جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ وتىرىسى ءتۇرلى پىكىر مەن ۇسىنىستىڭ الاڭىنا اينالۋدا. كوميسسيا مۇشەلەرى دە دالەلدى دايەكتەمەلەرىن ورتاعا سالىپ كەلەدى. ەشقايسىسى ەسكەرۋسىز قالمايتىنى انىق. جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇقىقتىق جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى جانە ب.تايجان اتىنداعى قوردىڭ پرەزيدەنتى مۇحتار تايجان مىرزانىڭ حالىقارالىق «تۇركىستان» گازەتىندە جاريالانعان سۇحباتىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.

 – مۇحتار مىرزا، بۇعان دەيىن جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ بىرنەشە وتىرىسى ءوتتى. ءقازىر بۇل كوشپەلى وتىرىسقا جالعاسۋدا. قالاي ويلايسىز، كوميسسياعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىرعان حالىقتىڭ سەنىمى اقتالا ما؟

– ءبىز سەنبى سايىن استاناعا نەمەسە وبلىستارداعى كوشپەلى وتىرىستارعا ۇشىپ بارىپ، ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا پىكىرىمىزدى، ويىمىزدى بەكەر ايتىپ جۇرگەن جوقپىز دەپ ويلايمىن. كوميسسيا وتىرىسى ءبىر ناتيجە بەرەتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن. نەگە دەسەڭىز، ءاۋ باستا كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ پىكىرى بىر-بىرىمەن ۇيلەسپەيتىن. ءقازىر ءبىرىمىزدى ەكىنشىمىز تىڭداۋ ارقىلى ءبىراز جايتقا قانىقتىق. ءتىپتى، كەيبىرىمىزدىڭ باستاپقى پىكىرىمىز وزگەردى. جانىندا وتىرعان ادامعا كۇمانمەن، سەنىمسىزدىكپەن قاراساق، ءقازىر ولاي ەمەس. سەبەبى، كوميسسيا مۇشەلەرى دە قازاق، بيلىكتە وتىرعاندار دا قازاق. ولارعا دا جەر كەرەك.

سوڭعى وتىرىستىڭ بىرىندە ءتورت ماڭىزدى ماسەلە قارالدى. بىرىنشىدەن، لاتيفۋنديستەرگە قارسى ناقتى قادام. جەردىڭ كولەمىن شەكتەۋ. بۇل بۇرىن بولمادى. ەكىنشى، قازاق ازاماتتارىنا جەردى جالعا بەرەتىن بولدىق. ۇشىنشىدەن، شەكارامىزدىڭ قاسىنداعى جەرلەر جەكەمەنشىككە دە، جالعا دا بەرىلمەيدى. ءتورتىنشى، جايىلىم جەر تۋرالى. ءار اۋىلدىڭ ناقتى راديۋسى بەلگىلەنەدى. سونىڭ ىشىندەگى جايىلىم جەرلەر ەشكىمگە بەرىلمەيدى. ارينە،  تالقىلاۋ بارىسىندا ءبىز كەلىسپەيتىن جەرلەر بار. مىسالى، كاداستر جايى. ءقازىر ەلەكتروندىق كاداستر بار. ءبىراق جەر كىمنىڭ يەلىگىندە ەكەندىگى تۋرالى ناقتى مالىمەت جوق. قانشاما جەردى مەنشىكتەپ العان «قوجايىنداردىڭ» اتى اتالمايدى.

– بۇل وتە كۇردەلى ماسەلە عوي.  قىزىلوردا وبلىسىندا وتكەن وتىرىس بارىسىندا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ءارى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ: «قازىرگى زاڭناماعا سايكەس، ءىرى جەر يەلەنۋشىلەرى تۋرالى اقپارات قۇپيا مالىمەتتەرگە جاتادى. ءبىز ول ءتىزىمدى جاريالايتىن بولساق، وندا سول جاريالانعان ادامدار ءبىزدى سوتقا بەرۋى مۇمكىن. ويتكەنى ولاردىڭ قۇقىعىن زاڭ جۇزىندە بۇزعان بولامىز، ياعني زاڭدى دا ەسكەرۋ كەرەك. ال ونى جاريالاۋ ءۇشىن ولاردىڭ كەلىسىمى بولۋى كەرەك» دەگەن جوق پا؟

–  1،3 ملن. گەكتاردى ساتتىق. كىمگە ساتتىق؟ كىمدەر ولار؟ قانشا جەرلەرى بار؟ ولار نە ىستەپ جاتىر؟ قايدا تۇرادى؟ وسى تۋرالى ءبىر اقپارات بار ما؟ جوق. مەنىڭ ۇسىنىسىم، جەر حالىقتىكى بولعان سوڭ، ونىمەن كىم اينالىساتىندىعى جايىنداعى ءمالiمەتتەر اشىق بولۋى ءتيىس. ءقازىر بۇل مالىمەتتەر جابىق. سەبەبى، «جەكە مالىمەتتەر تۋرالى» زاڭ بار. وسى ماسەلەنى تالقىلاپ، زاڭدى وزگەرتۋ كەرەك. سەبەبى، جەر – جەكە ەسەپشوت ەمەس، جەكە پاتەر ەمەس، جەر – حالىقتىكى. جەر – اتا-بابامىزدىڭ ميراس ەتكەن بايلىعى. جەر – تۇراقتى ۇعىم. ەگەر پاتەردى سالساڭىز، ارتىنان قيراتىپ تاستاۋعا بولادى. جەردى ولاي ەتە المايسىز. جەر – ۇلتتىڭ قازىناسى. سوندىقتان دا جەر تۋرالى مالىمەتتىڭ ءبارى اشىق بولۋ كەرەك. مەنىڭشە، الگى «جەكە مالىمەتتەر تۋرالى» زاڭدى جاڭادان جازۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، بۇگىنگى تاڭدا قازاقستانعا كەلگەن شەتەلدىك ازامات فيرما اشىپ، 49 پايىزىن ءوزى، 51 پايىزىن ەل ازاماتىنا بەرەدى دە، جەرمەن اينالىسا الادى. ءبىز بۇعان جول بەرمەۋىمىز قاجەت. ەگەر جەردى شەتەلدىكتەرگە ساتپايمىز دەسەك، وندا زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزەيىك. بىزدە وسى ماسەلەگە بايلانىستى قازiر ورتاق شەشىم جوق.

ەكى ۇلكەن ساياسي سۇراق بار. ءبىرىنشى – جەردى قازاقستان ازاماتتارىنا ساتۋعا بولا ما؟ ەكىنشى – شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋگە بولا ما؟ ءبىزدىڭ ۇستانىم – جەردى ساتۋعا دا، جالعا دا بەرۋگە بولمايدى. حالىق وسى ماسەلە ءۇشىن ميتينگىگە شىقتى. سودان كەيىن ەلباسى «حالىققا ۇنامايتىن زاڭ كەرەك ەمەس» دەپ وسى كوميسسيانى قۇردى. ەندى كوميسسيا بۇل سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرۋى كەرەك.

– الگىندە عانا «باستاپقىدا ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنبەي، ءار ءتۇرلى پىكىردە بولدىق» دەدىڭىز. ءوزىڭىز دە ءا دەگەننەن-اق «جەردى ساتۋ كەرەك» دەگەن ەدىڭىز، ءبىراق پىكىرىڭىزدى وزگەرۋگە نە تۇرتكى بولدى؟

– ءوزىم ليبەرالمىن. كاسىپكەرمىن. قارجى سالاسىن جەتىك بىلەتىن مامانمىن. ەگەر ءبىز بەلگىلى شارتتار مەن ارنايى شەكتەۋلەر قويساق، سونىڭ ىشىندە جەردى شەتەلدىكتەرگە ساتپايمىز دەسەك، وسى ۇستانىمدا قالۋىمىز كەرەك. ءيا، باسىندا شەتەلدىك تاجىريبەگە سۇيەنىپ، «ءوزىمىزدىڭ ديقاندار دا  جەردى جەكەمەنشىككە الىپ، ەڭبەك ەتىپ، بايىپ جاتسا قانەكەي…» دەپ ويلادىم. ءبىراق كەيىن جەرىمىزدە ءتارتىپ جوق ەكەندىگىنە كوز جەتكىزگەندە پىكىرىم وزگەردى. جەرمەن ويناۋعا بولمايدى. ەگەر مەملەكەتتىك جۇيە تازا، جەمقورلىقتان ادا بولسا، اقپارات تۇگەل اشىق تۇردە جاريا ەتىلسە، وسىنداي ماسەلەنى كوتەرۋگە بولار ەدى. ساياساتكەر قاتەلىك جاساپ، ونى ۋاقىتىندا تۇسىنسە، ۇيالۋدىڭ قاجەتى جوق. كىم قاتەلىك جاسامايدى؟ قالادا وسكەن قازاقپىن. اۋىلداعى جاعدايدى ناقتى بىلمەدىم عوي. ەلدى مەكەندەردى ارالاعاندا بارىنە كوزىم جەتتى. جالپى احۋالدىڭ قانداي ەكەنىن بىلگەن كەزدە پىكىرىمنەن باس تارتتىم. سەبەبى، حالىقتى تىڭداپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك. كوپشىلىكتىڭ پىكىرىمەن ساناسۋ قاجەت. ينتۋيسيامەن قارسى شىققان حالىق جەردىڭ ماسەلەسىمەن ءجىتى تانىس. قىسقاسى، جەكەمەنشىككە جول بەرمەۋ كەرەك. ايتپەسە، جەردەن مۇلدەم ايرىلىپ قالامىز. جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋگە مەملەكەتتىڭ جۇيەسى دە، ساناسى دا دايىن ەمەس.

– ءبىر پىكىرىڭىزدە «يگەرىلمەي جاتقان جەرلەردى تاراتۋعا اسىقپاۋ كەرەك. جات جەردە جۇرگەن قانداستاردى دا ۇمىتپاۋ ءلازىم. ەرتەڭ كەلگەندە ولارعا جەر تاپپاي قالىپ جۇرمەيىك» دەگەن ەدىڭىز…  

– يگەرىلمەي جاتقان جەر كوپ دەگەندى ءجيى ايتامىز. شىنىندا دا، ەرتەڭ ۇرپاعىمىز نە ىستەيدى؟ سوسىن شەتەلدە بەس ميلليون قانداسىمىز بار ەمەس پە؟! ولار ەرتە مە، كەش پە، ەلگە ورالادى. ولارعا دا جەر كەرەك. بۇل جاعىن دا ويلاۋعا ءتيىسپىز.

– كوميسسياداعى 75 ادامنىڭ 59-ى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر. جەمە-جەمگە كەلگەندە ايتقان ۇسىنىستىڭ كوبى كودەكسكە ەنبەي قالۋ ءقاۋپى جوق پا؟

– ءقاۋىپ جوق سياقتى. ءبارىبىر سوڭعى شەشىمدى ەلباسى قابىلدايدى. بيلىك جەرمەن ويناۋعا بولمايتىنىن ءبىلدى. قازاق بالا ساتسا دا، جەرىن ساتپايدى. جەرمەن، تىلمەن، دىنمەن، تاريحپەن ويناۋعا بولمايدى. قازاق كەدەي بولسا دا، «شۇكىر» دەپ وتىرا بەرەتىن حالىق. نان مەن قارا ءشايعا دا شۇكىر دەيدى. ءبىراق قازاق جەرگە، تىلگە، دىنگە كەلگەندە كوتەرىلەدى. جەر ساتۋدى نەمەسە جالعا بەرۋدى قولدايتىندار دا ءوز پىكىرىن مەن سەكىلدى وزگەرتە الادى. ادام قاتەلىك جاساسا، مويىنداۋ كەرەك. ول ەشقانداي قىلمىس نە قيانات ەمەس. سوندىقتان كوميسسيا جۇمىسىنىڭ سوڭىندا ءبىراۋىزدان جەردى ساتپاۋعا، شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرمەۋگە داۋىس بەرەمىز دەپ ۇمىتتەنەمىن. مۇنى ەلباسى دا قولدايدى دەپ ويلايمىن.

– كوميسسيا وتىرىسىنان كەتپەيتىنىڭىزدى مالىمدەدىڭىز. ماسەلە، بۇل وتىرىسقا قاتىسۋدا دا ەمەس، حالىقتىڭ وي-پىكىرىن جەتكىزۋدە عوي. سولاي ەمەس پە؟

– ءوزىڭىز بىلەسىز، اۋەلگى كەزدە كوميسسيا مۇشەلىگىنەن باس تارتقاندار بولدى. مەنىڭشە، بۇل ساياسي قاتەلىك. ارينە، ساياسي كۇرەس كوشەدە وتەدى. ول راس. ەگەر بيلىك سەنى شاقىرىپ، «نە ويىڭىز بار، پىكىرىڭىزدى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا تىڭداپ، تالقىلايىق…» دەسە، نەگە باس تارتۋىم كەرەك؟ حالىقتىڭ اتىنان سويلەيتىن ادام كەرەك. بۇل ماسەلەنى تەك ايقاي-شۋمەن ەمەس، زاڭدى جەتىك ءبىلۋ ارقىلى شەشۋ قاجەت. ال زاڭدى وزگەرتۋ ءۇشىن ءبىر عانا جول بار، ول – جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيا دەر ەدىم. ءقازىر بار جۇمىسىمدى ىسىرىپ قويىپ، كوميسسيا وتىرىسان قالماۋعا تىرىسامىن. سول ءۇشىن ءبىراز شاقىرتۋدان باس تارتتىم. مەندەگى ۇستانىم – بارۋ كەرەك، قاتىسۋ كەرەك.

ناعىز ينتەللەكتۋالدى شايقاس وسى كوميسسيا وتىرىسىندا وتۋدە. حالىق تىكەلەي ەفير ارقىلى ءبارىن كورىپ، قاداعالاپ وتىر. دۇرىس ايتاسىز، ماسەلە كوميسسيادا ءبىز نەشە ادام ەكەندىگىمىزدە ەمەس، ماسەلە وندا حالىقتىڭ وي-پىكىرىن جەتكىزەتىن، اقىلعا قونىمدى ارگۋمەنتتەر ايتاتىن جاننىڭ بولۋىندا. ماعان سونداي ميسسيا بۇيىرعان ەكەن، لايىقتى ورىنداۋىم كەرەك. ءبىز ءوزىمىز بيلىك قۇلاق اسپاي جاتىر دەپ، كەلىسسوز الاڭى كەرەك دەپ سۇرادىق. مىنە، بيلىك حالىق ءۇنىن ەستىپ، بىزگە سونداي الاڭ ۇسىندى. ەندى ءبىز تىكەلەي ديسكۋسسيادان الشاقتاماي، ءوز دايەكتەمەلەرىمىزدى ايتۋىمىز قاجەت. سونداي-اق بىزگە وتىرىستىڭ سانى ەمەس، ساپاسى كەرەك. جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيا ءتوراعاسى اسقار مىرزاحمەتوۆ «بۇكىل وبلىستى ارالاپ شىعامىز» دەدى. سوندىقتان حالىقتىڭ كوڭىلىن الاڭداتپاي، بارلىق وبلىس جۇرتىنىڭ پىكىرىن ءبىلۋىمىز كەرەك.

– جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇقىقتىق جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى رەتىندە قانداي ماسەلەگە دەن قويعان ءجون دەپ سانايسىز؟

– ءبىز كەلىسىم كەستەسى بويىنشا بارىنە وزگەرتۋ جاساۋعا تىرىستىق. بۇگىنگە دەيىن جوسپار بويىنشا كەلە جاتىرمىز. ارينە، ءبارىمىز جىلدام شەشىم قابىلداعىمىز كەلەدى. ومىردە ولاي بولمايدى عوي. مىسالى، «نۇر وتان» پارتياسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد مىرزا «شەكارالىق جەرلەر بەرىلمەسىن!» دەگەن ناقتى ۇسىنىسىن جەتكىزدى. سوزبە-سوز كەلتىرە كەتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق شىعار. ول: «قازاقستان جەرi كەڭ بايتاق بولعانىمەن، شەكارالاس وتىرعان اۋداندار دا كوپ. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ العاشقى وتىرىسىنان بۇگiنگi كۇنگە دەيiن كوتەرiلiپ كەلگەن ماسەلەنiڭ بiرi – شەكارالىق اۋدانعا قاتىستى. تالقىلانىپ وتىرعان كودەكستە كورسەتiلمەسە دە قازiرگi قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا، شەكاراعا نەبارi 3 شاقىرىم جەردەگi جەردi جالعا بەرۋگە بولمايدى. قالعان قاشىقتىقتا قازاقستاننىڭ ءوز ازاماتتارىنا جالعا بەرۋگە بولاتىن نورما بار. بiراق وسىنى پايدالانىپ، كەيبiر جەرلەردە جەرگiلiكتi اكiمدەر سول جەردi “قازاقستان ازاماتتارىنا بەردiم” دەگەن جەلەۋمەن iشiندە شەتەلدiك ازاماتتاردىڭ ۇلەسi بار كومپانيالارعا كەتiپ قالدى دەگەن اڭگiمە بار. قازiر ەشكiمنiڭ اتىن اتاپ، ءتۇسiن تۇستەمەي-اق قويا­يىن. مۇنى تيiستi قۇقىق قورعاۋ ورىندارى تەكسەرiپ، جاۋابىن بەرۋ كەرەك. ال مەنiڭ ۇسىنىسىم – شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى زايسان، ءۇرجار، الماتى وبلىسىنداعى الاكول، جاركەنت، نارىنقول (رايىمبەك) سياقتى شەكارانىڭ اۋزىندا وتىرعان اۋداندارداعى جەردi ەرتەڭ ءتۇرلi جاعدايلارمەن، ادامنان قۋلىق اسپاعان، شەتەلدiك ازامات جوق بولسا دا، كەيبiر “پودستاۆنوي” ادامدار ارقىلى كiرiپ كەتەتiن شەتەلدiك كومپانيالار الىپ كەتپەس ءۇشiن وسى بەس اۋداننىڭ جەرi تۇگەلدەي مەملەكەتتiڭ مەنشiگiندە بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمiن. بۇل اۋداننىڭ سانى بەسەۋ عانا بولعانىمەن، جەرiنە ەۋروپانىڭ بiرنەشە مەملەكەتتەرi سىيىپ كەتەدi. تالقىلاپ جاتقان ماسەلەگە وسى ۇسىنىسىمدى ەنگiزۋدi ءوتiنەمiن»، – دەدى. مىنە، قۇلاق اسار ۇسىنىس! ياعني، شەكارالاس اۋماقتار مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولۋ كەرەك.

– جەر ماسەلەسى كوتەرىلگەن ساتتە ەل اۋزىندا «قازاقتىڭ جەرى قىتايعا ساتىلادى-مىس» دەگەن اڭگىمەلەر جەلدەي ەستى. سىزدىڭشە، قاي كورشىدەن قورقۋىمىز كەرەك؟ قىتايدان با، رەسەيدەن بە؟

– ەكەۋىنەن دە قورقامىن.

– ءاۋ باستا ءسىز «قىتايدان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق» دەگەن پىكىر ايتىپ ەدىڭىز…

– بىزدە «كيتاەفوبيا» دەگەن بار. ءبىراق جۇڭگو رەسەي سياقتى اگرەسسيالى ەل ەمەس. سوڭعى وتىز جىلدىڭ ىشىندە ەشكىمگە قارۋمەن بارعان جوق. رەسەي شە؟ مولداۆاعا، گرۋزياعا، ۋكرايناعا باردى. ناتو اگرەسسيالى رەسەيدى توقتاتۋ ءۇشىن سانكسيا ەنگىزدى. ال جۇڭگو سوڭعى جىلدارى مۇنداي قادامعا بارعان ەمەس. مەنىڭشە، جۇڭگو ءوزىن الەم ارەناسىندا ساۋداگەر سياقتى ۇستايدى. ياعني، جۇڭگو بىزگە «ساتىپ الۋ-ساتۋ» ۇستانىمى بويىنشا ۇسىنا الاتىن دۇنيەسى بولسا – ۇسىنادى، جۇڭگو زورلىقپەن ارەكەت جاسامايدى. ولار تەك پايدا تابۋ جاعىن ويلايدى. ال، ءبىز ىشتەي وزىمىزگە ءوزىمىز ساتقىندىق جاساساق، ولار ونى ۇتىمدى پايدالانىپ كەتۋى مۇمكىن.

 «قازاقتا ساتقىندىق، كورەالماۋشىلىق دەگەن جامان قاسيەت بار»

 – جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيا وتىرىسىنىڭ قىزىپ تۇرعان شاعىندا، سىزگە قارسى جاقتان لاپ قويىپ جاتقاندار بار ەكەن. ءوزىڭىز ايتپاقشى، بۇل «اقپاراتتىق سوعىس» پا، الدە باسقا ما؟   

– سىزگە باسىنان بايانداپ بەرەيىن. گەرويحان قىستاۋبايەۆ پەن ءومىرزاق اقجىگىت دەگەن كىسىلەردى جاقسى تانىمايتىن ەدىم. بىردە وزدەرى كەلىپ: «اكەڭدى جاقسى ءبىلۋشى ەدىك. تالاي جىل شاكىرتى بولدىق، ارالاستىق» دەدى. اكەممەن جاقىن ارالاسقان ادامداردى قالاي وزەكتەن تەبەسىڭ؟! سوسىن ولار: «قازاقستاندى ارالاۋ ويىمىزدا بار. بىزگە قاراجات جاعىنان كومەك بەرە الاسىڭ با؟» دەدى. قۋانا كەلىستىم. سەبەبى، ءوزىمنىڭ دە ەلىمىزدىڭ تاماشا وڭىرلەرىن ارالاۋ كوپتەن بەرى ويىمدا جۇرگەن. ءسويتىپ «جارايدى، بىرگە ارالايىق» دەدىم. ەكى كولىك بەرىپ، قاراجات جاعىن تۇگەل كوتەردىم. 40 كۇندەي جۇردىك. جۋرناليست گەرويحان قىستاۋبايەۆ وسكەمەندە اۋىرىپ قالدى. ۇشاقققا بيلەت الىپ، الماتىعا سالىپ جىبەردىم. ال، جۋرناليست ءومىرزاق اقجىگىت اياگوزگە كەلگەندە «مۇحتار، ماعان ءبىر كولىك بەرسەڭ، ءوزىم بولەك قىدىرىپ، جول-جونەكەي الاكولگە سوعىپ، الماتىعا بارا بەرەر ەدىم» دەدى. وعان دا «جارايدى» دەدىم. سودان نە كەرەك، كولىكتى جىلدامدىقتى اسىرىپ ايداعان با، جولدا اۋدارىپ تاستاپتى. «الماتىعا جەتكەن سوڭ، جوندەپ بەرەيىن» دەدى. ەكى-ۇش اي ءوتتى. سوزىندە تۇرمادى. وعان دا قاتتى اشۋلانا قويمادىم. «جاستارى ۇلكەن اعالارىم عوي. ونىڭ ۇستىنە قاراپايىم جۋرناليستەر. ءقايبىر ءجۋرناليستىڭ اقشاسى اسىپ-تاسىپ ءجۇر ەدى…» دەپ كەشىردىم. تاعى دا ءبارىن ءوز موينىما الدىم. وسىنداي جاعدايلاردان كەيىن گەرويحان اعانىڭ ارتىمنان اڭگىمە تەرىپ جۇرگەنىنە تاڭىم بار. اياقاستىنان ول كىسىنى قانداي تۇلەن ءتۇرتتى ەكەن؟ وز-وزىنەن كەلىپ: «ماعان 3 ملن تەڭگە بەرمەسەڭ، الەۋمەتتىك جەلىگە سەن تۋرالى جامان اقپارات جاريالايمىن» دەيدى. وسىنداي دا ءسوز بولا ما؟ بۇل نە سوندا؟ ارينە «بەرمەيمىن!» دەدىم. بۇل تازا بوپسالاۋ عوي! بۇل ناعىز ساتقىندىق! اكەمنىڭ بەدەلى بار، ءوزىم دە ءقازىر ۆيسە-پرەمەرلەرمەن قاتار وتىرىپ، پىكىرىمدى ايتىپ ءجۇرمىن. بالالارىم جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ ءجۇر. بالكىم، مەنى كورە المايتىن شىعار، كىم ءبىلسىن؟! شىنىمدى ايتسام، نە بولعانىن ءوزىم دە تۇسىنبەيمىن. 20 جىل بويى «ۇلتشىلمىز» دەپ جۇرگەن اعالارعا وسى قىلىق جاراسا ما؟ ارى-بەرىدەن سوڭ بۇل ادامي كەلبەتىنە، جۋرناليستىك قىزمەتىنە سىن ەمەس پە؟! «ۇلتشىل» رەتىندە قولدارىنان تۇك كەلمەدى عوي. «ۇيىم قۇرامىز» دەپ ەدى. قايدا سول ۇيىمى؟ جاڭوزەن وقيعاسى بولعان كەزدە وسى ۇلتشىلدار قايدا ءجۇردى؟

–  ءسىزدى «كورە المايتىنداي» ول كىسىلەرمەن تەتەلەس، نە قۇرداس ەمەسسىز عوي…

– باسقا سەبەپ تاپپاي وتىرمىن. ءوزىم قاتتى تاڭقالدىم. «گەرەكە، سىزگە نە بولدى؟» دەپ سۇرادىم عوي. بالام وقۋعا تۇسكەندە توي جاساپ، شاقىردىم. جاقىن دوس بولماساق تا، جاقسى قارىم-قاتىناستا جۇردىك. اكەمنىڭ اسىنان دا قالدىرمادىم. اياقاستىنان وسىنداي مىنەزى پايدا بولدى. شۇكىر، حالىقتىڭ الدىندا ءبىر كىسىدەي بەدەلىم بار. بالكىم، بۇل ارەكەتىم بىرەۋلەرگە ۇنامايتىن شىعار.

– ال، «شارۋالارعا 500 توننا پياز، ياعني 35 ملن تەڭگە اقشا بەرەشەك» دەگەن اڭگىمە قايدان شىقتى؟ بىلۋىمىزشە، ءسىز پياز ەگۋمەن دە اينالىساسىز عوي…

– شارۋالارمەن بىرگە جۇمىس ىستەيمىن. قاراجات جاعىنان كومەكتەسەم. ولار ءوزى ەگەدى. بۇل دا جالا. ەشقانداي دالەلدەرى جوق. كەرەك بولسا، شارۋالار ماعان قارىز. ونى ەلدىڭ الدىندا جاريالاسام، كىمگە قىزىق؟! ول ءوزىمنىڭ شەكە شارۋام عوي. كوپشىلىككە قاتىسى جوق نارسەنىڭ نە كەرەگى بار؟ اينالىپ كەلگەندە، مەنى قارىز قىلىپ قويىپتى. مەنىڭشە، بۇعان دا گەرويحان اعانىڭ قاتىسى بار سياقتى. ءاۋ باستا سوتقا بەرىپ، جازالاعىم دا كەلگەن. ادام ىزا بولعاندا نەشە ءتۇرلى ويلايدى. ال، ەكىنشى جاعىنان بۇل كىسىلەردىڭ بۇل تىرلىگى «بالا-شاعانىڭ ويىنى» سياقتى. ارى-بەرىدەن سوڭ گەرويحان كىم؟ ول –قاراپايىم جۋرناليست قانا. ماعان سولارمەن «سوعىسىپ» جۇرگەن كەرەك پە؟ سوتقا بەرسەم، باسىم اۋىرادى، التىن ۋاقىتىمدى الادى. ءارى بۇل قانداي ءىس؟ جيىركەنىشتى تىرلىك قوي. ۇلتتىق ماسەلە، ونىڭ ىشىندە جەر ماسەلەسىمەن اينالىسىپ جۇرگەندە، بۇل نە ءتايىرى؟ بالكىم، وعان مەنىڭ ۇلكەن ماسەلەلەردەن كەتىپ، وزىمەن عانا اينالىسقانىم كەرەك شىعار، كىم ءبىلسىن؟ ۇلتشىلداردىڭ بىر-بىرىمەن داۋلاسىپ جۇرگەنى العاش رەت ەمەس. بىزگە ۇلتشىلداردىڭ باسقا بۋىنى كەرەك. جاڭا بۋىن، جاڭا تولقىن ونداي بولماۋى كەرەك.  يدەيا، ماقسات ورتاق بولۋ كەرەك. ەگەر اقىلدى ادامدار قارسى شىقسا، ۋايىمداماس ەدىم. قازاقتا ساتقىندىق، كورەالماۋشىلىق دەگەن جامان قاسيەت بار. اۋىزبىرشىلىك جوق. بىر-بىرىمەن قىرىلىسىپ جۇرەدى. قىسقاسى، ولاردىڭ دەڭگەيىنە تۇسكىم كەلمەيدى.

–  شارۋالاردىڭ، ديقانشىلاردىڭ جاعدايىمەن جاقسى تانىسپىن دەپ قالدىڭىز. جەر رەفورماسى جونىندەگى كومييسياعا مۇشە بولعالى ءبىراز وبلىسقا بارىپ كەلدىڭىز. جالپى، اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىسى قالاي؟

– اۋىلدا جەر جەتىسپەيدى. ءبارى مەنشىكتىڭ قولىندا. 1945 جىلى جاپونيادا رەفورما جاسالدى. فەودالداردان جەردى الىپ، شاعىن شارۋالارعا ءبولىپ بەردى. ءسويتىپ، شارۋالار بايىپ، ەلدىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ، ەكونوميكاسى دامي باستادى. ارينە، بۇل ءبىز ءۇشىن ازىرگە ارمان. بۇعان دايىن دا ەمەسپىز. اۋىلدا جەر، سۋ، قاراجات جەتىسپەي جاتىر. قازاقتىڭ قولىنان ءبارى كەلەدى. «قازاق – جالقاۋ» دەگەن وتىرىك. قازاق جالقاۋ بولسا، وسىنشاما جەردى ساقتاپ قالا الماس ەدى. قازاققا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. تۋرا جاپونياداعىداي مۇمكىندىك بىزگە دە بەرىلسە عوي.

الىسقا بارماي-اق، الماتى وبلىسى، شەڭگەلدى اۋىلىنا جولىڭىز تۇسسە، بارىنە كوز جەتكىزەر ەدىڭىز. ديقاندار جەرسىز ءجۇر. ولار بەس، ەكى گەكتاردان جالعا الىپ، ەگىن ەگىپ، كۇنىن كورۋدە. ال كەرىسىنشە، ءبىر فيرمانىڭ قولىندا 1200 گەكتار جەر بار. بۇل پارادوكس ەمەس پە؟! ادىلدىك قايدا؟ بىزگە وسى جۇيەنى بۇزۋ كەرەك. ول ول ما، تاعى ءبىر «قوجايىننىڭ» جەرى بوسقا تۇر. نە ەگىن ەكپەيدى، نە باسپانا سالمايدى. سوندىقتان ءار ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلى عانا جەرى بولۋ كەرەك. سوندا عانا اۋىل كوركەيەدى، داميدى. ارينە، قاعاز جۇزىندە جازۋ وڭاي، جۇزەگە اسىرۋ باسقا ماسەلە. ءبىز ەنگىزگەن وزگەرىستەر مەن ۇسىنىستاردى كوميسسيا الداعى ۋاقىتتا دا باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك.

«شەت ءتىلىن مەڭگەرە الامىن دا، نەگە ءوز تۋعان تىلىمدە سويلەي الماۋىم كەرەك؟»

 – ۇرپاق تاربيەلەپ وتىرعان اكە رەتىندە، قوعامدا قىزۋ تالقىعا تۇسكەن ۇشتىلدىلىك تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟

–  بالالارىم مەكتەپتى قازاقشا ءبىتىردى. ءوزىم قالادا وسكەن ءاسفالتتىڭ بالاسىمىن. 1980 جىلدارى الماتى ورىستانعان قالا ەتىن. 16 پايىز عانا قازاق بولاتىن. اۋلاداعى بالانىڭ ءبارى ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەدى. سوعان قاراماستان، بالالاردى قازاق مەكتەبىنە بەردىك. ارينە، اعىلشىن ءتىلى ءسوزسىز كەرەك. زامان تالابىنا ساي اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ ارتىق ەمەس. ءبىراق ونى انا تىلىنەن جوعارى قويماۋ قاجەت. بالاعا نەگىزگى ءبىلىم قازاق تىلىندە ءسىڭىرىلۋى كەرەك. بۇكىل الەمدە سولاي. ال، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى شەت ءتىلىن انا ءتىلىنىڭ ورنىنا قويىپ وتىر. جاراتىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدى قولعا الماقشى. بۇعان قارسى شىعۋىمىز كەرەك. بۇل كونستيتۋسيالىق قۇقىقتى بۇزۋ. كونستيتۋسيادا: «ءار ادام انا تىلىندە ءبىلىم الۋعا قۇقىعى بار» دەلىنگەن. ميلليونداعان قازاق بالاسىنىڭ قاي تىلدە وقيتىنىن مينيسترلىك شەشپەيدى. بالامىزدىڭ قاي تىلدە وقيتىنىن، ءبىز، ياعني اتا-انا شەشۋى قاجەت. ارينە، ارنايى دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەر بار. اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم العىسى كەلەتىندەر سوندا بارسىن. قارسىلىق جوق. ءبىراق قازاق مەكتەبى قالۋ كەرەك. مىسالى، گرۋزيا، ەستونيا، لاتۆيا، ۋكراينا مەكتەپتەرى ءوز انا تىلىنەن باس تارتىپ جاتقان جوق قوي. كەرىسىنشە، ورىس ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسى تارىلىپ بارادى. ال، بىزدە كەرىسىنشە.

– جاقىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعادييەۆ ءورىستىلدى دەپۋتاتتاردى قازاق ءتىلىن جەدەلدەتىپ ۇيرەتەتىن توپقا قاتىسۋعا شاقىرعان ەدى. بۇعان نە ايتاسىز؟

– قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن مينيستر، دەپۋتات بولماۋى كەرەك. مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتىڭ ءبارى قازاق ءتىلىن جەتىك ءبىلۋى قاجەت. ۇكىمەت باسشىسىنان باستاپ قازاق تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرۋى ءتيىس. ەمتيحاندى نەگە پرەزيدەنت قانا تاپسىرادى؟ نەگە پرەمەر، مينيسترلەر تاپسىرمايدى؟ سوندا عانا ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ قاتارىندا قازاق ءتىلىن بىلمەيتىندەر وتىرمايتىن ەدى. ءوز ۇلتىنا، حالقىنا قارسى ارەكەتتەر جاسامايتىن ەدى. جارايدى، ءورىستىلدى دەپۋتاتتار مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا قازاقشا ۇيرەنسىن دەلىك. الايدا، بۇدان پارلامەنتتە قازاق تىلىندە ەمىن-ەركىن سويلەپ كەتكەن ءورىستىلدى دەپۋتاتتى كورگەن جوقپىن. قانشاما اقشا شىعىن بولۋدا.

– اۋەلگىدە ءسىز دە قازاق تىلىنە شورقاق ەدىڭىز. ءقازىر ءتاپ-تاۋىر سويلەيسىز. ءار ادامنىڭ انا تىلىندە سويلەۋى ءۇشىن باستىسى نە قاجەت؟

– باستىسى – نيەت كەرەك. نەگە شەت ءتىلىن مەڭگەرە الامىن دا، ءوز تۋعان تىلىمدە سويلەي الماۋىم كەرەك؟ برىنشىدەن – نيەت جوق، ەكىنشىدەن – قاجەتتىلىك جوق. ەگەر الگىندە ايتقانداي ءبارى ەمتيحان تاپسىرسا، ءبارى باسقاشا بولار ەدى.  بالالاردى قازاق مەكتەبىنە بەرۋ كەرەك. قازاق مەكتەبى قازاقي تاربيە بەرەدى. ورىس مەكتەبىندە وقيتىنداردىڭ تاربيەسى باسقا. ءقازىر قاراساڭىز، 89 پايىز قازاقتىڭ بالالارى ورىس مەكتەبىندە وقىپ ءجۇر. نەگە؟ سەبەبى، ءبارى ساياساتقا بايلانىستى.

– وسىدان ەكى جىل بۇرىن «ساياساتتان كەتەمىن» دەپ جاريا ەتكەن ەدىڭىز. ال ءقازىر شەشىمدى وزگەرتۋگە نە سەبەپ؟

– الاش قايراتەرى ءاليحان بوكەيحاننىڭ: «ۇلتىنا، جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ –

بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن» دەگەن ءسوزى بار. ەكى جىل بۇرىن كەتۋگە ءماجبۇر بولدىم. ول كەزدە بيزنەسىمە قاتتى قىسىم بولدى. بيزنەستى ءبارىبىر تارتىپ الدى. سوت ارقىلى جوققا شىعاردى. بۇل وزىمە جانە وتباسىما قاتتى سوققى بوپ ءتيدى. ساياساتتا ماڭگى ءجۇرۋ قيىن. قاراجات جاعىنان، مورالدىق جاعىنان اۋىر. الايدا، سول كەزدە «ەگەر ەلىمىزدە ماڭىزدى وقيعالار ورىن السا، قايتا ورالامىن» دەدىم. ەندى ءقازىر جەر ماسەلەسى تۋىندادى. ەگەر ءبىز جەردەن ايرىلىپ قالاتىن بولساق، بىزگە بيزنەس نە ءۇشىن كەرەك، بالالارعا ءبىلىمدى نە ءۇشىن بەرەمىز؟ سوندىقتان دا قول قۋسىرىپ وتىرا المادىم. ال جەرگە قاتىستى ماسەلە تۋىنداعاندا، مۇلدەم شىداي المادىم. جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلعاندا ۇكىمەتتە وتىرعانداردىڭ ءوزى: «ايتاتىن ويىڭ بار ما؟ قاتىساسىڭ با؟» دەدى، ارينە قۋانا كەلىستىم.

اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقان دينارا مىڭجاسار قىزى