29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق كۇن رەتىندە بەلگىلى. 1945 جىلدىڭ تامىز ايىندا جاپونيانىڭ قوس قالاسىنا (حيروشيما، ناگاساكي) اتوم بومباسى تاستالدى. كەڭەستەر وداعىنداعى العاشقى يادرولىق قارۋدى سىناۋ دا 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا وتكەنىن تاريح ايعاقتايدى. 1991 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن  الەمدەگى ءتورتىنشى ورىن الاتىن سەمەيدەگى يادرولىق پوليگون جابىلدى. جيىرما بەس جىلدان بەرى قازاقستان بارلىق مەملەكەتتەردى يادرولىق قارۋسىز، بەيبىت الەمدى قۇرۋعا شاقىرىپ كەلەدى.

وسى ورايدا دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتى اتوم قارۋىنسىز، بەيبىت الەمدى قۇرۋعا ۇندەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ەڭبەگى زور. ق ر پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىسىمەن ءبىرتالاي جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ، اتوم قارۋىنسىز جاھاندى قۇرۋعا ۇندەگەن باعدارلامالار قولعا الىندى. مىسالى، 2012 جىلدىڭ 29 تامىزىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن يادرولىق سىناقتاردى تۇبەگەيلى توقتاتۋ جانە الەمدى يادرولىق قارۋدان ارىلتۋعا باعىتتالعان «اتوم جوباسى» حالىقارالىق كامپانياسى جۇزەگە اسىپ جاتقانى انىق.  

ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تۋرالى جانە اتوم قارۋىنسىز قازاقستان جايىندا جاپونيا ازاماتتارىنىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدىك.

نازاربايەۆ  مىرزا — قازىرگى قازاقستاننىڭ اكەسى

حيروشي يوشينو،  عالىم  (يباراكي):

— مەن جالپى ءتىل ءبىلىمى جانە افريكا تىلدەرى بويىنشا زەرتتەۋشىمىن. ءارى ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ تىلدەرىنە قىزىعۋشىلىعىم بار. قازاقستاندى ءتانىپ-بىلۋ ءۇشىن  كىتاپتاردان وقۋ از، بۇل ەلدى ءوز كوزىڭمەن كورۋىڭ كەرەك. ءوزىم قازاقستاندا ءبىر رەت بولدىم. قازاقستاندى كورمەي تۇرعاندا ەكونوميكاسى، ءوندىرىسى جانە ءبىلىم جۇيەسى ارتتا قالعان ەل دەپ ويلايتىنمىن. بۇل ويىمنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن قازاقستانعا ستۋدەنتتىك توپ قۇرامىندا بارعاندا بىردەن ۇقتىم. جاپونيا قازاقستاننان تابيعي گازدى ساتىپ الاتىندىعىن بىلەمىن. بۇگىندە جاپونيانىڭ تمد ەلدەرىمەن بيزنەستەگى ارىپتەستىگى جانە جوو اراسىنداعى ىنتىماقتاستىعى  قارقىندى دامۋ ۇستىندە. 

حيروشيما مەن ناگاساكيدە 1945 جىلى اتوم بومباسىنىڭ جارىلعانى تۋرالى الەمدەگى بارشا حالىق بىلەدى عوي. ول جارىلىس ءبىزدىڭ تاريحىمىزداعى زور قاسىرەت. ناگاساكيدە جارىلىس كەزىندە ادام تۇرماق، 1 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى  جانۋارلارلارعا دەيىن قىرىلىپ قالعان. 2 شاقىرىم راديۋستا ورنالاسقان ۇيلەردىڭ بارلىعى قيراعان. مىڭداعان ءۇي كۇلگە اينالدى. ال حيروشيماداعى جارىلىس ناتيجەسىندە رادياسيا اسەرىنەن 413 مىڭ ادام كوز جۇمدى. قانشاما ادام اۋرۋعا شالدىقتى. جارىلىستىڭ ۇزاق كەزەڭدىك زارارىن حالىق كوردى.

حيروشيما، ناگاساكي سياقتى تاريحي قالالارى بار جاپونيا مەن پرەزيدەنت نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن بەيبىتشىلىككە باعىتتالعان باعدارلامالاردى الەمدىك قاۋىمداستىققا ۇسىنعان قازاقستاننىڭ ىنتىماقتاستىعى بۇدان ارى دا قارقىندى داميدى دەپ سەنەمىن. قازاقستان بولاشاعى زور بۇنداي ىنتىماقتاستىقتا تمد-داعى  جەتەكشى ەل رەتىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. نازاربايەۆ  مىرزا — قازىرگى قازاقستاننىڭ اكەسى. ەلباسى رەتىندە ونىڭ جىلدام ءارى دانا شەشىم قابىلداۋىنان باسقارۋشىلىق ۇلگىسىنىڭ وتە جاقسى ەكەنى اڭعارىلادى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعىن ايقىنداپ بەردى دەۋگە بولادى.

قيىن كەزەڭدەردە ەلدى العا باستاپ ءجۇرۋى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ پاراساتتى اقىل يەسى ەكەندىگىن تانىتادى

توموكو حوۋكيو،  سۋرەتشى (چيبا):

— ارينە، زۇلمات كەزەڭدى ەسكە الۋ كىمگە دە بولسا قيىن. 1945 جىلى جاپونيانىڭ قوس قالاسىندا اتوم بومباسىنىڭ جارىلعانى تۋرالى كىتاپتاردان جانە سول وقيعانى كوزىمەن كورگەن قاريالاردان ەستيمىز. كوزىمەن كورگەندەردىڭ ايتۋى بويىنشا، جارىلىس تولقىنىنان ءتىپتى بالالار دا ۇشىپ كەتكەن. ءبىر جارىلىستا بۇكىل شاھار قيراپ قالدى. مىڭداعان ادام قىرىلىپ، قانشاما اۋلەت ۇرپاقسىز قالدى؟ قازىرگى ادامزات تەك بەيبىتشىلىككە قىزمەت ەتۋى قاجەت. ادامزاتقا قارسى باعىتتالعان قارۋ تۇرلەرىنىڭ بولماۋى كەرەك.

مەن قازاقستانعا العاش كەلگەندە  ۇشى قيىرى جوق كەڭ دالانى كورىپ، تاڭداندىم. مەن تۋىپ-وسكەن جاپونيادا بۇنداي بايتاق دالا كورىنىستەرى جوق قوي. قاپتاعان عيماراتتار مەن ۇيلەرى سىقاسقان اۋدانداردىڭ ورتاسىندا وسكەن مەنىڭ كەڭ دالانى العاش كورۋىم. قازاق پەن جاپوننىڭ بەت-الپەتى وتە ۇقساس. قازاقپەن كەزدەسكەندە تۋىستىق جاقىندىقتى سەزەمىن. قازاقستان حالقى كەڭپەيىل، تۇرعىندارى مەيرىمدى دەگەن وي ءتۇيدىم. سۋرەتشى رەتىندە ورتا ازيا، ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ تابيعاتىن، ونەرىن قىلقالاممەن ورنەكتەۋگە دەن قويىپ ءجۇرمىن. ماعان قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرى وتە ۇنايدى. 2014 جىلى «جاپونيا مەن ورتا ازيانى جالعاعان جاڭاشا جاپون كارتيناسى» دەگەن تاقىرىپپەن چيبادا جەكە كورمەم ءوتتى. بىلتىر گيندزاداعى ۇلكەن گالەرەيادا  «كەڭ دالادا جايقالعان گۇلدەر مەن قازاقستان بالالارى» دەگەن تاقىرىپپەن كورمە وتكىزدىم. سونداي-اق 2014 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مۇراجايىندا  «جاپون سۇلۋلىعى» دەگەن كورمەمدى كوپشىلىك تاماشالادى.

قازاقستان مەن جاپونيانى نە بايلانىستىرادى دەسەك، ورتا ازيا تورىندەگى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان رەسپۋبليكانىڭ كەزىندە پوليگوندى جابۋى جانە بەيبىتشىلىكتى قولداۋدا ەل پرەزيدەنتىنىڭ اتقارىپ جاتقان ىستەرى بارشانى سۇيسىندىرۋدە. الداعى ۋاقىتتا دا قازاق پەن جاپون حالىقتارىنىڭ مادەني ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا ءوز ۇلەسىمدى قوسسام دەيمىن. يادرولىق قارۋدان باس تارتقان قازاقستان بولاشاقتا شارىقتاپ دامىعان،  عاجايىپ ەلگە اينالادى دەپ سەنەمىن. 

حالقىن اتوم زۇلماتىنان قۇتقارعان قامقور باسشى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ حالقى بارىنشا قولداپ، ۇزاق مەرزىمدىك پرەزيدەنتتىك قىزمەتىن اتقارۋى، ءارى بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى بولىپ،  دوكتور دارەجەسىنە يە بولۋى ونىڭ ناعىز قاجىرلى ەڭبەك يەسى ەكەندىگىن كورسەتەدى. قيىن كەزەڭدەردە ەلدى العا باستاپ ءجۇرۋى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ پاراساتتى اقىل يەسى ەكەندىگىن تانىتادى. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى تۇردە دامۋى پرەزيدەنتتىڭ قاجىر-قايراتىنىڭ ارقاسى دەۋگە بولادى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بۇدان ارى دا ءوز قىزمەتىن وسى قارقىندا جالعاستىراتىنىنا سەنەمىن. وعان قازاقستان باسشىسىنىڭ الەمدىك ارەناداعى ابىرويى دالەل.

نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ دارا باسشى ەكەنى ءسوزسىز

كوماسۋ حيساو، توكيو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى (توكيو): 

— جاپونيانىڭ حيروشيما شاھارىنا بارعاندار بىلەدى، گەنباكۋدومۋ دەگەن تاريحي عيمارات بار. حيروشيمانىڭ جارىلىستا كۇل-تالقانى شىققاندا، تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە وسى نىساندى عانا قالدىرىپ، قالانى قايتا تۇرعىزدى. كىرپىشتەن سالىنعان بۇل عيمارات جارىلىس ورتالىعىنان 160 مەتر جەردە ورنالاسقان بولاتىن. بۇگىندە گەنباكۋدومۋ حيروشيمانىڭ ەڭ تانىمال تاريحي نىسانى.

مەنىڭ نەگىزگى ماماندىعىم ورتا ازيا تاريحى بولعاندىقتان ەجەلگى قازاقستان تۋرالى جاقسى بىلەمىن.  قازاقستاننىڭ باستى ەرەكشەلىگى — بايتاق جەرگە يەلىك ەتىپ، رەسەي مەن جۇڭگو سياقتى قوس الپاۋىتتىڭ ورتاسىندا ورنالاسسا دا تۇعىرلى ەل رەتىندە تاۋەلسىزدىگىن بەكىتە بىلگەن، تابيعي رەسۋرستارعا باي مەملەكەت ەكەندىگىندە. سوندىقتان قازاقستان ەۋرازيا ايماعىندا ماڭىزدى رولگە يە بولىپ، قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى.

نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كەڭەس وداعى تۇسىنداعى 1990 جىلدان باستاپ-اق ەل تۇتقاسىن قولىنا الىپ، مىنە 25 جىل بويىندا قازاقستاننىڭ ساياسي تىزگىنىن ۇستاپ كەلەدى. نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كەڭەس وداعى ىدىراعان قيىن كەزدە، ودان كەيىنگى ۇلكەن رەفورمالار كەزەڭىندە دە قازاقستانداعى تىنىشتىق پەن ەل تاۋەلسىزدىگىن قولدان جىبەرمەي، قازىرگى دامۋ داۋىرىنە باستاپ كەلگەن وراسان ەڭبەگىن جوعارى باعالايمىز. رەسەي مەن جۇڭگو سياقتى ەكى الىپ مەملەكەتتىڭ ورتاسىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مىقتاپ ۇستاپ تۇرۋى وڭاي ەمەس دەپ ويلايمىن. نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ دارا باسشى ەكەنى ءسوزسىز. «الىس بولاشاقتا ءدال نازاربايەۆتاي تۇلعا تۋا ما؟» دەگەن سۇراق تا كوكەيگە كەلەرى انىق.

ازىرلەگەن: شارافات جىلقىبايەۆا