ق ر پرەزيدەنتىنىڭ جۋرناليستيكا سالاسى بويىنشا سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، ق ر مادەنيەت قايراتكەرى، مەملەكەتتىك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ جانە قازاقستان جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولاتبەك تولەپبەرگەننىڭ «ۇلتتىق يدەيا – تاۋەلسىزدىك تۇعىرى» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتكەلى جاتقان تۇستا اۆتوردى اتالعان ەڭبەگى تۋراسىندا سۇحباتقا شاقىرعان ەدىك.
- ەل تاۋەلسىزدىگىن العان جىلداردان بەرى قىزۋ تالقىلانىپ كەلگەن ەڭ وزەكتى تاقىرىپتىڭ ءبىرىن زەرتتەۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى جالپى؟
- قازىرگى قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسى تۋرالى شىنايى اڭگىمە ەندى باستالعان سىڭايلى. شىندىعىندا، نەگە بۇلاي دەپ، تاريحىمىزدىڭ وتكەن-كەتكەنىنە وي جۇگىرتسەك، ءبىر اقيقات الدان شىعادى. ول — ازاتتىعىمىزدى الىپ، بوستان ومىرىمىزدەگى ۇلتتىق يدەيامىزعا دەگەن ەڭ جاقىن، شىن جاناشىر، باستى جاۋاپكەر تۇلعالارىمىمىزدىڭ ساراپتاماسىنان ۋاقىتتىڭ تەزى باسقاشا كورىنىس تاپقانى. ناتيجەسىندە ۇلتتىق يدەيا بوياۋى قانىق شىقپايتىنى شىندىققا جاقىن. ەندى بۇگىن قاراساق، ءتاستۇيىن عالامدانۋ بارىسىنداعى قاۋقار — ءتولتۋما بولمىس پەن ۇلتتىق يدەيا — بارىنەن بۇرىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ەكەن. قوش دەلىك، ەندەشە ءقاۋىپ قانشالىقتى؟ ءمۇنىڭ قۇيتىرقىلىعى سوندا — كوزگە ۇرىپ، كوكىرەكتەن يتەرىپ ەمەس، بايقاتپاي عانا مىسقالداپ ەنىپ جاتقانى. وسى تۇستا اتالعان تاقىرىپقا شاما-شارقىمىزشا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسساق دەگەن وي كەلگەن.
- ساۋال كۇلكىلى كورىنسە دە قويايىن. ءوزى بىزگە ۇلتتىق يدەيا دەگەن كەرەك پە؟
- پىشاق كەستى جاۋاپ كەرەك! باتىستىڭ باسقىنشىل پيعىلداعى رۋحاني ەكسپانسياسىنا قارسى تۇرىپ، ەلدىڭ بەتىن بەرى بۇراتىن "جەدەل جاردەم" ۇلتتىق يدەيا اۋاداي قاجەتتىگى وسى تۇستا بىلىنەدى. ونىڭ ۇستىنە كەڭەس كەزىندە قازاقتىق قالپىمىزدان اجىراپ قالا جازداعان بىزگە تازا ۇلتتىق سانانىڭ الەۋمەتتىك قۋاتىنىڭ تيگىزەر اسەرىن ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءبىر عانا مىسال، رۋحاني-مادەني جويداسىزدىقتىڭ قايدا اپارارىن دەر ۋاعىندا اڭداعان الپىسىنشى جىلدارداعى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ امەريكاندىق شوۋ باسقىنشىلىقتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇزىلدى-كەسىلدى جونگە سالىپ، ازەر دەگەندە تىيعانىنان ساباك الساق يگى.
- ال، جاقسى. وسى ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن ۇلتتىق يدەيانىڭ ءرولى قانداي؟
- ازاتتىعىمىزدى الىپ، الاقايلاعان توقسانىنشى جىلدار يدەولوگتارىمىزدىڭ الدىنا ۇلكەن مىندەت ارتقان ەدى. ءدال وسىنداي سىن ءسات، تالماۋىر تۇستا ۇلتتىق يدەيانىڭ اتقارار ءرولىنىڭ وراسان ەكەنىن امەريكا كينەماتوگرافياسى كورسەتىپ بەردى. وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى اقش-تاعى داعدارىستى جاعدايدا ۇشقىر ونەر — كينودان باسقانىڭ ءبارى قاۋقارسىز بولىپ قالدى. مىڭ سان ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، اسقاق "امەريكا ارمانىنا" باستادى. بۇگىنگى ايدارىنان جەل ەسكەن اقش-قا الگى فاكتوردىڭ تيگىزگەن ىقپالىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. ياعني، امەريكاندىقتاردىڭ كينو ونەرى حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ، نامىسىن جانىپ قويماي مەملەكەتتىن ايبىندى يدەولوگيالىق قۇرالىنا اينالدى. قارىشتاپ دامىعان قازىرگى الەمدە الدىنا جان سالمايتىن كينو ءوندىرىسى — سونىڭ ايعاعى. ال بىزدە ازاتتىقتان سوڭ اڭ-تاڭ جۇرتتى ابدىراتپاي العا باستايتىن، جىگەرىن شىڭداپ، كەمەل كەلەشەككە شاقىراتىن كوركەمدىك شەشىمى كەلىستى تالانتتى تۋىندىلار كەرەك ەدى بىزگە. زيالىمىز باس بولىپ، تاريحشىلارىمىزدىڭ، ەتنوگرافتارىمىزدىڭ، ت.ب. القالى كەڭەسىمەن جۇزەگە اسسا دەگەن جاناشىرلىق تىلەك تۇس-تۇستان قاۋ بەردى. ءبىر نارسە ايقىن. ول — رابيندرانات تاگور ايتقانداي: "ءاربىر ۇلتتىڭ بورىشى — الەم الدىندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن تانىتا ءبىلۋ. ەگەر دە حالىق الەم دامۋىنا ەش نارسە قوسپاسا، وندا بۇل ادامزات تاريحىندا ەشقاشان دا كەشىرىلمەس، ولىمنەن دە زور ۇلتتىق قىلمىس رەتىندە قارالۋى ءتيىس".
- ءسىز «ۇلتتىق يدەيانى-تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىنا» تەڭەپسىز. نەگە بۇلاي؟
- ءوز دامۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر جەتىستىكتى كەزەڭىنە جەتكەن كەز كەلگەن ەل ۇلتتىق يدەياسىن قالىپتاستىرۋعا دەگەن قاجەتتىلىكتى سەزىنەدى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ بەرگەندەي، ۇلتتىق يدەيا ەل دامۋىنىڭ تۇبەگەيلى جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلۋدىڭ وراسان زور ماقساتى جولىنداعى قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق، مادەني، رۋحاني جانە باسقا بارلىق كۇشتەرىن بىرىكتىرۋ مىندەتى تۋىنداعان تۇستا پايدا بولادى. ۇلتتىق يدەيا ەتنوستىق، ءدىني، مادەني جانە وزگە دە قاۋىمداستىقپەن بىرىككەن ادامدار توبىنىڭ بولىسەتىن ۇجىمدىق جادى، ماقسات-مۇراتتارى مەن ارمان-اڭسارلارىنىڭ، دۇنيەتانىمىنىڭ، كوزقاراستارى مەن قۇندىلىقتارىنىڭ كەشەندى جيىنتىعىن بىلدىرەدى.
ۇلتتىق يدەيا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ بەرىك تۇعىرى. ۇلتتىق يدەياسى جوق ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى تۇرلاۋسىز. سوندىقتان تاۋەلسىزدىكتىڭ باياندى بولۋىنىڭ بىردەن-بىر العىشارتى مەن تەمىرقازىعى – ۇلتتىق يدەيا دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم.
- سونىمەن بىزگە ءوزى قانداي ۇلتتىق يدەيا قاجەت؟
- ءوزىنىڭ تاۋەلسىز دامۋىنىڭ جيىرما بەس جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرعان قازاقستان ءۇشىن دە بۇل تاقىرىپ كوكەيتەستىلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ تۇر. «ۇلتتىق يدەيا» تىركەسىنىڭ ءوزى ارناۋلى عىلىمي ادەبيەتتەرمەن قاتار، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا مەيلىنشە كەڭىنەن قولدانىلىپ، اقىرىندا قوعامدىق سانادا بەكىتىلدى. دامۋدىڭ بۇگىنگى كەزەڭىندە ۇلتتىق يدەيا نەمەسە جالپىۇلتتىق يدەيا قاجەت پە، قاجەت بولسا، ونىڭ ءمانى مەن مازمۇنى قانداي بولۋ كەرەك، ول قازاقستاندىق قوعامنىڭ ءار الۋان ءدىني جانە ەتنوستىق قۇرامىمەن قالايشا قيۋلاسادى، ۇلتتىق يدەيانى قالىپتاستىرۋ كەرەك پە، الدە ول ءوزى قالىپتاسا ما، ونى ورنىقتىرۋدا باسقا ەلدىڭ تاجىريبەسىن قابىلداۋ كەرەك پە، الدە وزىندىك ەتنومادەني جانە ءداستۇرلى الەۋمەتتىك وتكەننىڭ تالىمىنە سۇيەنۋ كەرەك پە دەگەن مازاسىز سۇراقتار قازىرگى قوعامدىق پىكىرتالاستىڭ وزەگىن قۇراپ، شەشىمىن تابۋدى تالاپ ەتەتىن اسا كەلەلى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا مەن سارالاي كەلە ءدال قازىرگى ۋاقىتتا قازاقتىڭ بىرلىگى مەن تۇتاستىعى ءبىز ءۇشىن ۇلتتىق يدەيا بولاتىن ۇستىن دەگەن ۇستانىمعا كەلدىم.
- جالپى اتالعان كىتاپ عىلىمي-پۋبليسيستيكالىق ەڭبەك پە؟
- ءيا. بۇل ەڭبەگىمدە زەرتتەۋ نىسانىم – ۇلتتىق يدەيا تۇسىنىگى جانە قازاقستاندىق قوعامنىڭ تاريحى مەن قازىرگى كەزەڭىندەگى بىرىكتىرۋشى يدەيالاردىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك قىرلارىن تاۋەلسىزدىك ۇعىمىنىڭ تۇعىرى رەتىندە زەردەلەدىم. قازاقستانداعى ۇلتتىق يدەيا قالىپتاسۋىنىڭ بارىسىنداعى ونىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك نەگىزدەرىنىڭ تۇجىرىمدىق ەرەكشەلىكتەرىن الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تارازىلادىم. وسى ماقساتقا سايكەس زەرتتەۋ بارىسىندا ماڭىزدى دەگەن مىنا جايتتارعا باسا نازار اۋداردىم:
- قازاقستاندىق قوعامدا ۇلتتىق يدەيا قالىپتاستىرۋدىڭ رۋحاني-يدەيالىق العىشارتى رەتىندەگى الاش يدەياسى مەن قوزعالىسىنىڭ ءرولى مەن ماڭىزىن تالداۋ؛
- قازىرگى زامانعا ءوتۋدىڭ جاڭارتۋشىلىق ۇدەرىسى بارىسىندا قازاق ۇلتتىق يدەياسىنىڭ كەڭەستىك داۋىردەگى ترانسفورماسياسىن كورسەتىپ بەرۋ؛
- قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق يدەيا قالىپتاستىرۋ نەگىزىندە ەل بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ رۋحاني نەگىزدەرىن انىقتاۋ؛
- جاhاندانۋ جاعدايىنداعى قازاقستاندىق قوعامدا ۇلتتىق يدەيانى ورنىقتىرۋدىڭ ۇردىستەرى مەن كەلەشەكتەرىن زەردەلەۋ.
- سونىمەن ءوزى قالاي ويلايسىز، قازىرگى كەزدە «ۇلتتىق يدەيامىز» ۇستەم ءتۇسىپ تۇر ما؟
- شۇكىر، ۇلتتىق گۆارديامىز، ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىز، ۇلتتىق كىتاپحانالارىمىز، ت.ب. وتكەن جيىرما بەس جىلدىقتاردا جاساقتالىپ، ونىمەن بۇگىنگى ۇرپاق ماقتانا الاتىنداي جاعدايعا جەتتى. دەگەنمەن، ۇلتتىق يدەياڭىزدىڭ تاعدىرى شىنايى وتانشىل ءارى بيىك كاسىبي شەبەر ساناتتاعى مەملەكەتشىل تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە. ولاي دەيتىنىم، ۇلتتىق يدەيا ۇستىنى — تەك اتىندا ۇلتتىق اتاۋى بار مەكەمەلەر ەمەس، ۇلتتىق ەكونوميكا، ۇلتتىق ساياسات، ۇلتتىق ادەبيەت پەن ونەر، ۇلتتىق ەل باسقارۋ ەرەكشەلىكتەرى، ۇلتتىق مەملەكەتتىك ساياسات. مىنە، بۇلار ءقازىر قوعامنىڭ تامىر بۇلكىلىنە اينالىپ، سارت-سۇرت جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىتىنا جەتتى دەپ بىلەمىن.
- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
بولاتبەك تولەپبەرگەننىڭ «ۇلتتىق يدەيا – تاۋەلسىزدىك تۇعىرى» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى 24 مامىر كۇنى ق ر ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىندا وتەدى.
سۇحباتتاسقان: ايساۋلە بەيسەنحان
