تاۋەلسىزدىك قۇدىرەتىمەن العاش رەت اشىلعان ‑ ءبىلىم كونگرەسى ‑ ۇرپاق تاربيەسى مەن ءبىلىم بەرۋ ءتۇيىنىن شەشۋدە، جالپىلاما ءسوز بەن جاتتاندى ۇعىمداردى تىيىپ، جاڭاشا تۇسىنىكتەرگە جول اشقانى ءجون. ءۇش ءجۇز جىلعى بوداندىقپەن –«زومبىلانعان رۋحىمىزدى» ‑ تىكتەپ، الەم حالقىن اداستىرىپ وتىرعان ‑ «ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسىنىڭ» ‑ جالعاندىعىن اشاتىن مەزگىل جەتتى. ونىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن، بۇكىل ادامزات قاۋىمى ازىپ وتىر. ولاي بولسا، بىردەن «ەۆروپاسەنتريزمنىڭ» ەڭ نەگىزگى كەمشىلىكتەرىنە توقتالماقپىن.

         ءبىرىنشىسى،  ادامدا بار ءۇش جۇيەنىڭ – ءتان – جان – رۋح – ۇندەستىكتەرىن ادەيى ۇندەستىرمەۋ ارقىلى، بۇكىل وركەننيەتىمىزدى، تەك ءتان تاربيەسىنە بايلاپ، جان مەن رۋحتىڭ تاربيەسى تۇگىل، ءتىپتى ونىڭ ءوزىنىڭ نە ەكەنىن ۇعىندىرماۋعا تىرىستى. بۇگىنگى شاكىرت تۇگىل، ۇستازداردىڭ وزدەرى ‑ جان مەن رۋح – دەگەنىمىز نە دەسە، ناقتى جاۋاپ بەرە  المايدى. ەندەشە ايتىڭىزدار شى، جانى مەن  رۋحى تاربيەسىز ادامنان نە كۇتۋگە بولادى ؟..

         ەكىنشىسى،  دجون لوكك، پەستالەسس، ماكارەنكودان باستاپ، ‑ «بالانىڭ ميى دۇنيەگە كەلگەندە اق قازداي اپپاق بولىپ تۋادى» ‑ دەپ جالعان ايتۋمەن قوسا، ءتىپتى دجون لوكك ‑ «يدەيا ۆروجدەننايا» ‑ دەگەن رەنا دەكارتقا قارسى شىقتى. سوندا قالاي؟ ويلانىڭىزدار شى؟ بالا انا قۇرساعىندا – «ءبىر كلەتكادان مىناۋ ادامدىق فورماعا دەيىن جەتىلىپ، جۇرەك، باۋىر، زات الماسۋ قىزىمەتتەرى قارقىندى ءجۇرىپ جاتقاندا، ميدىڭ ەش قيمىلسىز بولۋى» ‑ «اق قاعازداي اپپاق كۇيى» ‑  تۋۋى مۇمكىن ەمەس قوي. ەندەشە، رەنە دەكارتتىڭ «يدەيا ۆروجدەننايا» دەۋىنىڭ استارىندا تەلەگەي تەڭىز سىر جاتقانىنا سەنبەسكە بولمايدى. دجون لوككتىڭ «جالعان ۇكىمىن» پايدالانعان «ەۆروپاسەنتريزم» بۇگىنگە دەيىن ءبىزدى الداپ كەلدى. وسىنشاما قاسيەتسىزدىكتىڭ سالدارىنان ادامزات قاۋىمى ‑ «انا قۇرساعىنداعى تاربيەنى» ‑ بىلمەگەندىكتەن، ۇرپاعىمىز جان مەن رۋح تاربيەسىنەن مۇلدەم قاعابەرىس  قالىپ وتىر. سەبەبى، جان مەن رۋح تاربيەسى دە، جانە ول ەكەۋىنىڭ ۇندەسۋى دە، تەك «انا قۇرساعىندا» عانا جۇرەتىنى عىلىمي دالەلدەنگەن قۇبىلىس! ەندەشە، ۇرپاق تاربيەسىندەگى، وسىنشاما اپاتتىڭ ۇلەسكەرى دە، «ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسى» بولىپ تابىلادى.

         ءۇشىنشىسى، بۇگىنگى بىزدەر پايدالانىپ جۇرگەن پەداگوگيكادا، «ەۆروپاسەنتريزمنىڭ»  قالىپتاستىرۋىمەن ‑ دۇنيەگە جاڭا كەلگەن بالانى «تۇلعا» دەپ تۇسىندىرەدى. بۇل دا ورەسكەل وتىرىك. بۇعان سەنۋ مۇمكىن بە ؟ قاراڭىزدار شى ؟ حالقىمىزدىڭ دانىشپانى ۇلى ابايدىڭ تۇلعاعا جەتۋ جولىن، كەمەڭگەر جازۋشىمىز م.و. اۋەزوۆ ءتورت تومدىق ەپوپەيا ەتىپ جازۋى، ءتىپتى دە بەكەر بولماسا كەرەك. كەشەگى احمەت بايتۇرسىنوۆ، بارلىبەك سىرتتانوۆ، مۇستاپا شوقاي، مۇحامەتجان تىنىشبايەۆ، ءاليحان بوكەيحانوۆتاردىڭ ازاماتتىق جولدارى مەن تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن وزدەرىڭىز دە جاقسى بىلەسىزدەر ؟!.. ەندەشە، تۋاسالعان بالانى تۇلعا دەۋ «ەۆروپاسەنتريزمگە» نە ءۇشىن كەرەك بولدى ەكەن. ويتكەنى، «ەۆروپاسەنتريزم مەتودولوگياسى» اۋەلباستان‑اق «يمپەرياليزمنىڭ ءىلىمى» بولىپ قالىپتاسقاندىقتان، ولار ءۇشىن ادامزات ۇرپاعىنىڭ دۇرىس جولمەن تاربيەلەنۋى ەش قاجەتتىلىككە بالانبادى. مىنەكي، «ەۆروپاسەنتريزمنىڭ»  باسقا قاتەلىكتەرىن ايتپاي‑اق، ەڭ ورەسكەلىنىڭ ءوزى اپات ەكەنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ەندەشە، مىناۋ مارتەبەلى فورۋم، «جارامسىز مەتودولوگيادان» قۇتىلىپ، تابيعات «بوس كەڭىستىكتى» سۇيمەيتىنىن ەسكەرىپ، بۇل ماسەلە تەز ارادا  شەشىلۋى ءتيىس.

         سونىمەن، بۇگىنگى پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيانىڭ عىلىمي  – مەتودولوگياسى – جۇيەسى – نەگىزدەرى – جوق ەكەنىنە، سىندارلى تۇردە قارايتىن مەزگىل جەتتى. ەگەر اريستوتەل مەن ءفارابيدىڭ عىلىمي كلاسيفيكاسياسىنا قۇلاق اسساق؛ ‑ «...كەزەكەلگەن ءپاننىڭ نەگىزدەرى، ونىڭ ىشىنەن شىقپاسا، ول عىلىمي ءپان بولىپ دامىي المايدى،» ‑ دەپ ءۇزىلدى‑كەسىلدى ۇكىم ايتادى. ەندەشە،  ايتىپ جۇرگەن پەداگوگيكانىڭ نەگىزدەرى – وقىتۋ – ءبىلىم بەرۋ – تاربيەلەۋ – دەگەن ۇعىمداردىڭ سىرتتان كەلىپ تۇرعانى ايدان انىق. ويتكەنى، بالا تاربيەسىندەگى ‑ «تۇيسىكتىك اقىل مەن تۇيسىكتىك تاربيەنىڭ» - 80%-ى  انا قۇرساعىندا»  قالىپتاساتىندىقتان، ىشتە جاتقان جان‑يەسىنە – «وقىتۋ،  ءبىلىم بەرۋ» ‑ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى، عالىم تۇگىل قاراپايىم ادامعادا تۇسىنىكتى. وسىنداي سوراقىلىقتى انىقتاعاننان كەيىن، نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ ارينە، ءسوزسىز تىرشىلىك زاڭىنا سۇيەنە وتىرىپ، ۇرپاق تاربيەسىنىڭ دۇرىس جولىن تابۋ قاجەت...

         ولاي بولسا، تاۋەلسىزدىكپەن  بىرگە كەلسەدە، كوشىرمەلىكتىڭ كولەڭكەسىندە قالعان، ‑ «ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ءىلىمىن» ‑ وسى كونگرەستە تالقىلاۋعا ۇسىنامىن. ونىڭ بۇرىن‑سوڭدى ايتىلماعان ەكى ساتىلى ‑ مەتودولگياسى – «بيولوگيالىق ينديۆيد (ءتۇر)» جانە «سانانى جەتىلدىرۋ» ‑  بولسا، وسى ەكى ساتىدان شىعاتىن ەكى جۇيە – «جۇرەك تاربيەسى» مەن «اقىل تاربيەسى» ‑ دەپ جۇيەلەنسە، ءپاننىڭ ىشىنەن شىعاتىن – «جەتى ءتۇرلى نەگىزدەرىنىڭ» ‑ تەك  ءارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان تاربيە تاسىلدەرى ۇسىنىلادى. مۇنداعى ەكى ساتىلى – مەتودولوگيا – جۇيەلەر – نەگىزدەر – ويدان الىنباعان، تىرشىلىكتىڭ تۇراقتى زاڭدىلىعىنان شىققان تابيعاتتىڭ ءوز ۇلگىسى. وسى مەتودولوگيامەن ادامزات عاسىرلار بويى اجىراپ قالعان ‑ جان مەن رۋح تاربيەلەرىن – ىسكە قوسىپ، كەلەششەك ۇرپاق مۇلدەم باسقا دەڭگەيدە، قۇپيا ىلىمدەردە ايتىلاتىن ‑ 6-شى راسسانىڭ ‑ كەڭىستىگىنە شىعادى. ادامزات قاۋىمى ‑ بۇگىنگى وزەگى ءورت وزىمشىلدىك پەن قۇلدىققا ءتان قۇمارلىق اتاۋلىدان ‑ قۇتىلىپ، ناعىز ادامدىقتىڭ ارمانى ‑ يماندىلىق پەن ىزگىلىكتىڭ ‑ جولىنا تۇسەدى.

         بۇل «ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ىلىمىندە» ايتىلاتىن جاڭالىق وتە كوپ. سونىڭ ىشىندە، تاربيەنىڭ  ىرگەتاسى بولىپ سانالاتىن، ‑ «تۇيسىكتىك اقىل مەن تۇيسىكتىك تاربيەنىڭ 80%» - تەك انا قۇرساعىندا عانا جەتىلەتىنى انىقتالدى. سونىمەن قوسا، ساناعا باعىنبايتىن ‑ « جاننىڭ 12- ارناسى: ‑ تۇيسىك – ۇيات – ءسۇيۋ – زەردە – تابيعي قابىلەت – مىنەز – جىگەر جانە ىشكى بەس سەزىم (كوكىرەك كوزى، تەلەپاتيا، ءدام، ىشكى سەزىنۋ، ءيىس) – بۇلار دا تەك انا قۇرساعىندا  اشىلادى. مىنە بۇگىنگە دەيىن، ادامزات قاۋىمى ‑ «انا قۇرساعىنداعى تاربيەنى»‑ بىلمەگەندىكتەن، ناعىز قۇدىرەتتى قاسيەتتەر اشىلماي، ازعىنداۋدىڭ اۋىر ازاپتارىن تارتۋدا؟! ادامداعى – «جان تاربيەسى مەن رۋح تاربيەسىنىڭ» ‑ ۇندەسپەۋىنەن، ۇرپاق جەتەر ‑ «6-شى جانە 7ء-شى راسسانىڭ» ‑ بارلىق سيپاتتارى توقىراپ تۇر. جوعارىداعى ايتىلعان تاربيەنىڭ تەحنولوگياسى مەن مەحانيزمدەرى، مەنىڭ مونوگرافيالارىمدا – «ىزگىلىك الىپپەسى»، ا.1991؛ «حالىق  پەداگوگيكاسىنىڭ نەگىزدەرى»، ا.1995؛  «حالىق پەداگوگيكاسى مەن پسيحولوگياسىنىڭ نەگىزدەرى»، ا. 2005؛ «پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيا نەگىزدەرى»،ا.2008؛ – تولىق تۇردە، ەگجەي‑تەگجەي جازىلعان. كەزىندە بۇل ىلىمگە سەنىپ، دۇنيەگە ۇرپاق اكەلگەن اتا‑انالاردىڭ العىستارى كوپ. مىسالى، 1992 جىلى ومىرگە كەلگەن العاشقى «ءۇش بالانىڭ» تۋعان ساتىنەن باستاپ، قاداعالاۋعا مۇمكىنشىلىك بولدى. وعان دارىگەرلىك ماماندىعىمنىڭ تيگىزگەن كومەگى مول. اسىرەسە، تاڭدانباۋعا بولمايتىن، مىناۋ ءبىر وقيعانى ايتقان ءجون سياقتى. ەكىنشى كۇنى ەمىزۋگە اكەلگەن بالا، جان‑جاققا جۇگىرگەن كوزدەرىن ازەر ۇستاپ، العىسقا تولى سەزىممەن كۇلىمسىرەي اناسىنا قاراعاندا،  بۇكىل دەنەم شىمىرلاپ كەتكەنى ءالى ەسىمدە. باسقا بالالار لار‑شۋ بوپ جىلاپ كەلسە، بۇلار دا قىڭق دەگەن دىبىس بولمايدى. مۇنى، ءتىپتى جانىنداعى باسقا انالار دا وزدەرى بايقاپ، ءجيى‑ءجيى اڭگىمەلەپ ءجۇردى. كەيىن ۇشەۋىدە ون ءبىر جىلدىقتى، ون تورتىندە «التىن بەلگىگە» ءبىتىرىپ، گرانتپەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىن ۇزدىك اياقتادى. بۇل جاعدايدى ايتىپ تۇرعان سەبەبىم، ‑ «ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ءىلىمى» ‑ تەك تەوريا جۇزىندە ەمەس، ونىڭ ءىس‑تاجريبەدەن وتكەندىگى دە شىندىق.

         پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيانىڭ ‑ جاڭا مەتودولوگياسىنداعى ىشكى نەگىزدەرى – تىرشىلىكتىڭ بيولوگيالىق زاڭدىلىعىنا عانا  باعىنعان، ادامنىڭ فيزيولوگيالىق كەزەڭدەرىنەن شىعادى. بۇل كەزەڭدەر تابيعات شەبەردىڭ ءوزى قالىپتاستىرعان تۇراقتىلىق ەكەنىن ءتۇسىنۋ شارت! ونى بۇرمالاۋعا بولمايدى. ەندەشە، ادامداعى وزگەرمەيتىن فيزيولوگيالىق جەتى كەزەڭنەن، تاربيەنىڭ، نەمەسە، پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيانىڭ جەتى ءتۇرلى نەگىزدەرى قالىپتاسادى.

ءى. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ ءبىرىنشى نەگىزى، نەمەسە، «وتباسىن قۇرۋعا      

                     دايىندىق  جانە ۇرىق تازالىعى».

ءىى. حالىق پەدا‑نىڭ ەكىنشى نەگىزى، نەمەسە، «انا قۇرساعىنداعى تاربيە».

ءىىى. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ ءۇشىنشى نەگىزى، نەمەسە، «نارەستە كەزەڭى».

ءىۋ. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ ءتورتىنشى نەگىزى، نەمەسە،  «بالبوبەك كەزەڭى».

ۋ. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ بەسىنشى نەگىزى،     نەمەسە،   «سابيلىك كەزەڭى».

ءۋى. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ التىنشى نەگىزى،  نەمەسە،  «باليعات كەزەڭى».

ءۋىى. حالىق پەداگوگيكاسىنىڭ جەتىنشى نەگىزى،  نەمەسە،  «كامىلەتتىك كەزەڭى».

         مىنەكي بۇگىنگى ادامزات قاۋىمىنىڭ پايدالانىپ وتىرعان پەداگوگيكاسى مەن پسيحولوگياسىندا، وسىناۋ جوعارىدا اتالعان نەگىزدەر جوق. بۇل نەگىزدەردىڭ ەرەكشە ەسكەرەتىن قاسيەتى سول، ءار نەگىزدىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋى بار ۋاقىت كەسىندىسىنەن تۇرۋمەن قوسا، تەك وزدەرىنە عانا ءتان تاربيە تاسىلدەرى بار. ماسەلەن، ۋاقىت كەسىندىسىنە مىسال كەلتىرسەك، انا قۇرساعىنداعى كەزەڭ ‑ 9-اي، توعىز كۇننەن تۇرسا ‑ ونىڭ وزىنە ءتان تاربيە ءتاسىلىن انا ‑ ءمىناجاتى مەن تىلەگىن كوز الدىنا كەلتىرۋ ‑ ارقىلى جۇرگىزەدى. وسى تەكتەس بارلىق كەزەڭدەردىڭ دە، تاربيە تاسىلدەرىنىڭ وزدەرىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋ اۋاداي قاجەت. ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ىلىمىندەگى، ەرەكشە ءبولىپ ايتپاسا بولمايتىن تاعىدا ءبىر جاڭالىعى، ءار نەگىزدەر مەن فيزيولوگيالىق كەزەڭدەردىڭ ەتنوپەداگوگيكالىق سيپاتتارى بەرىلەدى.

                                               ءتۇيىن ءسوز

          وسىدان كەلىپ، مىنانداي قاعيدالار ۇسىنىلادى؛

-         حالىق پەداگوگيكاسى دەگەنىمىز – ادامنىڭ جان‑دۇنيەسىن زەرتتەيتىن جانە تاربيەلەيتىن‑ ءىلىم –دەسەك، ەتنوپەداگوگيكا – ماتەريالدىق جانە ەتنوگرافيالىق زاتتار ارقىلى (ۇلتتىق كيىم، تاماق، ءۇي مۇلىكتەرى ت.ب.) ءتان تاربيەسىن جۇرگىزۋگە بەيىمدەلەدى.

-         ولاي بولسا، ادام تاربيەسى ءۇشىن – حالىق پەداگوگيكاسى مەن ەتنوگرافيالىق پەداگوگيكا – مەدالدىڭ ەكى بەتى ءتارىزدى سيپاتى بار.

-         قازىرگى ‑ حالىق پەداگوگيكاسى مەن ەتنوپەداگوگيكانى – ەكى بولەك  ۇعىنىپ جۇرگەن تۇسىنىكتەر قاتە ەكەنىن اشىپ ايتقان ءجون.

-         كەيبىرەۋلەردىڭ ەتنوپەداگوگيكا– ەتنوس–تان شىقتى دەۋىدە بەكەر.

-         ەتنوپەداگوگيكانى العاش اينالىمعا ەنگىزگەن گ.ن.ۆولكوۆتىڭ ءوزى، بۇل ۇعىمدى «ەتنوگرافيالىق زاتتار» سوزىنەن العانىن، ‑ «ەتنوپەداگوگيكا» م. 1972ج. – اتتى مونوگرافياسىندا اشىپ جازادى.

-         «ادام تاربيەسىنىڭ جاڭا ءىلىمىن» ‑ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ‑ حالىق بولىپ قولعا الۋدى كەشەۋىلدەتە بەرمەي، سارا جولىنا ءتۇسىرۋ بارلىعىمىزدىڭ دا ازاماتتىق مىندەتىمىز.