قىركۇيەك – ەلدىڭ ەتەك-جەڭىن جيناپ، جيىن-تەرىمدى قامبالاپ، بار مەن جوعىن تۇگەندەيتىن ۋاقىت. پرەزيدەنتتىڭ پارلامەنتتىڭ كەزەكتى سەسسياسىن اشاتىن، ۇكىمەتپەن كەلەلى كەڭەس وتكىزىپ، زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى ورگاندارعا كەزەڭ تالابىنا ساي سالماقتى تاپسىرمالار بەرەتىن كەزى. بۇل جولى دا كەڭەيتىلگەن وتىرىستىڭ ءساتى قىركۇيەكتىڭ باسىنا ءتۇستى. جاۋاپتى مىندەتتەردىڭ سالماعىن كوتەرۋ كەزەگى باقىتجان ساعىنتايەۆقا كەلدى، - دەپ جازادى Qamshy.kz Turkystan.kz - كە سىلتەمە جاساپ.
قازاقستان سياقتى حالقىنىڭ سانى از، جەرى كوپ، شارۋاشىلىعى ارالىق كەزەڭنەن ءوتىپ بولماعان مەملەكەتتە اتقارۋشى ورگان باسشىسىنىڭ اتقارار ءرولى وتە ماڭىزدى. سەبەبى ەلباسى ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا، مەملەكەتتىڭ جالپى باعىت-باعدارىندا شەشۋشى قازىق بولسا، ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جولعا قويىلۋىنا، ونىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىك-تىنىسىنا پرەمەر-مينيستر جاۋاپتى. ەكونوميكانىڭ ءار ءتۇرلى سالالارىنا قانشالىقتى ينۆەستيسيا تارتىلادى، ءوندىرىستىڭ قاي ءتۇرى جولعا قويىلىپ، ەكسپورتتان تۇسەتىن پايدا قانشالىقتى بولماق، حالىقتىڭ تۇرمىسى قاشان تۇزەلىپ، دامىعان ەلدەرمەن تەرەزەسى قاشان تەڭەسەدى دەگەن ماسەلەلەر استاناداعى ۇكىمەت ۇيىندە كۇن سايىن قابىلدانىپ جاتقان مىڭ-سان شەشىمدەرگە تىكەلەي بايلانىستى.
سوندىقتان ءار پرەمەر-مينيستردىڭ الدىنا قويىلار مىندەتتەمەلەردىڭ باسىندا ۇلتتىق ەكونوميكانى تۇرلەندىرۋ، شارۋا جاعدايىن وڭداۋ، كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مەن وتاندىق ءوندىرىستى جولعا قويۋ ماسەلەلەرى تۇرادى. بۇعان دەيىن توعىز پرەمەر-مينيستردىڭ بۇل ماسەلەلەردىڭ قانشالىقتى ءساتتى شەشىمدەرىن تاپقانى داۋلى، سەبەبى ەلباسى تاراپىنان بەرىلەتىن تاپسىرمالاردىڭ ىشىندە جىلما-جىل قايتالاناتىندارى بارشىلىق.
كارىم ءماسىموۆ سوڭعى ەكى جىلدا ەكى دۇركىن پرەمەر-مينيستر بولدى. بۇعان دەيىن 2007-2012 جىلدارى ۇكىمەت باسقارعان ەڭبەگىن ەسكەرسەك، سوڭعى سەگىز-توعىز جىلدا ءماسىموۆ ەلدەگى ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، شارۋاشىلىق ماسەلەلەردىڭ اۋىرتپاشىلىعىن ءوز موينىمەن كوتەرەدى. ەندى پرەمەر-مينيستر قىزمەتىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ لاۋازىمىنا اۋىستىرعان كارىم ءماسىموۆ باسقا سالاعا بەت بۇردى، دەسە دە، بيلىك دالىزدەرىندەگى ءوز ىقپالىنان ايرىلعان جوق.
كارىم ءماسىموۆ ۇكىمەت باسشىلىعىنداعى ءوزىنىڭ قىزمەت جولىن «Instagram» الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى جەكە پاراقشاسىندا بىلاي دەپ قورىتىندىلاپتى: پرەمەرلىكتىڭ 2975 كۇنىندە 392 ۇكىمەت وتىرىسىن وتكىزىپ، 80 شەتەلدىك ءىسساپار، 113 رەت ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىنە جۇمىس ساپارىن جاساپ، قوعام وكىلدەرىمەن 2000-نان استام كەزدەسۋگە قاتىسىپ، 300 مىڭنان استام شاقىرىم جول باسىپ، اۋەدە 503 ساعاتىن وتكىزگەن.
سونىمەن، پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنۋىمەن، پارلامەنتتىڭ ماقۇلداۋىمەن باقىتجان ساعىنتايەۆ ونىنشى پرەمەر-مينيستر بولىپ تاعايىندالدى.
ال ءبىرىنشى ۆيسە-پرەمەر قىزمەتىنە بۇعان دەيىن «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باسشىسى بولعان اسقار مامين تاعايىندالدى. يمانعالي تاسماعامبەتوۆ قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىنەن پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە اۋىستى. ال قورعانىس سالاسىنا جاڭا باسشى – بۇگىنگە دەيىن ۆيسە-مينيستر بولعان ساكەن جاسۇزاقوۆ تاعايىندالدى. اسقار مىرزاحمەتوۆ پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى مەن اۋىلشارۋاشىلىعى ءمينيسترى قىزمەتتەرىن بۇرىنعىسىنشا قاتار اتقارا بەرەدى.
سوڭعى ءبىر جىلدا پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان داريعا نازاربايەۆا سەنات دەپۋتاتتىعىنا تاعايىندالدى.
ساعىنتايەۆ كابينەتىندەگى ەسكى دە جاڭا تاعايىنداۋلار: ەرلان ىدىرىسوۆ – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى، قالمۇحانبەت قاسىموۆ – ىشكى ىستەر ءمينيسترى، داۋرەن ابايەۆ – اقپارات جانە كوممۋنيكاسيالار ءمينيسترى، ەرلان ساعادييەۆ – ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى، تامارا دۇيسەنوۆا – دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ ءمينيسترى، جەڭىس قاسىمبەك – ينۆەستيسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى، باقىت سۇلتانوۆ – قارجى ءمينيسترى، ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى – مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى، قۋاندىق بيشيمبايەۆ – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى، قانات بوزىمبايەۆ – ەنەرگەتيكا ءمينيسترى.
بۇعان قوسا، قايرات قوجامجاروۆ – مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ ءتوراعاسى، ال مارات بەكەتايەۆ – ادىلەت ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. بۇل ۇكىمەتتەگى تاعى ءبىر جاڭالىق – ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى جاڭادان قۇرىلىپ، وعان نۇرلان ەرمەكبايەۆ باسشىلىققا تاعايىندالدى.
جاڭا ۇكىمەت قۇرامى جاساقتالىپ بولدى. پرەزيدەنت ايتقانداي، مينيسترلەر كابينەتىندە اناۋ ايتارلىقتاي وزگەرىس جوق. ونىڭ ۇستىنە، بۇل ۇكىمەت بۇعان دەيىنگى كابينەت ءتۇيىنىن تارقاتا الماعان تۇيتكىلدەرمەن – ۇلتتىق ەكونوميكانى ديۆەرسيفيكاسيالاۋمەن، ءوندىرىستى جولعا قويۋمەن جانە جەردى جەكەمەنشىكككە بەرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋمەن اينالىسادى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە باقىتجان ساعىنتايەۆتىڭ موينىنا اۋىر مىندەتتەر جۇكتەلەدى. ءارى بۇل – ونىڭ ون سەگىز جىلداعى ەڭ لاۋازىمى بيىك، ابىرويى مەن اۋىرتپاشىلىعى قاتار جۇرەتىن اسا جاۋاپتى قىزمەتى. ەندەشە، ساعىنتايەۆتىڭ ەكونوميست مامان رەتىندە، شارۋاشىلىق مەنەدجەرى رەتىندە، كاسىپقوي ساياساتكەر رەتىندە ءوزىن كورسەتەر تۇسى دا وسى.
باقىتجان ساعىنتايەۆ ءقازىر 53-تە. قازاقشا ايتقاندا، ەردىڭ جاسىنا شىقتى، ەندى ناعىز ەرلەرشە ءىس تىندىرىپ، ەلدىڭ قامى ءۇشىن تولارساقپەن سۋ كەشەر شاعى.
ول جوعارى وقۋ ورنىندا ەكونوميكا ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم العان ءارى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. قىزمەت جولىن ۇستازدىقپەن باستاعان. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان تاجىريبەسى بار. ساعىنتايەۆتىڭ اتقارۋشى بيلىك قۇرامىنداعى قىزمەتى 1998 جىلى جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنان باستالادى. ودان كەيىن ۇكىمەت قۇرامىندا ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان، ونىڭ ىشىندە پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى، ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى، پرەمەر-مينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلىعىمەن قاتار اتقارعان وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى قىزمەتى جانە «نۇر وتان» حدپ ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتتەرىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە تۇرارلىق. مىسالى، پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ قىزمەتىنەن كەتكەنىنە ءتورت جىل وتكەنىنە قاراماستان، ونىڭ ەڭبەگى ءالى ەل اۋزىندا. جەرگىلىكتى حالىق ساعىنتايەۆتى ىرزاشىلىقپەن ەسكە الادى. ال «نۇر وتان» پارتياسىن باسقارعان تۇستا ساعىنتايەۆ پارتيا جۇمىسىنا ءبىرقاتار وڭ وزگەرىستەر اكەلىپ، تىڭ سەرپىن بەردى.
سوڭعى ەكى جارىم جىلدا پرەمەر-مينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان ب.ساعىنتايەۆقا ەلدىڭ جاي-احۋالى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق. بۇرىنعى قىزمەت اياسىندا ۇكىمەتتىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلاماسى مەن «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىن ءوزى قاداعالاپ كەلدى، ءبىراق بۇل سالالاردا ءالى تالاي جوسپار جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك.
قازىرگى تاڭداعى الەمدىك ەكونوميكاداعى داعدارىس قازاقستانعا ەداءۋىر سالقىنىن تيگىزىپ وتىر.
الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە دامۋ قارقىنى تەجەلىپ، ءوسىم ازايدى. قازاقستاننىڭ ءجىو جىل باسىنان بەرى 0،3 پايىز عانا وسكەن. بۇل ازعانا ءوسىم قۇرىلىس، كولىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق، وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن قىزمەت سالالارىنداعى ونىمدىلىكتىڭ ارتۋىنا بايلانىستى. قازىرگى بولجام بويىنشا، جىل سوڭىنا دەيىنگى ءوسىم 0،5 پايىزعا جەتۋى ىقتيمال.
وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرىپ، ۇكىمەت جاقىن ارادا 2017-2019 جىلدارعا ارنالعان ءۇشجىلدىق بيۋدجەت جوباسىن جاساپ، پارلامەنت تالقىلاۋىنا ۇسىنۋى ءتيىس.
شۇعىل اتقارىلار شارۋالار قاتارىنداعى ەڭ الدىڭعى كەزەكتەگىلەرىن سانامالاساق، ونىڭ ءبىرى – اۋىلشارۋاشىلىق كەشەنىن دامىتۋ. ەڭ اۋەلى، ەلدى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى نازاردا بولماق. ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە – جەرمەن قامتاماسىز ەتۋ. الداعى بەس جىلدا قوسىمشا 600 مىڭ گەكتار جەردى سۋلاندىرىپ، پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. پرەزيدەنتتىڭ جاقىندا قىتايعا جاساعان جۇمىس ساپارىنىڭ بارىسىندا كورشى ەلگە بيداي، ەت جانە قۇس ونىمدەرى مەن وسىمدىك مايىن ەكسپورتتاۋ جونىندە كەلىسىمدەر جاسالدى. ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل كەلىسىم اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قارقىندى دامۋىنا ايتارلىقتاي سەرپىن بەرۋى ءتيىس. پرەزيدەنت اۋىلشارۋاشىلىق كەشەنىنە قوسىمشا 97 ميلليارد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىردى.
قازىرگى ۇكىمەت اينالىساتىن اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – «جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسىن ودان ءارى جالعاستىرۋ. وسى باعدارلاما اياسىندا بۇگىنگە دەيىن 20 مىڭداي ادام قونىس اۋدارىپ، مامان جەتىسپەيتىن اۋداندارعا جىبەرىلگەن. قازاقستاننىڭ حالقى تىعىز ورنالاسقان وڭتۇستىك ايماقتارىنداعى جاستاردى ادام سانى از سولتۇستىك وبلىستارعا ءبىلىم الۋعا اتتاندىرۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى وتە زور. بۇل – ەل ىشىندەگى كوشى-قوندى رەتتەپ، الەۋمەتتىك جانە دەموگرافيالىق ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋعا جانە ەكونوميكالىق وسىمگە سەپ بولاتىن باعدارلاما. سوندىقتان ەلباسى ونى «اسا ماڭىزدى يدەولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق ءىس» دەپ اتاپ كورسەتتى.
ساعىنتايەۆ ۇكىمەتىنە بۇرىنعى كابينەتتەردەن «مۇراعا قالعان» قوردالى ماسەلە – ۇدەمەلى يندۋستريالدى-يننوۆاسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جۇكتەلەدى. جاڭا بيۋدجەت اياسىندا بۇل باعدارلاماعا تاعى 112 ميلليارد تەڭگە بولىنەتىن بولدى. بيىل يندۋستريالدى باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى باستالدى. ءبىرىنشى بەسجىلدىق اياقتالىپ، ميللياردتاعان تەڭگە جۇمسالعانىمەن، ۇلتتىق ەكونوميكانى ديۆەرسيفيكاسيالاۋ ءىسى بولىنگەن ينۆەستيسيالار مەن يگەرىلگەن قارجى جايىنداعى كورسەتكىشتەرمەن شەكتەلگەن. يندۋستريالاندىرۋ دەڭگەيى ەل شارۋاشىلىعىندا وندىرىلگەن تاۋارلار مەن سىرتقا شىعارىلعان ەكسپورت كولەمىنەن-اق كورىنەر ەدى. ەلباسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەكسپورتقا شيكىزاتتىق ەمەس ونىمدەر شىعاراتىن زاۋىتتاردى كوبىرەك سالۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. وسى ورايدا، جۇڭگو رەسپۋبليكاسىمەن كەلىسىم اياسىندا جۇزەگە اساتىن «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» جوباسى اياسىنداعى 51 بىرلەسكەن كاسىپورىن اشىلۋى ءتيىس.
جاڭا ۇكىمەت قاداعالاۋىندا بولار تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋ، تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ، يپوتەكالىق نەسيەلەردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن ازايتۋ بولماق. پرەمەرلىك قىزمەتىندەگى ساعىنتايەۆتىڭ العاشقى قادامدارىنىڭ ءبىرى – «نۇرلى جەر» ءبىرىڭعاي تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن جاساۋدى قولعا العانى. بۇعان قوسا، جىل سوڭىنا دەيىن شەنەۋنىكتەردىڭ شەتەلدىك ءىسساپارلار سانىن كۇرت ازايتىپ، وڭىرلىك جۇمىس ساپارلارىنىڭ ءوزىن الدىن-الا كەلىسۋ تالابى – جاڭا پرەمەر-مينيستردىڭ جاڭالىعى.
بۇعان دەيىن ساعىنتايەۆتىڭ ىسكەرلىك ءارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن تانىتقان ءىس – جەر رەفورماسى جونىندە قۇرىلعان كوميسسيا ءتوراعاسى قىزمەتىندە اتقارعان جۇمىسى بولاتىن. جەردى جەكەمەنشىككە بەرۋ ماسەلەسى – حالىقتىڭ بۇگىنگى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە عانا ەمەس، ەرتەڭگى ۇرپاعىنىڭ ەگەمەندى ەلدە ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەسى. ساعىنتايەۆ باسقارعان كوميسسيا جارتى جىل ىشىندە كوپتەگەن ماسەلەلەردى تالقىلاپ، الداعى پارلامەنت سەسسياسىنا ۇسىنىلار زاڭ جوباسىنىڭ وزەگىن دايىندادى. ەڭ باستىسى، وسى كوميسسيا ءتوراعاسى رەتىندە ول بارلىق تاراپتارعا ءسوز بەرىپ، ءاربىر پىكىردى مۇقيات تىڭدادى. ەندى ۇكىمەت باسشىسى رەتىندە جەر رەفورماسىن قابىلداۋ مەن ونى ورىنداۋ ءىسىن ءوزى قاداعالايدى.
باقىتجان ساعىنتايەۆ پرەمەرلىكتىڭ بوجىسىن ءوز قولىنا العانعا دەيىن بۇرىنعى ۇكىمەت قۇرامىندا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ايماقتىق ساياسات، قورشاعان ورتانى قورعاۋ، تابيعي قورلاردى پايدالانۋ، قۇرىلىستى دامىتۋ مەن تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدى كەشەنىن جاڭارتۋ ماسەلەلەرىنە جاۋاپ بەردى. ياعني، جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ ەشقايسىسى وعان تاڭسىق ەمەس. ەندى ونىڭ جۇمىس اياسى ودان ءارى كەڭەيىپ، جاۋاپكەرشىلىك سالماعى اۋىرلاپ، مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ ءستيلىن ءوزى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. اتقارۋشى بيلىك ساتىلارىنداعى ون سەگىز جىلدىق قىزمەتتىك ءومىربايانىندا بۇل – ساعىنتايەۆقا ارتىلعان زور سەنىم ءارى اۋىر سالماق. «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەيدى قازاق، قازىرگى الەمدىك ەكونوميكانىڭ الماعايىپ كەزەڭىندە مويىنعا تۇسكەن پرەمەرلىكتىڭ بار سالماعى ساعىنتايەۆتىڭ وزىنە عانا بىلەنەر.
گۇلبيعاش ومار
