قازاقتىڭ ۇلى عالىمى ش.ءۋاليحانوۆ ابىلاي حانعا ارنالعان ءوز ەڭبەگىندە  XVIII عاسىردىڭ قازاق تاريحى ءۇشىن اسا ءبىر اۋىر كەزەڭ بولعاندىعىن اشىپ ايتادى. قازاقتى قان جىلاتقان «اقتابان شۇبىرىندى» جىلداردىڭ حالىق ەسىنەن كوتەرىلە قويماعىنىن دا تىلگە تيەك ەتەدى.

قازاق حالقى ءۇشىن قاتەرلى سىن-ساعاتتا ابىلايداي دانانىڭ بيلىك باسىنا كەلىپ، حالىقتى ۇيىمداستىرا ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا، انتالاعان جاۋعا تويتارىس بەرە العانى دا تاريحتان بەلگىلى. ارينە، ابىلايدىڭ جاۋعا توتەپ بەرۋى ءۇشىن دە ونىڭ قاسىندا داناگوي بيلەرى مەن باھادۇرلەرىنىڭ بولعانى دا بەلگىلى. ونى تاريحي قۇجاتتارمەن بىرگە، ەل اراسىندا كەڭ تاراعان تاريحي جىرلار مەن اڭىزدار دا دالەلدەپ بەرە الادى. ايتالىق ابىلايدىڭ باس باتىرلارى بولعان قابانباي، بوگەنباي، ولجاباي، بايان، تۇرسىنباي، مالايسارى، رايىمبەك، ناۋرىزباي، بارماق، شاقشاق جانىبەك ت.ب. باتىرلار مەن تولە بي، قازىبەك بي، ايتەكە بي قاتارلى بيلەر تۋرالى تۋعان جىرلار مەن اڭىزداردان سول كەزەڭدەگى تاريحي جاعدايدىڭ سۇرلەۋىن اڭعارۋعا بولادى. جوعارىدا اتى اتالعان باتىرلاردىڭ قاتارىندا «كەرەي ەر جانىبەك» باتىردىڭ دا ورىنى ايىرىقشا ەكەنى بەلگىلى، ونى ابىلاي داۋىرىندە جاساعان ۇمبەتەي جىراۋدىڭ تومەندەگى تولعاۋلارىنان كورىنەدى:

ارۋاعىڭا بولىسقان،

ءادىل بيلىك قىلىسقان.

قاشپاعان قانداي ۇرىستان

كەرەيدە باتىر جانىبەك،

قاز داۋىستى قازىبەك،

قۋ داۋىستى قۇتتىباي،

قاراكەرەي قابانباي،

قانجىعالى بوگەنباي -

ابىلاي سەنىڭ تۇسىڭدا،

سول بەسەۋى بولىپتى-اي! ( بەس عاسىر جىرلايدى: 2 تومدىق. 1-توم. الماتى، 1989، 77-78-بب.).

 «ەر جانىبەككە» بايلانىستى تۋعان، حالىق اراسىندا تاراعان، جىرلار مەن اڭىزداردىڭ شوعىرىنىڭ مولدىعى، وندا جانىبەكتىڭ اسقان باتىرلىعىمەن قوسا، تىلگە شەشەن، ويعا كوسەم الىمدىلىعى، بي بولعاندىعى دا ايتىلادى. جىرلار مەن اڭىز ماتىندەرىندە كوبىنە ءسوز بولاتىنى، جوڭعار شاپقىنشىلىعى مەن قازاق باتىرلارىنىڭ وعان جاساعان ءزىلدى تويتارىسى.

الايدا تاريحي جىرلار مەن اڭىزداردان ناقتىلى تاريحي وقيعا مەن بەلگىلى ءبىر كەزەڭدى تالاپ ەتۋ ارتىق. ول تۋرالى عالىمدارىمىز بىلايشا وي قورىتادى: «تاريحي جىر كوركەم شىعارما بولعاندىقتان، وندا ءومىر سول قالپىندا سۋرەتتەلمەيدى، قايتا تاريحي فاكتىلەرى مەن وقيعالارى كوركەمدەلىپ، ءبىرشاما وزگەرتىلىپ كورسەتىلەدى. تاريحي شىندىقتى، بولمىستى فولكلور دا، ادەبيەت تە، ونەر دە ءدال سول كۇيىندەي بەينەلەمەيدى. اسىرەسە، فولكلوردا وتكەن زامان وقيعالارى تۇتاستانىپ، ءبىر داۋىرگە شوعىرلانادى، سوندىقتان ءار شىعارمادان ناقتى بولعان تاريحي وقيعانى، ءىستى، فاكتىنى سول قالپىندا بولادى دەپ ىزدەۋگە بولمايدى. فولكلوردا ۋاقىت تۇيىقتالادى، كەڭىستىك جيىرىلادى، ىس-ارەكەتتەر اسىرەلەنەدى…» ( قاسقاباسوۆ س. تاريحي جىر: جالپى سيپاتى / قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى. ون تومدىق. 1-توم. استانا، 2008. 505-ب.) .

تاريحي جىرلاردىڭ ارالىق جانر ەكەندىگىن ەسكەرسەك، وندا باتىرلىق ەپوستاردىڭ دا ەرەكشەلىكتەرى كورىنىس بەرەتىنىن اڭعارامىز. سول تۇرعىدان كەلگەندە «جانىبەك باتىر» اتىنا بايلانىستى تۋعان جىرلار مەن اڭىزداردا دا كلاسسيكالىق ەپوس كومپوزيسياسى ساقتالعانىن اڭعارۋعا بولادى. ول باتىرعا بايلانىستى  جىرلار مەن اڭىزداردا تومەندەگىدەي كورىنىس تابادى:

1. كىرىسپە  (باتىردىڭ اتا-تەگى، شەجىرەسى، ۇرپاققا زار اتا-انانىڭ كيەلى باتىردان باتا الۋى)؛

2. باتىدىڭ ەرەكشە جاعدايدا تۋۋى (جانىبەك باتىرعا جۇكتى بولعان اناسىنىڭ كوكبورىنىڭ ەتىنە جەرىك بولۋى)؛

3. باتىردىڭ ەرەكشە قيىن جاعدايدا ەر جەتۋى (ءومىر سۇرگەن ورتاسىنىڭ جاۋگەرشىلىك زامانعا تۋرا كەلۋى، جانىبەكتىڭ اكەسىنەن جاستايىنان جەتىم قالىپ، ناعاشىسى قازىبەك ءبيدىڭ قولىندا ءوسۋى)؛

4. باتىرعا باتىرلىقتىڭ قونۋى (ەگىز كوكبورىنىڭ دارۋى نەمەسە ايدالادا تىگىلگەن جالعىز وتاۋدا جاتقان جانىبەككە ايداھاردىڭ شاڭىراقتان ءتۇسۋى، ايۋدىڭ ەسىكتە ارەڭ كىرۋى، ارىستاننىڭ جاتقان باتىردىڭ توبەسىنەن ءتونىپ قاراۋى، بۇلار توتەمدىك تۇسىنىكتىڭ سانادا جاڭعىرۋى ارقىلى جىرلار مەن اڭىزداردا بەرىلۋى)؛

5. باتىرعا ساي ساۋىت-سايمانى بولۋى (نىسانالى اق جىلاننىڭ جانىبەكتىڭ الدىنان جولىعىپ، ءبىر ءتۇپ ءشيدىڭ استىنا كىرىپ جوق بولۋى، باتىردىڭ جارقىراعان اق ساۋىتتى تاۋىپ الۋى ياعني توتەميستىك كوزقاراستىڭ جاڭعىرۋى؛ شاقشاق جانىبەك باتىردىڭ ءوز ساۋىتىن سيلاۋى)؛

6. باتىردىڭ جان سەرىگى تۇلپارى بولۋى (كوك دونەننىڭ كوپ جىل بەدەۋ جۇرگەن، الدىنا ات سالماعان جۇيرىك بيەدەن تۋۋى، جيىرما بەس بۇعالىق پەن وتىز جىگىت قاپتاسا دا كوك دونەندى قۇرىقتاي الماۋى، جانىبەكتىڭ جالعىز ءوزى شوقتىقتان باسىپ، جۇگەندەپ، ەر سالۋى)؛

7. باتىردىڭ جورىققا اتتانار الدىندا باتا الۋى (ناعاشىسى قازىبەك بيدەن، كەيدە دوسىمبەك پەن ومىردەن، اناسىنان، قاراكەرەي سوقىر ابىزدان باتا الۋى)؛

8. باتىردىڭ العاشقى ەرلىكتەرى (ابىلايدىڭ، كەيدە قابانبايدىڭ باتىردى سىناپ، بەيىت اعاشىن الىپ كەلۋگە جۇمساۋى)؛

9. باتىردىڭ العاشقى جورىعى (جاۋ ورتاسىندا قالعان ابىلايعا استىنداعى اتىن ءتۇسىپ بەرۋى، جاۋ باتىرىمەن العاشقى جەكپە-جەگى)؛

10. باتىردىڭ ەرلىگى، سوزگە شەشەندىگىمەن حان قاسىنان ورىن الۋى، ەل اراسىندا بي اتانۋى (جانىبەكتىڭ ابىلايدىڭ وڭ تىزەسىنەن ورىن الۋى، ساربازىن سايلاۋى، توبەگە تىگەتىن اق تۋ الۋى؛ جانىبەكتىڭ تىلەنشى ءبيدى سوزبەن بۋۋى، بەكبولات ءبيدىڭ جانىبەككە باعا بەرۋى)؛

11. باتىردىڭ قول استىنداعى جۇرتتىڭ باسىن بىرىكتىرۋى، بيلىك ايتۋى (ءوز قاراماعىنداعى بىتىراپ كەتكەن كەرەي رۋلارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، ون ەكى اتاعا توپتاۋى)؛

12. باتىردىڭ قارتايىپ، قايتىس بولۋى (التايعا كەرەيلەردى قونىستاندىرىپ، كوگەدايدى تورە سايلاۋى).

جوعارىداعى تىزبەكتەپ كورسەتكەن قۇرىلىمنىڭ بارلىعى دا جانىبەككە قاتىستى جىرلار مەن اڭىزداردان تولىقتاي كورىنەدى. سونىمەن بىرگە جانىبەكتىڭ اتى ءوزى تۇستاس، جورىقتاس باتىرلارعا بايلانىستى جىرلاردان دا كەزدەسەدى. ايتالىق نايماندى قىرعىزداردىڭ شاۋىپ، قابانباي باتىردىڭ قاپالانىپ جاتقانىن ەستىگەن ءۇش ءجۇزدىڭ باتىرلارى ابىلايدىڭ باستاۋىندا قابانبايدىڭ توڭىرەگىنە جينالعانى تۋرالى «قابانباي باتىر» جىرىندا ايتىلادى. «ەسەنگەلدى باتىرعا» بايلانىستى تۋعان جىرلاردا دا، كەرەي جاستابان رۋىنىڭ باتىرى «نۇرالى باتىرعا» بايلانىستى جىرلاردا دا جانىبەك باتىردىڭ ەرلىگى ءسوز بولادى.

باتىردىڭ ەسىمى ءار داۋىردە ءومىر سۇرگەن عۇلامالارىمىزدىڭ ەڭبەگىندە دە ەرەكشە ىجداعاتتىلىقپەن كورسەتىلەدى. ايتالىق، قۇربانعالي حاليد، ءماشھۇر-جۇسىپ كوپەيەۆ، شاكارىم قۇدايبەردى، اقىت ءۇلىمجى ۇلى، م.اۋەزوۆ، اسقار تاتاناي ۇلى قاتارلى تۇلعالاردىڭ كىتابىندا دا اتالىپ وتەدى. ءقازىر دە جانىبەك باتىردى تاريحي تۇرعىدان،  فولكلورلىق جىرلار مەن اڭىزداردىڭ كەيىپكەرى رەتىندە ءىرىلى-ۇساقتى ەڭبەكتەر جازىلىپ، كەڭ كولەمدە زەرتتەلۋ ۇستىندە. بۇل جەردە جانىبەك باتىرعا بايلانىستى ەكى تاريحي رومان جازىلعانىن دا ەسكەرتە كەتكەنىمىز لازىم.

نازار اۋداراتىن ءبىر جاعداي، تاريحتا «جانىبەك» اتتى تۇلعالاردىڭ دا كوپ بولعانىن بىلەمىز. سولاردىڭ ىشىندە شاقشاق جانىبەك پەن بەرداۋلەت ۇلى جانىبەككە بايلانىستى ايتىلاتىن اڭىزداردىڭ ەكى باتىرعا دا تەلىنىپ جۇرگەنىن بايقايمىز. ونىڭ ناقتىلى مىسالى م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورىندا (اڭىزدى ايتۋشى – سەمەي وبلىسىنىڭ تۇرعىنى قاليحان التىنبايەۆ. 280 بۋما، 3-داپتەر. قولجازبانى ايتۋشى 1969 جىلى قورعا ءوز قولىمەن تاپسىرعان.) ساقتالعان «قوشقار ۇلى جانىبەك» اتتى اڭىز. اڭىزدى وقي كەلە بۇل اڭىزدىڭ ەر جانىبەك بەرداۋلەتۇلىنا قاتىستى تۋعان اڭىز ەكەندىگى انىقتالدى. ەندى ءبىر مىسالى م.اۋەزوۆتىڭ م.سيلچەنكونىڭ «شوقان ءۋاليحانوۆ» تۋرالى «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ» 2 تومىنا جازعان ەڭبەگىنە ايتىلعان پىكىرىنەن كورىنەدى. وندا م.اۋەزوۆ «شوقان ءۋاليحانوۆ جازعان اڭىزداردا جاڭساقتىق كەتكەن، نەگىزى ول اڭىز شاقشاق جانىبەككە ەمەس، كەرەي جانىبەككە بايلانىستى تۋعان اڭىز» دەگەندى ايتادى. وندا م.اۋەزوۆ بىلاي دەپ جازادى: «62-بەتتە، شوقان كەلتىرگەن تاريحي اڭگىمەدە، شاقشاق ۇلى جانىبەك تۋراسىندا جاڭىلىس سويلەنگەن. بۇل اڭگىمەدەگى باتىر – كەرەي جانىبەك بولۋ كەرەك. سەبەبى شاقشاق ۇلى جانىبەك باتىر ەمەس، بي عانا بولعان. ال، كەرەي ەر جانىبەك شوقاننىڭ اڭگىمەسىنە قيسىنى كەلەتىن، انىق ابىلايدىڭ باتىرىنىڭ ءوزى بولعان. وسى رەتتە شوقاننىڭ جاڭساق جازعانىن ايتىپ، سنوسكا بەرۋ كەرەك سياقتى» دەگەن پىكىر ايتادى (اۋەزوۆ م. شىعارمالارىنىڭ ەلۋ تومدىق تولىق جيناعى. 50-ت. الماتى، 2011. 266-267-ب.ب.).

باتىرعا قاتىستى جىرلار مەن اڭىزداردىڭ ۇلگىلەرى ەلىمىزدە، قالا بەردى قحر مەن موڭعوليادا قونىستانعان قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا كەڭ كولەمدە ساقتالعان. الماتىداعى ورتالىق عىلىم كىتاپحانا مەن م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبا قورلارىندا شاعاتاي-قادىم جازۋىمەن، توتە جازۋمەن، لاتىن ارپىندە جانە كريلل ارپىندە  جازىلىپ، حاتقا تۇسكەن ماتەريالدار بار.