتوليك شىركەۋىن كۇشپەن جابۋدى ايتۋعا بولادى. 1950 جىلى كسرو-نىڭ تالابىمەن ول جابىلىپ، پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنە اينالدىرىلعان. ا.دۋبچەك 1968 جىلدىڭ 13 ماۋسىمىندا سونى قايتادان اشتىرىپ، كاتوليكتەردىڭ العىسىنا بولەندى. بۇل ليبەرالدىق دەموكراتيانىڭ العاشقى، ناقتى قادامدارىنىڭ ءبىرى ەدى. جاڭا باسشىلىق باستاعان ليبەرالدىق وزگەرىستەرگە ۇلتتىق وزىق ويلى ادامدارى دا ءۇن قوسىپ، كومپارتيانىڭ وسى كۇنگە دەيىنگى ىستەرىن سىناپ، ب ا ق بەتتەرىندە پىكىر الۋاندىعىن تالاپ ەتكەن ۇندەۋلەر قاپتاپ كەتتى. جازۋشى ليۋدۆيك ۆاسۋليكتىڭ مانيفەسى دە سونىڭ ءبىرى. وعان جۇزدەگەن بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى، اتاقتى ادامدار قول قويدى. ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋعا شاقىرعان بۇل قۇجاتتىڭ يدەياسى كسرو باسشىلارىنىڭ شامىنا اسىرەسە قاتتى ءتيدى...
اقىرى، ساياسي بيۋرونىڭ شەشىمىمەن شاپ-شاعىن چەحوسلوۆاكياعا كسرو اسكەرلەرى ءتورت جاقتان 300 مىڭ قولمەن 1968 جىلدىڭ 20-21 تامىزىندا باسىپ كىردى. (تاعى ءبىر قاندى قىرعان بولا جازداعان 1991 جىلعى ماسكەۋدەگى تجمك كۇندەرىنە ءدال كەلگەنى كورىنىپ تۇر). سونىڭ ىشىندە «ۆارشاۆا كەلىسىمشارتى» بويىنشا پولشادا، گدر-دە، ۆەنگريادا تۇرعان اسكەرلەرمەن قاتار مۇزداي قارۋلانعان باسقىنشى ديۆيزيالار كسرو-نىڭ ءوز اۋماعىنان جەتكىزىلدى. ا.دۋبچەك باستاعان چەحوسلوۆاكيا كومپارتياسى وك ساياسي بيۋروسىنىڭ 11 مۇشەسىنىڭ جەتەۋى بۇل اكسيانى «باسىپ الۋ» دەپ ايىپتايتىن ۇندەۋ قابىلدادى. الايدا، ەل اسكەرلەرى باس قولباسشى ليۋدۆيك سۆوبودانىڭ بۇيرىعىمەن باسقىنشىلارعا قارسى وق اتقان جوق. شەكارانى بۇزىپ كىرگەن 24 ديۆيزيا چەحوسلوۆاكيانىڭ بارلىق ستراتەگيالىق عيماراتتارىن باسىپ الدى. ەلدىڭ باسشىلارى تەگىس تۇتقىندالىپ، ۇشاقپەن ماسكەۋگە جەتكىزىلدى.
باسقىنشىلىق تۋرالى حابار العان حالىق ميتينگىلەرگە شىعىپ، وككۋپانتتارعا قارسى جيىندار وتكىزىپ، بارريكادالار تۇرعىزىپ، تانكىلەرگە جارىلعىش زاتتار لاقتىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەڭەستىك 11 اسكەري قازا بولىپ، 87 جارالاندى. چەحوسلوۆاك جاعىنان 108 ادام ءولتىرىلىپ، 500-دەن ارتىعى ءتۇرلى جاراقاتتار الدى. ماسكەۋدە ا.دۋبچەكتى بيلىكتەن باس تارتۋعا كۇشپەن كوندىرىپ، ورنىنا گۋستاۆ گۋساكتى وتىرعىزىپ، چەحوسلوۆاك لاڭى اياقتالدى...
بۇكىل الەمنىڭ ازات جۇرتشىلىعى بۇل ءىستى ايىپتاپ، قارسىلىق اكسيالارىن، ميتينگىلەرىن جاساپ، پەتيسيالار مەن مانيفەستەر قابىلدادى. سوسياليستىك قىتايدىڭ ءوزى كسرو-نى «سوسياليستىك يمپەرياليزم» جولىنا ءتۇستى دەپ ايىپتادى. كسرو اۋماعىندا رەسەي، ۋكراينا، بالتىق بويى رەسپۋبليكالارى، ازەربايجان، گرۋزيا جانە ت.ب. قاتار كەيبىر قازاقستاندىقتار دا بۇل ءىستى ايىپتاعان. كسرو-عا، سونىڭ ىشىندە ورىستارعا دەگەن جەككورۋشىلىكتىڭ شەكتەن شىققانى سونداي – كەلەسى، 1969 جىلى حوككەيدەن ستوكگولمدە بولعان الەم چەمپيوناتىندا چەحوسلوۆاكتار كسرو-مەن ەكى رەت كەزدەسكەندە دە ونى قاقىراتىپ جەڭگەن ەدى. بارلىق ستاديون چەحوسلوۆاكتاردى عانا قولداپ، گۇرىلدەپ تۇردى. بۇل - الەم قاۋىمداستىعىنىڭ ايىزىن قاندىرعان حالىق كەگىنىڭ ءبىر كورىنىسى سەكىلدى وقيعا بولدى...
يدەولوگيا قۇرباندارى
توقىراۋ زامانىنداعى ەكىنشى سوعىس ۆەتنام قىرعىنى بولدى. 1965 جىلدان باستالعان بۇل سوعىس سول كەزدەگى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ا.كوسىگيننىڭ ەسەبى بويىنشا كۇنىنە 1،5 ملن. سومعا ءتۇسىپ تۇرعان. ول كەزدەگى سومنىڭ باعامى دوللاردان دا سالماقتىراق ەكەنىن ەسكەرسەك بۇل ۇلكەن شىعىن. ارينە، بۇل سوعىستى اقتايتىندار كوپ. سونداعى ايتاتىن سەبەپتەرى: قارۋ-جاراعى بارىنشا جەتىلدىرىلگەن اقش-تىڭ ۆەتنامدى جاۋلاپ الۋىنا جول بەرىلگەنىن ايتادى. ءىس جۇزىندە اقش فرانسيانىڭ وتارى بولۋدان ازاتتىق العان ەلدە دەموكراتيالىق وزگەرىستەر بولعانىن قالادى، ال كسرو-نىڭ كومەگىن العان كوممۋنيستەر وندا كازارمالىق سوسياليزم جۇيەسىن ورناتقىسى كەلدى. ءسويتىپ، الەمدىك ەكى جۇيە بەيبىت حالىقتاردى قاندى قىرعىنعا سالدى. كوممۋنيستىك جولدى ۇستانامىز دەگەن سولتۇستىك ۆەتنامعا كسرو-دان 18 بريگادادان تۇراتىن ەكى زەنيتتى-زىمىران كورپۋسى ەنگىزىلدى. سوعىس جىلدارىندا جەكە قۇرام ءۇش رەت اۋىستىرىلىپ، ۇزىن سانى 30 مىڭنان ارتىق كەڭەس اسكەرى مايدانعا كىردى. 1965 جىلدان 1973 جىلعا دەيىن كەڭ اۋقىمدا جۇرگىزىلگەن وسى سوعىستا سولتۇستىك ۆەتنام 1 ملن.، وڭتۇستىك ۆەتنام 250 مىڭ ادامىنان ايرىلدى. سوعىستىڭ نەگىزگى رەجيسسەرلەرى قاتارىندا بولعان اقش 58 مىڭ، كسرو 16، جۇڭگو 1 مىڭنان ارتىق ادامىن جوعالتتى.
سول جىلدارى كولونيالدى تاۋەلدىلىكتەن ەندى عانا قۇتىلعان ەلدىڭ باسىنا كەلگەن ادام، كوپ بىلمەسە دە ماركستىك يدەولوگيانى جاقتاپ سويلەسە بولدى، ناق وسىنداي ادىسپەن وعان كسرو تاراپىنان اعىل-تەگىل كومەك بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە اسكەري تەحنيكالار مەن قارۋ-جاراقتار مۇلدە تەگىن، ال قارجىلىق كومەكتەر ءتيىمسىز وسىممەن ۇزاق جىلدارعا بەرىلدى. ەشقاشان قايتارىلمايتىن سول قارىزداردىڭ ەسەبىنە كەڭەستىك اسكەري-بازالار سالىنىپ، اقش-پەن اراداعى كيكىلجىڭدەر كۇردەلەنە ءتۇستى. وسى جولمەن بارلىق افريكا ەلدەرىنىڭ جارتىسىنان ارتىعىنا كەڭەستىك اسكەري تەحنيكالار مەن قارۋ-جاراقتار جەتكىزىلدى. سونىڭ ىشىندە 1986 جىل مەن 1991 جىلدار اراسىندا «ءۇشىنشى الەم» ەلدەرىنە 6 مىڭ تانك، 10 مىڭ ءارتۇرلى بروندى ماشينالار، 9500 زەڭبىرەك پەن جاپپاي اتاتىن رەاكتيۆتى جۇيەلەر، 2500 اسكەري ۇشاق، 1600 تىكۇشاق، 50-دەن اسا ءىرى جانە 185 ورتا دارەجەدەگى كەمەلەر جەتكىزىلگەن.
وسىنشا قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا جەتكىزىلگەن سوڭ ونى قولدانا الاتىن ادامداردى دا دايىنداۋ كەرەك قوي. سوندىقتان مىڭداعان كەڭەستىك نۇسقاۋشىلار مەن اۋدارماشىلار افريكانىڭ ازاتتىق العان ەلدەرىنە قاپتاپ كەتتى. 1960 جىلداردىڭ باسىندا اشىلىپ، كونگونىڭ العاشقى پرەمەر-مينيسترى پاتريس لۋمۋمبانىڭ اتىن العان ماسكەۋدىڭ حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتى ناق وسى، ازيا مەن افريكانىڭ ەلدەرىنە ماماندار دايىنداۋ ءۇشىن اشىلعان ەدى. وندا عىلىمي باعىتتارى ۇيلەسپەيتىن ينجەنەر، ءمۇعالىم، زاڭگەر، دارىگەر، ەكونوميست، اۋىلشارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ قاتار دايىندالۋىنىڭ سىرى سوندا. ال پ.لۋمۋمبا ولتىرىلگەندە وعان كسرو-نىڭ 40 شاقتى قالالارى مەن كەنتتەرىندە كوشە اتاۋلارى بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ الماتى، شىمكەنت، وسكەمەن، تاراز قالالارى دا بار. نە دەگەن شەكسىز «قۇرمەت» دەسەڭىزشى؟ داراقىلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى وسى.
جالپى العاندا برەجنيەۆ جىلدارىندا افريكانىڭ الجير، انگولا، ليۆيا، مىسىر، مالي، گۆينەيا، گۆينەيا-بيسساۋ، بەنين، نيگەريا، سەيشەل ارالدارى، سومالي، ەفيوپيا، موزامبيك جانە ت.ب. ەلدەرىندە كەڭەستىك ماماندار جىلداپ جاتىپ جۇمىس ىستەگەن. وسىنىڭ ۇستىنە ولاردىڭ مىڭداعان ادامدارى كەڭەستىك مەكتەپتەر مەن جوو-لارىنان وتكىزىلدى. كەڭەستىك يدەولوگيا شەتەلدىكتەرگە قۇرمەت كورسەتۋدى مەملەكەتتىك رەسمي ساياساتتىڭ دەڭگەيىنە دەيىن كوتەردى. ولارعا تەك جاقسىلارىمىزدى كورسەتىپ، جاماندى جاسىرۋ دا بارلىق دەڭگەيدەگى قىزمەتكەرلەردىڭ مىندەتى بولدى. مۇندايلاردى كورىپ جۇرەتىن حالىق ولاردىڭ ءىسىن انەكدوتتارعا اينالدىرىپ، مىسقىلمەن كۇلىپ جۇرەتىن. سوندايدىڭ ءبىرىن عانا ەسكە سالا كەتەيىك. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى شەتەلدىك دەلەگاسياعا كولحوز بازارىن كورسەتىپ، جەتىستىكتەردى وڭدى-سولدى ماقتاپ جۇرەدى. ءبىر كەزدە شەتەلدىكتەر سيىر ساتىپ تۇرعان ءبىر ادامنىڭ جانىنا كەلىپ، ونى قانشاعا ساتاتىنىن سۇرايدى. حاتشى قوناقتاردىڭ كوزىن الا بەرىپ مۇجىققا «ارزاندات، ارزاندات» دەيدى ىسىلداپ. ۇعا قويعان مۇجىق «ءۇش سوم» دەپ تاق ەتە قالادى. شەتەلدىكتەر تاڭىرقاپ، ريزا بولادى. ءبىراق مىنا باعانى ەستىگەن ءوتىپ بارا جاتقان بىرەۋ ماعان ساتشى دەپ جابىسا كەتەدى. حاتشى وعان جۇدىرىعىن كورسەتىپ، كوزىن الايتادى. اناۋ دا جاعدايدى تۇسىنە قويىپ، جوق مەن سيىر المايمىن، ودان دا تاعى ءبىر سوم قوسىپ تاۋىق الايىن دەپ بۇرىلىپ كەتىپتى.
حالىق مۇنداي انەكدوتتىڭ نەشە اتاسىن ايتىپ، وكىمەتتىڭ جاساندى قىلىقتارىن ايىزى قانا ءاجۋالايتىن. سوندىقتان شىنايى ءومىر ءبىر باسقا دا، كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ جاۋىنگەرلەرى تاراتاتىن ءومىر سالتى ەكىنشى ءتۇرلى بولاتىن. ارينە، مۇندايعا كەڭەستىك كەزەڭدى كورمەگەن جاستار كۇلمەۋى دە مۇمكىن، ولاردىڭ انەكدوتى ءقازىر باسقا...
جەلگە كەتكەن ميللياردتار
ەندى افريكا ەلدەرىندەگى كەيبىر سوعىستارعا توقتالا كەتەيىك. ورتاشا ەسەپپەن العاندا توقىراۋ كەزەڭىندە افريكا ەلدەرىندە 100 مىڭنان ارتىق كەڭەستىك نۇسقاۋشىلار قىزمەت ەتىپ، ولار اسكەري ۇرىستارعا دا قاتىسىپ وتىرعان. سونىڭ ءبىرى انگولادا بولعان سوعىس. بۇل ەل ۇزاق جىلدار پورتۋگاليانىڭ وتارى بولىپ، 1970 جىلداردىڭ باسىندا عانا ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان. ەلدەگى بيلىكتى قولعا الۋعا انگولانىڭ ماركسيستىك پارتياسى (مپلا) مەن ۇلتشىلدار (ۋنيتا) تالاسادى. 1971 جىلى مپلا-نىڭ كوشباسشىسى اگوستينو نەتونىڭ ماقساتىمىز - سوسياليزم مۇراتتارى دەگەن ۋادەسىن العاننان كەيىن-اق كرەمل ولارعا قارۋ-جاراقتى ۇيىپ-توگىپ بەرەدى. ءتورت جىلعا سوزىلعان ازاماتتىق سوعىستا ماركسيستەر پارتياسى كسرو-دان 50 مىڭنان ارتىق اۆتومات، 1500 زەڭبىرەك، 100 تانك پەن بروندى ماشينالاردى تەگىن الىپتى. بۇلاردىڭ ۇستىنە مىڭداعان كومانديرلەر، نۇسقاۋشىلار مەن ۇيرەتۋشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسى مەن ولاردى ۇستاۋدىڭ شىعىندارىن قوسىڭىز. سوندا قازاقستان سياقتى رەسپۋبليكانىڭ بىرنەشە اۋدانىنىڭ ءبىر جىلدىق بيۋدجەتىنىڭ شىعىندارى ارتىعىمەن شىعا كەلەدى...
ءبىراق وسىنشا شىعىننىڭ وزىمەن كسرو انگولادا سوسياليستىك ەل ورناتا المادى. ۇلتتىق مۇددەنى قولداعان پارتيانى حالىق كوبىرەك قولداپ، ازامات سوعىسى جالعاسا بەردى.
كرەملدىك كوسەمدەر بۇل ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشۋدى كوزدەپ 1975 جىلدىڭ جازىندا كەڭەستىك ۇشاقتارمەن كسرو قارۋ-جاراعىمەن مۇزداي بولىپ قارۋلانعان 42 مىڭدىق قارا ءناسىلدى كۋبا اسكەرلەرىن انگولاعا ەنگىزدى. زاير مەن وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ (وار) ينتەرۆەنسياسىنان انگولانى قورعاۋ دەسە دە بۇل ءبىر مەملەكەتتىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسىپ، ءىس جۇزىندە باسىپ الۋ ەدى. اسكەردىڭ بارلىق كومانديرلەرى كەڭەس وفيسەرلەرى، ال باس قولباسشى كەيىن كسرو قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان گەنەرال يۋريي ماكسيموۆ بولدى. سوندىقتان بۇل كۋبانىڭ ەمەس ءىس جۇزىندە كسرو ينتەرۆەنسياسى ەدى. ازامات سوعىسىنىڭ ناتيجەسىندە سوسياليستىك مۇراتتاعى ماركستىك مپلا پارتياسى وكىمەت باسىنا كەلدى. ال كۋبا اسكەرلەرى انگولادان تەك كسرو تاراعان 1991 جىلى عانا شىعارىلدى.
16 جىلعا سوزىلعان وسى انگولا سوعىسى دا كسرو-نىڭ بيۋدجەتىنە ميللياردتاعان دوللار شىعىن اكەلدى. ايتا كەتەتىن ءجايت، وسىندا سوعىسقان ۇلتشىلدار مەن وار-عا قارۋ-جاراق بەرمەك بولعان اقش پرەزيدەنتى د.فوردتىڭ شەشىمىن سەنات وتكىزبەي تاستاعان ەكەن. قانشا باي ەل بولسا دا ارتىق شىعىننان ولار باس تارتقان.
موزامبيكتەگى جاعداي دا ءدال وسى سەنارييمەن جۇرگىزىلدى. ەلدىڭ استاناسى ماپۋتونى باسىپ العان س.ماشەل باستاعان ماركسشىلدەر الايدا بيلىكتى ۇستاپ تۇرا المادى. سوندىقتان مۇندا دا كەڭەستىك قارۋ-جاراق، اسكەري تەحنيكامەن مۇزداي قارۋلانعان كەڭەس اسكەريلەرىنىڭ باسقارۋىنداعى كۋبا اسكەرلەرى ەنگىزىلىپ، ەلدىڭ ازامات سوعىسىنا ارالاستى. ءبىراق مۇنداعى سوعىس ءالى كۇنگە اياقتالماي، جالعاسىپ كەلەدى. ال كەڭەس حالقى 70ء-شى جىلداردىڭ ورتاسىنان 91ء-شى جىلعا دەيىن وسى سوعىستىڭ ميللياردتاعان دوللار شىعىنىن كوتەردى.
ماركستىك باعىتتى ۇستانۋعا ۋادە بەرگەن پودپولكوۆنيك مەنگيستۋ حايلە ماريام باستاعان ەفيوپياداعى حۋنتانى 70ء-شى جىلداردىڭ اياعىنان 80ء-شى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن قولداپ، ميللياردتاعان دوللاردىڭ سوعىس، اسكەري-تەحنيكالىق، ازىق-تۇلىكتىك، مەديسينالىق، اۋىل شارۋاشىلىق، ءوقۋ-بىلىم، قۇرىلىس جانە ت.ب. كومەكتەرىن جەتكىزىپ تۇردى. مىڭداعان اسكەري جانە ازاماتتىق مامانداردىڭ شىعىندارىنىڭ ءوزى دە ميللياردتاردىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتكەن. سونىڭ ءبارى حۋنتانىڭ كەڭەستىك كازارمالىق سوسياليستىك جولىن ۇستانامىز دەگەن ۋادەسى ءۇشىن عانا جاسالعان جاردەمدەر. ءبىراق ءبارىبىر 80ء-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ بارىنشا ورىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە ءوز ەلىن قايىرشىلىق حالگە جەتكىزگەن م.ح.ماريام بيلىگى قۇلاپ، ەفيوپيا كسرو-نىڭ جولىمەن جۇرۋدەن باس تارتتى.
وسى كۇندەرى اراب الەمىن كەڭەس وداعى قولداماسا يزرايل تۇگەل باسىپ العان بولار ەدى دەگەن تۇرعىدا اڭگىمە تاراتىلادى. كەرىسىنشە ءيزرايلدى الدىمەن كەڭەس وداعى، ودان كەيىن اقش قولداعان سوڭ عانا اراب ەلدەرى ونى جەر بەتىنەن جوق قىلا المادى. يزرايل «التى كۇندىك سوعىستان» كەيىن كسرو-نىڭ مىسىردا تۇپكىلىكتى ورناعانىن ايتادى. شىن مانىندە كسرو مىسىردا ابدەل ناسىر بيلىك قۇرعان جىلدارى عانا بولعان ەدى. يسترەبيتەلدى اۆياسيالىق ديۆيزيا دا وسىندا قونىستانىپ، مىسىر اسپانىن كۇزەتكەن. 1960-70 جىلدار ارالىعىندا ومىرگە كەلگەن اسۋان پلوتيناسى دا سول كەزدە سالىندى. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنداعى كەڭەستىك كومەك ۇلكەن بولعانىمەن ونىڭ تيىمدىلىگى جوعارى بولمادى. مىسىردىڭ ءوز ەكونوميكاسى بۇل جىلداردا دامۋدىڭ ورنىنا كەڭەستىك بۇعاۋعا بەلشەدەن باتا بەردى. ال ا.ناسىر ولگەن 1970ء-شى جىلداردان باستاپ ونىڭ ورنىنا تۇرعان ءانۋار سادات ەلدى كەدەيشىلىككە ۇشىراتقان كسرو-نىڭ سوسياليستىك جولىنان بويىن بىردەن اۋلاق سالىپ، اقش-تىڭ دامۋ جولىنا بەت الىپ كەتتى. ۇزاماي 50ء-شى جىلداردىڭ ورتاسىنان بەرى مىسىردا تۇرعان كسرو اسكەري كۇشتەرى مەن «ماماندارى» ەش ناتيجەگە قول جەتكىزبەي شىعارىلدى.
اراب الەمىندەگى كسرو-نىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى سيريا بولدى. ەلدى 1963 جىلدان بەرى كەڭەستىك قۇرىلىسقا باعدار العان ارابتىڭ سوسياليستىك ورلەۋ پارتياسى (بااس) باسقارىپ كەلەدى. سيريانىڭ بيلىگىندە وتىز جىل وتىرعان پرەزيدەنت حافيز اسادتىڭ تۇسىندا بۇل ەل كەڭەس وداعىنىڭ 16-شى رەسپۋبليكاسىنداي بولدى. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا كسرو مۇندا 19 ملرد. دوللاردىڭ ەكونوميكالىق كومەكتەرى جانە قارۋ-جاراعى مەن اسكەري تەحنيكالارىن تەگىن بەرگەن. تەك 1992 جىلعى دەرەككە قاراعاندا كەڭەستىك ءتورت مىڭنان ارتىق اسكەري كونتينگەنت تۇراقتى تۇردە قونىستانعان. ءقازىر ولار رەسەي تۋىنىڭ استىندا ءالى دە تۇرىپ جاتقانىن بىلەمىز.
يراك پەن نيكاراگۋاعا دا وسىنداي ادىستەرمەن كومەكتەر جەتكىزىلدى. اۋعانستانداعى جاعداي تۋرالى بۇرىنعى ماقالامىزدا ايتقاندىقتان ونى ءقازىر قايتالامادىق.
ءبىر قىزىعى «وتان بۇيرىعىمەن» وسىنداي قاندى قىرعىندارعا قاتىسقان كەڭەستىك اسكەريلەر مەن ماماندارعا ەشكىم دە ەشقانداي جەڭىلدىكتەر بەرىپ، قولداعان ەمەس. كرەملدەگى قاسقالاردىڭ بۇيرىعىمەن ءوز وتانىنا زياننان باسقا پايداسى جوق تروپيكالىق ەلدەردىڭ ىستىعىنا كۇيىپ، اۋرۋلارىنا ۇشىراپ، زارداپ شەككەن، كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى مۇگەدەك بولىپ قالعان جاندار ەشقانداي جاقسىلىق كورمەي ومىردەن ءوتتى. ولاردىڭ اراسىندا ءبىرلى-جارىم قازاقتار دا كەزدەسىپ قالادى. بىلتىر قىزىلوردادا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان سونداي ادامداردىڭ ءبىرى تۋرالى ارىپتەسىمىز ەرجان بايتىلەس «ەگەمەنگە» جازدى. («ەق»، «ۆەتنام سوعىسىنا قاتىسقان قازاق»، 23.06.2014 جىل). ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتاارال اۋدانىنان كامبودجاعا ماقتا ەگۋگە كومەككە بارعان ءبىر توپ جەرلەستەرىمىزدىڭ پول پوت جەندەتتەرىنىڭ قولىنان قازا تاپقاندىعى تۋرالى ءوزىمىز جازدىق. («ەق»، «وسىنداي دا وقيعا بولعان...»، 26.09.07 جىل»). ارتىنان ناق وسى وقيعا تۋرالى تاريحشى ق.توقسانبايەۆ تا جازدى. ونداي وقيعالار، بەيبىت زامانداعى سوعىسقا قاتىسقاندار ءالى دە بولۋى مۇمكىن. اسكەردەن كەتەرىندە كەيبىرەۋلەرىنە «بۇل اسكەري قۇپياعا جاتادى، ەشكىمگە ايتۋشى بولما» دەگەن قولحات الىپ، قورقىتىپ تاستاعاندار دا بولادى. سوندىقتان وندايلاردىڭ كوبى امان كەلگەنىن باسىنا ساۋعا تۇتىپ، ءۇن-تۇنسىز جۇرە دە بەرگەن...
رەسەيدە دەموكراتيالىق مۇراتتاردى بەرىك ۇستانعان بوريس ەلسين پرەزيدەنت بولعان 1995 جىلدىڭ 12 قاڭتارىندا جۇرتشىلىقتىڭ قالاۋىمەن الجير، انگولا، اۋعانستان، بانگلادەش، ۆەتنام، لاوس، ليۆان، كامبودجا، سيريا، موزامبيك، ەفيوپيا جانە يەمەن ەلدەرىندە بولىپ، سونداعى ازامات سوعىستارىنا قاتىسقان اسكەريلەر مەن نۇسقاۋشىلاردىڭ بارىنە «سوعىس ارداگەرى» دەگەن قۇرمەتتى اتاق بەرىلىپ، ولار ءتيىستى جەڭىلدىكتەرگە قول جەتكىزدى.
توبىقتاي ءتۇيىن...
ءوز حالقىن ازىق-تۇلىكپەن، تۇتىنۋ تاۋارلارىمەن، دارى-دارمەكپەن، ساپالى كيىمدەرمەن، ءمىنسىز قىزمەتتەرمەن تولىق قامتاماسىز ەتە الماي جاتقان كسرو-عا وسىنشا سوعىستىڭ، وسىنشا شىعىننىڭ كەرەگى بار ما ەدى؟ دۇنيەنىڭ ءبارى دەفيسيت بولىپ، ساۋدا سالاسىندا تانىس-بىلىستەرىڭ بولماسا كۇندەلىكتى ءشايدى قويۋىراق ءىشۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولىپ جاتقاندا بىرەۋگە بالەنباي ميلليارد دوللاردىڭ كومەگىن جاساۋ نەمىزدى العان ەدى؟
ەگەر تاۋەلسىزدىگىن العان كەيبىر ەلدەردەگى دەموكراتيالىق قوزعالىستاردى قولداعىسى كەلسە اقش-تىڭ بايلىعى ەمىن-ەركىن جەتىپ، ءتىپتى ارتىلىپ تۇرعان شىلقىعان باي-تىن. ال ءبىزدىڭ ونىمەن جارىسىپ الەمنىڭ جارتىسىنا ءوزىمىزدىڭ سوسياليستىك قۇرىلىسىمىزدى تاراتامىز دەۋىمىزدىڭ ءوزى «اتتىمەن جارىسامىن دەپ جاياۋدىڭ تاڭى ايىرىلىپتى» دەگەنگە ساي كەلەدى ەمەس پە؟ ەكونوميكا جوق، جالعىز-اق قارۋمەن جايقاعانىمىزعا نەسىنە ءماز بولدىق ەكەن. قارۋ-جاراقتى، ونىڭ ىشىندە جاپپاي قىرىپ-جويعىش زىمىرانداردى ەشكىم جەمەيدى عوي.
دىنگە قاتتى باس ۇرعان، اۋىزدارىن اللاسىز اشپايتىن داستۇرلەرى وتە تەرەڭگە كەتكەن مۇسىلمان ەلدەرىنە بارىپ: «ءبىز قۇدايدى جوققا شىعاراتىن اتەيستەرمىز، جولىمىز سوسياليزم، بىزگە ەرىڭدەر» دەگەندى بيلىك باسىنداعى استىنداعى تاعى ءۇشىن قورقاتىن از عانا ادامدار قولداۋى مۇمكىن، ال قالىڭ حالىق مىڭ جىلدا شىن نيەتىمەن قولدار ما؟ ەشقاشان قولدامايدى، سوندىقتان كسرو-نىڭ ىقپالى ازايعان ساتتە-اق ولاردىڭ ءبارى سوسياليزم جولىنان جالت بەردى.
ايتا كەتەتىن جايت، كسرو-نىڭ قۇرعانىنىڭ ءوزى كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى سوسياليزم ەمەس، نومەنكلاتۋرالىق-بيۋروكراتيالىق كازارمالىق سوسياليزم دەگەن ەرەكشە جۇيە ەكەن. ول تەك كۇشپەن ەنگىزىلىپ، توقپاقپەن عانا باسقارىلىپ تۇردى. كەڭەس وداعى ليبەراليزمگە ەسىك اشقاندا ودان شىعىس ەۋروپاداعى تۋىس، باۋىر، ءبىر مۇراتتاعى، ءبىر ماقساتتاعى ەلدەرمىز دەگەن پولشا، چەحوسلوۆاكيا، ۆەنگريا، بولگاريا ت.ب. باسقالارىنىڭ ءوزى تۇرا قاشتى.
كسرو-نىڭ وسىنداي كەلەڭسىز ۇلگىسىنەن باسقالار باس تارتىپ، ءوز ەلىن دامىتىپ، ءوز حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدى عانا ويلاسا عوي دەپ ويلايسىڭ كەيدە. اسىرەسە، كورشى ەلدەردىڭ سونى ەسكەرگەنى ءجون-اۋ. كسرو-نىڭ قىلىعىنان اۋزى كۇيمەيتىندەرگە تاڭ قالاسىڭ... ءتۇرلى ەلدەردە بولىپ جاتاتىن ازاماتتىق سوعىستاردى توقتاتۋ، ىشكى كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋ، ارااعايىندىق قىزمەت كورسەتۋ حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسى ەمەس پە؟ وسىنى تۇسىنبەي قارا كۇشپەن ارالاسقىسى كەلەتىندەردىڭ ءقاۋپى زور. ءقازىر ەسىكتە ءححى عاسىر تۇر ەمەس پە، قاندى قاساپتاردىڭ جويىلاتىن كەزى بولدى عوي. ەكونوميكالىق كومەك كورسەتۋلەر دە بۇۇ، ەقىۇ سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندە بولىپ، ونىڭ قىزمەتتەرىنىڭ الدىندا ەسەپتى بولۋى كەرەك ەكەندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. ايتپەسە، الىنە قاراماي بىرەۋگە «كومەك بەرگىشتەر» دە كوبەيىپ بارا جاتىر...
جاقسىباي سامرات
