تولە بي، قازىبەك بي، ايتەكە بي سىندى ءۇش ءبيىمىزدىڭ ءمۇسىنىنىڭ قازاقستان توپىراعىنىڭ قاي اۋماعىنان بولسا دا كەزدەستىرۋىمىز ەشقانداي تاڭعالارلىق ەمەس ءجايت. ويتكەنى، ولار ءوزىنىڭ انا توپىراعىندا اسپەتتەلىپ جاتىر. ەڭ قىزىقتىسى، ءبىز دۇنيەنىڭ جوتاسى بولعان تيبەتتەن ءۇش ءبيدىڭ ءمۇسىنىن كورىپ قالىپ قۋانىشتى قوينىمىزعا سيدىرا الماي، اسپانعا ءبىر، مۇسىنگە ءبىر قايتالاپ قاراي بەردىك. تيبەت ءۇستىرتىنىڭ تەرىستىك قاتپارىن قۇرايتىن شۇلەنتاۋىنداعى اقساي دەپ اتالاتىن اۋدان مىنە وسى ءۇش ءبيدىڭ مۇسىنىنە تۇعىر بولىپ وتىرعان جەر.
اقساي اۋدانى اكىمشىلىك جاقتان قحر-دىڭ گانسۋ پروۆينسياسى سوربۇلاق (جيۋچۋان) ايماعىنا قارايدى. اۋا جەتىسە بەرمەيتىن، شارت-جاعدايى ناشار، جەرگە ءشوپتىڭ ءوزى جالاپ-جۇقتاپ قانا شىعاتىن بۇل ءوڭىردىڭ اۋماعى 32 مىڭ شارشى كيلومەتردى الىپ جاتقانىمەن نەبارى ون مىڭنان استام عانا جان تىرشىلىك ەتەدى. اۋدان حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى – قازاقتار. بۇل قازاقتار حح عاسىردىڭ باسىنان باستاپ، 30،50-جىلداردا تاريحي زوبالاڭدارعا تاپ بولىپ قان مۇنارىنىڭ ىشىندە گيمالايعا قاراي دۇركىن- دۇركىن كوشكەن التاي قازاقتارىنىڭ جۇرناعى. اۋدان 1954 جىلى قازاقتاردىڭ ۇلتتىق اۆتونوميالىق اۋدانى بولىپ قۇرىلعان، تولىق اتى: اقساي قازاق اۆتونوميالىق اۋدان. بۇل كۇندە اقساي قازاق اۆتونوميالىق اۋدانى اكىمشىلىك جاقتان جىڭعىلدى كەنتى (اۋدان ورتالىعى)، التىن اۋلى، اقشي اۋلى سىندى ءۇش ۇلكەن بولىنىستەن جانە 11 ۇساق اۋىلدان تۇرادى. اۋدان ورتالىعى بولعان جىڭعىلدى كەنتىندەگى ۇكىمەت ۇيلەرى مەن مادەنيەت وشاقتارى تۇگەلدەي قازاق ويۋ- ورنەكتەرىمەن اشەكەيلەنىپ ۇلتتىق ۇلگىدە جوبالانىپ سالىنعان. ءبىر كورگەن جان وسى ءبىر قازاقتىڭ شىعىستاعى قاستەرلى وتاۋىنا ىحىلاسى ءتۇسىپ، اماندىعىن تىلەيدى. بۇل اۋداننان كەرەمەت ەتنوگرافيالىق اۋدان قازاق جەرىندە بارما ەكەن، الەمدەگى ەڭ ۇلكەن قازاق كيىز ءۇيى دە بۇل اۋداننىڭ ورتالىعىنا تىگىلگەن بولىپ مايقى ءبيدىڭ كەۋدەسىندەي بولىپ اڭقيىپ تۇرادى، اۋدان كەنتىندەگى ءاربىر كوشە-كوشەنىڭ بويىنا ۇلىق قازاقتىڭ باتىرلارى مەن بيلەرىنىڭ مۇسىندەرى ىركەس- تىركەس ورناتىلىپتى. ءۇش ءبيىمىزدىڭ ءمۇسىنى دە وسى ارادا قۇرىشتاي دەنەلەرىمەن مىعىمدانىپ وتىر.
بۇل قاسيەتتى القاپتاعى سىزدەردى ەڭ ءبىر تارتىپ قۇشاعىنا شاقىراتىن جەر - اقساي اۋدانىنىڭ ۇلتتىق مۇراجايى. مۇراجايدا 600-دەن استام مۇراعاتتار مەن 1200-دەن استام تاريحي زاتتار قويىلعان بولىپ مۇنداي كەسەك ۇلتتىق بوياۋعا جەتەتىن مۇراجايدىڭ قازاقستاندا دا جوق ەكەنىنە كوزىمىزدى جەتكىزدىك. مۇراجايدىڭ بوساعاسىن كۇزەتۋشى – اۋ مىلتىعىن اسىنعان كۇيىندە قولىنا بۇركىت كوتەرىپ، سايگۇلىكتىڭ ۇستىندە قاقشيىپ تۇرعان ايبارلى قازاق ازاماتى(ۇلكەن ءمۇسىن). مۇراجايدا وزگەرىپ- توزبايتىن ەرەكشە ماتەريالدارمەن لانجوۋ قالاسىندا جاسالعان قازاق ءومىرىنىڭ ايناسىنداي بولسىنشى دەگەن نيەتتەگى ۇلتتىق كيىمدە كيىنگەن اقساقال مەن اجەنىڭ، جىگىت- جەدەڭنىڭ، كەلىنشەك پەن بالالاردىڭ توپتىق ءمۇسىنى دە ءوز ەرشىمدىلىگىمەن كوز نۇرىن ۇيىتادى. دۇنيەدەگى ساقتالىپ قالعان ەڭ ۇلكەن ارقاردىڭ ءمۇيىزى دە وسى مۇراجايدا بايىرعى كولەڭكەنى سىڭسىتىپ تۇر.
تاڭعاجايىبى كوپ اۋداننىڭ حايۋاناتتار باعى دا بار ەدى. اقساي اۋدانىنىڭ حايۋاناتتار باعىندا قۇلان، تۇيەكيىك، كوك ەشكى، كوكتەكە سياقتى شاندا ءبىر ۇشىرايتىن اڭدار دا بولعاننان تىس ۇلار، قىرعاۋىل سىندى قۇستارى دا قاۋىرسىندارىن قالبىرلاتىپ وتىر.
بۇل ءوڭىردىڭ جەر بەدەرى قانشا تاتىران بولسا دا، جۇرتى باي تۇرادى ەكەن، تاڭ شاپاعىندا قىلتاناعى از دالاسىنا سونشاما شاڭىراق مىڭ- مىڭداپ قوي ورگىزىپ شىعارىپ بارا جاتتى...
كوكبورى مۇباراك
