ماجىلىستە ءقازىر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى اشىق، جان-جاقتى تالقىلانۋدا. وسى زاڭ جوباسىنىڭ اياسىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قازاقستانداعى 4 كودەكسكە جانە 10 زاڭعا تۇزەتۋ ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى «كۇزەت قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا ۇسىنىلعان وزگەرىستەر مەن تۇزەتۋلەر. زاڭ جوباسىن دايىنداۋشىلار اۋماعىندا قارۋ-جاراقتار، وق-دارىلەر جانە جارىلعىش زاتتارى بار كۇزەتىلەتىن نىسانداردىڭ دابىلى ويناعان كەزدە بۇل تۋرالى كۇزەت قىزمەتى سۋبەكتىلەرىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جەدەل حابارلاۋدى مىندەتتەۋدى ۇسىنۋدا. ءتيىستى زاڭعا وسىنداي تۇزەتۋ ەنگىزەتىن بولساق، كورسەتىلگەن نىساندارداعى قىلمىستىق وزبىرلىق پەن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا جەدەل ارەكەت ەتە الامىز. بۇعان قوسا، ءبىر جىل ىشىندە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان ادامدى جەكەمەنشىك كۇزەت ۇيىمىنا كۇزەتشى ەتىپ جۇمىسقا قابىلداۋعا تىيىم سالاتىن جاڭا نورمانى ەنگىزۋ ۇسىنىلدى.
ايتارلىعى، مۇنداي ۇسىنىستار جايدان جاي ەنگىزىلگەن جوق. الەمنىڭ ءار قيىرىندا بولىپ جاتقان قايعىلى وقيعالاردان لاڭكەستىك جانە ەكسترەميستىك قىزمەتتىڭ فورمالارى مەن تاسىلدەرى تەز وزگەرگەنىن كورىپ وتىرمىز. قانقۇيلى قىلمىسكەرلەر لاڭكەستىك شابۋىلداردىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ويلاپ تاۋىپ، قولدانۋدا. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كوپ تارالعان ءتۇرى - حالىق كوپ شوعىرلاناتىن جەرلەردە جارىلىس جاساۋ. لاڭكەستەر وندايدا مەملەكەتتىك باسقارۋ مەكەمەلەرى ورنالاسقان نۇكتەلەردى، قۇقىق قورعاۋشى جانە اسكەري كۇشتەردىڭ پاترۋلدىك كۇزەت باعىتتارىن تاڭدايدى.
مىسالى، 2016 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا تۇركيانىڭ تۋندجەلي پروۆينسياسىندا اسا ءىرى تەراكتىنىڭ جولىنا توسقاۋىل قويىلدى. تۇرىك پوليسەيلەرى جۇرگىزگەن ارنايى وپەراسيا ناتيجەسىندە 650 كەلى جارىلعىش زاتتار تاركىلەندى، قىلمىسكەرلەر ونىمەن اۆتوكولىك ماگيسترالىنىڭ ءبىر بولىگىن مينالاپ قويعان. ماسكەۋ پوليسياسى دا قولدان جاسالعان جارىلعىش زاتتاردى دايىندايتىن ارنايى شەبەرحانانىڭ قىزمەتىن اشكەرەلەدى. لاڭكەستەر جارىلىستىڭ جاڭا تاكتيكاسىنا كوشىپ، ادامدار كوبىرەك شوعىرلانعان جەرلەردە اسكەري اتۋ جاراقتارىن، اتاپ ايتقاندا قول گراناتالارىن قولدانۋدا. مۇنداي تەراكتىلەر پاكىستاندا، تۇركيادا، فيليپپين جانە بۋرۋنديدە بولدى.
دەمەك لاڭكەستىك جانە ەكسترەميستىك قاۋىپتەردەن الدىن-الا ساقتانۋدى ويلاساق، اسكەري وق-دارىلەر مەن ونەركاسىپتە قولدانىلاتىن جارىلعىش زاتتاردىڭ ساقتالۋىنا، بەكىتىلگەن تالاپتارعا سايكەس قالدىق رەتىندە كادەگە جاراتىلۋىنا قىراعى باقىلاۋ ورناتۋعا ءتيىسپىز. ويتكەنى جارىلعىش زاتتاردىڭ لاڭكەستەردىڭ قولىنا ءتۇسۋ وقيعالارى بىزدە دە بار. اعىمداعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا الماتى وبلىسىندا 13 مىڭعا جۋىق ءارتۇرلى كاليبردەگى پاتروندار، شىمكەنت قالاسىندا 4 قول گراناتالارى، 16 ءتروتيلدى جارىلعىش زاتتار، 5 وق اتاتىن قارۋ، 700 پاترون تاركىلەندى. مامىر ايىندا پريوزەرسكى قالاسىندا (قاراعاندى وبلىسى) اسا ءىرى كولەمدەگى جارىلعىش ءقاۋپى بار زاتتار («ەدپ» ماركالى ەلەكتردەتوناتورلارى – 54 دانا، «كد-8ا» ماركالى دەتوناتارىنىڭ قالپاقشالارى – 35 دانا، مىس قالپاقشالار – 5 دانا، بولاتتان جاسالعان ەلەكتردەتوناتورلار – 5 دانا، 400 گر. ءتروتيلدى زاتتار) تابىلىپ، تاركىلەندى. سول جولى ەلەكتردەتوناتوردى جارۋ ناتيجەسىندە 2 وقۋشى زارداپ شەككەنى ءمالىم.
تەررورلىق اكتىلەردى ارنايى جارىلعىش قۇرىلعىمەن جۇزەگە اسىرماق بولعان قىلمىسكەرلەر دە كەزدەسىپ وتىر. 2016 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بالقاش قالاسىندا (قاراعاندى وبلىسى) رەسەيلىك اسكەري نىسانعا شابۋىل جاساماق بولعان 10 راديكال قولعا ءتۇستى. ولار زىمىرانداردىڭ شابۋىلى جونىندەگى ەسكەرتۋ جۇيەسىنىڭ راديولوكاسيالىق ستانسياسىن جارىپ جىبەرۋدى ويلاستىرعان. قىلمىسكەرلەردى ءتىنتۋ كەزىندە ەكى «شاحيد بەلدىگى»، وتىز پاترونى بار ەكى مىلتىق، سونداي-اق، جارىلعىش زاتپەن تولتىرىلعان مەتالدان جاسالعان قۇتى تابىلدى. ايتارلىعى، لاڭكەستەر ارنايى جارىلعىش قۇرىلعىنى دايىنداۋعا يەسىز قالعان اسكەري نىسانداردان تابىلعان سناريادتاردىڭ قوپارعىشتارىن پايدالانعان.
اعىمداعى جىلدىڭ شىلدە ايىندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا قولعا تۇسكەن راديكال حالىقارالىق لاڭكەستەردىڭ يدەولوگياسىمەن ۋلانىپ، «اداسقاندارعا» قارسى تەررورلىق اكتىنى جۇزەگە اسىرماق بولعان. لاڭكەستىڭ تۋىستارى ءالى پايدالانىپ ۇلگەرمەگەن قولدان جاسالعان ەكى جارىلعىش قۇرىلعىنى (قۇرىلعىنىڭ كورپۋسى، ادامدى زاقىمداۋشى ەلەمەنتتەر، قوسپالار، ۇنتاقتار، سىزبالار جانە ت.ب) ءوز ەرىكتەرىمەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاپسىردى. وسىعان ۇقساس وقيعا بيىلعى تامىز ايىندا الماتى وبلىسىندا ورىن الدى. قۇزىرلى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ۇلكەن قىلمىستىق توپتىڭ ءىس-قيمىلىنا توسقاۋىل جاسادى. قىلمىستىق توپ مۇشەلەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتى جانە قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اسكەري بولىمدەرىنە قارۋلى شابۋىل جاساۋدى جوسپارلاپتى. سونىمەن قاتار، تەرروريستەر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرىنىڭ، مۇسىلمان قاۋىمداستىعى وكىلدەرىنىڭ كوزىن جويۋدى دا ويلاستىرعان. ولار قوعامدا ۇلكەن ايقاي-شۋ تۋعىزۋ ماقساتىمەن ادامدار بارىنشا كوبىرەك شوعىرلانعان جەرلەردە تەراكتىلەر جاساۋدى ۇيعارادى. ۇستالعانداردى ءتىنتۋ كەزىندە ارنايى جارىلعىش قۇرىلعىلارعا قاجەتتى حيميالىق كومپونەنتتەر، ادامداردى زاقىمدايتىن ەلەمەنتتەر، راديكالدىق ادەبيەتتەر تاركىلەندى.
اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان بەرگى قايعىلى وقيعالاردى تالدايتىن بولساق، ازيا مەن ەۋروپانىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىندەگى لاڭكەستىك بەلسەندىلىكتىڭ ارتقانىن كورەمىز. اسىرەسە، ءىرى تەراكتىلەر بولعان بەلگيا، پاكىستان، تۇركيا سياقتى ەلدەردەگى احۋال شيەلەنىستى كۇيىندە قالىپ وتىر. الەمدىك قاۋىمداستىقتى قاتتى شوشىتقان قايعىلى وقيعالار اۋەلى بەلگيادا بولدى. الەم حالقى ەل استاناسى – بريۋسسەلدىڭ اۋەجايى مەن مەتروسىنداعى ءۇش جويقىن جارىلىستى ءالى ۇمىتقان جوق. جارىلعىش زاتتاردى جانكەشتى-لاڭكەستەر ىسكە قوستى. بريۋسسەلدەگى تەراكتىدەن جالپى سانى 31 ادام وپات بولىپ، 260 ادام جارالاندى. تەرگەۋدەن انىقتالعانداي، لاڭكەستەر تۋرا كاتوليكتەردىڭ پاسحا مەيرامى كۇنى ەلدەگى اتوم ەلەكتر ستانسيالارىنىڭ كۇلىن كوككە ۇشىرۋدى جوسپارلاعان.
پاكىستاننىڭ لاحور قالاسىنداعى بالالار ساياباعىنداعى جارىلىستان 72 ادام كوز جۇمدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ايەلدەر مەن بالالار. ءوزىن-وزى جارىپ جىبەرگەن لاڭكەستىڭ قانىپەزەر ءىس-قيمىلىنان 250-دەن استام ادام جاراقات الدى. ايتارلىعى، ايلاكەر لاڭكەس ءوزى جارعان بومباعا زاقىمداۋشى ەلەمەنت رەتىندە مەتالدان جاسالعان كىشكەنتاي شارلاردى پايدالانعان. انكارانىڭ ورتالىعىندا مينالانعان اۆتوكولىكتى جارىپ جىبەرگەن قىلمىسكەردىڭ ءىسى وسىعان ۇقسايدى. ول كوپ ويلانباي-اق ادامدار شوعىرى مەن اۆتوبۋس ايالدامالارى تۇرعان گۋۆەنپاركتى تاڭدادى. جارىلىستىڭ ناتيجەسىندە پوليسەيدى قوسا العاندا 37 ادام وپات بولدى، 412 ادام ءارتۇرلى جاراقات الدى. اسا ءىرى كولەمدەگى تەرروريستىك شابۋىلدار سيريالىق جابىل جانە تارتۋس قالالارىندا تىركەلدى. ادامدار ەڭ كوپ شوعىرلانعان جەرلەردەگى جەتى جارىلىس 120-دان استام ادامنىڭ ءومىرىن قيدى.
جوعارىداعى قايعىلى دەرەكتەردەن لاڭكەستەردىڭ قولىندا وق اتاتىن قارۋلاردىڭ، وق-دارىلەر مەن جارىلعىش زاتتاردىڭ كوپ بولعانىن كورەمىز. سونىڭ ناتيجەسىندە قانشاما جازىقسىز جانداردىڭ ءومىرى قيىلدى. مۇندايدان الدىن-الا ساقتانۋ ءۇشىن، اۋماعىندا قارۋ-جاراقتار، وق-دارىلەر جانە جارىلعىش زاتتارى بار كۇزەتىلەتىن نىسانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. اتاپ ايتقاندا، لاڭكەستەردىڭ شابۋىلىنا توتەپ بەرە المايتىن وق-دارىلەر، جارىلعىش زاتتار ساقتالاتىن نىسانداردىڭ قوجايىندارىنىڭ جانە كۇزەتتىك قۇرىلىمداردىڭ اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىگىن قاتايتاتىن كەز كەلدى. ول ءۇشىن سونداي نىساندارداعى وق-دارىلەر مەن جارىلعىش زاتتاردىڭ ساقتالۋىنا سەنىمدى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن زاڭدىق نەگىز كەرەك. ونداي نەگىز «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىندا بار.
ءامىرلان ءالىمجان
