قارت قاراتاۋ مەن ارالدىڭ اراسىن كەڭ جايلاعان اقمەشىت اتىرابىنداعى ايشىقتى مەكەننىڭ ءبىرى – قازالى. قازاققا قادىم زاماننان بەرى ءقادىرلى ولكەنىڭ تامىرى تەرەڭ، تاريحى كەنەن. توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان اۋداننىڭ بۇگىنگى احۋالى قانداي؟ نەسىمەن ماقتانا الادى؟ ەل دامۋىنا قوسقان ۇلەسى قانشالىقتى؟ ءبىز بۇگىن قازالى اۋدانىنىڭ دامۋ جولىنا زەر سالىپ كورمەكپىز. سونىمەن…
اجارى ارتقان اۋىلدار
اۋداننىڭ احۋالى اۋىلىنا تىكەلەي بايلانىستى. اۋىل كىندىك بايلار تەمىرقازىعىمىز بولعاندا، ونىڭ وسىپ-وركەندەۋىنە ءاربىر سانالى ادام مۇددەلى بولسا كەرەك. بۇل رەتتە قازالى اۋدانىنىڭ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتiك دامۋىندا ەرەكشە ورنى بار. ەلباسىنىڭ العا قويعان مiندەتتەرiن ورىنداۋدا اۋداندا يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق جوبالاردى iسكە اسىرۋ، ءوندiرiستi يندۋستريالاندىرۋ، اگروونەركاسiپتiك كەشەندi دامىتۋ، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ شارالارى جىلدان-جىلعا دامىپ كەلەدi. ەڭ باستىسى، شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ، جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە اۋدان ەكونوميكاسى تۇراقتى دامىپ، اۋدان بيۋدجەتىنىڭ كىرىستەر بولىگى كوبەيدى.
بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى جىلدىعىندا ءجالاڭتوس باتىر اۋىلىنداعى 90 ورىندىق بالاباقشا قۇرىلىسى مەن «سىر مارجانى» ءجشس-نىڭ 500 باسقا ارنالعان مال بورداقىلاۋ الاڭىنىڭ ينفراقۇرىلىمى قۇرىلىسىن سالۋ جۇمىستارى جالعاسىن تاپتى. سونداي-اق، قۇرىلىس سالاسىندا كوپتەن شەءشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەلەردى قارجىلاندىرۋعا قول جەتكەن. ال، ەكىنشى جارتىجىلدىقتا بىرنەشە الەۋمەتتىك جانە باسقا دا نىسانداردىڭ قۇرىلىسى باستالدى. اتاپ ايتقاندا، مايداكول، لاقالى، بىرلىك، شاكەن، ءشيلى اۋىلدارىنداعى اپاتتىق جاعدايداعى 5 مەكتەپتىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 860،5 ميلليون تەڭگە قارالدى. ال ايتەكە بي كەنتىندەگى جالپى قۇنى 4285 ميلليون تەڭگە بولاتىن اۋداندىق اۋرۋحانانىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بيىلعا 200،0 ميلليون تەڭگە، وبلىستىق بيۋدجەتتەن 20،0 ميلليون تەڭگە بولىنۋدە.
«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا بيىل اقسۋات اۋىلىنداعى №100 مەكتەپكە، ايتەكە بي كەنتىندەگى «بالدىرعان» بالاباقشاسىنا، اقتان باتىر اۋىلىنداعى كلۋبقا، قازالى قالاسىنداعى مادەنيەت ۇيىنە، ءجالاڭتوس باتىر اۋىلىنداعى كىتاپحاناعا كۇردەلى ءجوندەۋ جۇرگىزىلدى. بيىل اۋداندىق ماڭىزداعى جولداردى جوندەۋ جۇمىستارىنا دا رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەردەن قارجى ءبولىندى. اتاپ ايتقاندا، ءتورت جوباعا 621،8 ميلليون تەڭگە قارجى قارالدى. قازىرگى تاڭدا «بوزكول – تاسارىق»، «قوجاباقى – اراندى»، «سامارا – شىمكەنت – اقسۋات»، «قازالى – قوجاباقى – بوزكول – كاۋكەي» اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋ جۇمىستارى اتقارىلۋدا.
مەملەكەتتىك «تازا سۋ»، «اقبۇلاق» باعدارلامالارى ارقىلى تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازالى اۋدانىندا سوڭعى بىرنەشە جىلدار بويى اۋقىمدى جۇمىستار جاسالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە، اۋدانداعى 45 ەلدى مەكەننىڭ 31ء-ى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرىن پايدالانادى. كەزىندە العاشقى بولىپ تازا اۋىز سۋ بارعان اقتان باتىر، باسىقارا، بەكارىستان بي، ءجالاڭتوس باتىر، جالپاق، جانقوجا باتىر، مايداكول، مۇراتبايەۆ، ءپىرىموۆ، تۇكتىبايەۆ سەكىلدى ەلدى مەكەندەردى سەرۆيستىك جەلىگە قوسۋ ءۇشىن 2013 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 36 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ، جوبا-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنگەن بولاتىن. وسى جىلى اتالعان اۋىلداردىڭ ىشىنەن 3 ەلدى مەكەندى سەرۆيستىك جەلىگە قوسۋعا قول جەتكەن. سونىمەن قاتار، جالپى قۇنى 2415 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن «ايتەكە بي كەنتى مەن قازالى قالاسىنداعى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جانە كەڭەيتۋ» جوباسى قارجىلاندىرىلدى. بۇل ماقساتقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2334،4 ميلليون تەڭگە قارالدى.
بيزنەستىڭ تۇرلەرى تەك اۋدان ورتالىعىندا عانا ەمەس، اۋىلداردا دا كەڭىنەن دامىپ جاتىر. تىركەلگەن كاسىپكەرلەردىڭ 76،2 پايىزى ايتەكە بي كەنتىنە تيەسىلى بولسا، 8،3 پايىزى قازالى قالاسى، 15،5 پايىزى اۋىل كاسىپكەرلەرىنىڭ ۇلەسىندە. جالپى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىندە بارلىعى 8 715 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان.
اۋداننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى مەن نەگىزگى كاسىپ ءتۇرى اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا بەيىمدەلگەندىكتەن قازىرگى ۋاقىت تالابى ءونىم ءوندىرۋ، وڭدەۋ سالاسىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلۋدە. كاسىپكەرلەر تاراپىنان ءوندىرىلىپ، ءوڭدەلگەن كۇرىش، بالىق ونىمدەرى بۇگىندە ءبىرقاتار شەتەلدەرگە ەكسپورتتالسا، مال بورداقىلاپ، ونى كونسەرۆىلەپ ۇقساتۋعا بەتبۇرىس جاسالۋدا. بۇرىندارى قولعا الىنعان كامپيت ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن جەمىستەردەن توساپ دايىنداۋ كاسىپتەرى دە قايتا جاندانۋدا.
اۋىل تۇرعىندارى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ «اۋىلدىق جەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعىتى» بويىنشا جانە «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق ارقىلى نەسيەلەندىرىلەتىن باعدارلامالارعا قاتىسۋدا. ناتيجەسىندە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەردى پايدالانىپ، مال، قۇس شارۋاشىلىقتارىن قولعا الۋدا. سونىمەن بىرگە، قازىرگى تاڭدا اۋدان كولەمىندەگى شارۋالاردىڭ وزدەرى ەككەن باقشالىق داقىلدارى ءپىسىپ، الدى اۋدان ورتالىعىنا جانە اقتوبە قالاسىنا ساتىلىمعا ءتۇسىپ، جۇرتشىلىقتىڭ وڭ باعاسىنا يە بولۋدا. الداعى ۋاقىتتا دا شاعىن جانە جانە كاسىپكەرلىكتى كەڭىنەن ورىستەتۋ مىندەتى تۇر. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن كەڭىنەن پايدالانىپ، كاسىپكەر شارۋالارعا جان-جاقتى كومەكتەر كورسەتىلەدى دەگەن جوسپار بار.
كاسىپكەرلىككە – كەڭ ءورىس
بۇگىندە قازالى اۋدانى «ءدامدى» ءسۇت ءونىمدەرىمەن، قازالى كامپيتىمەن، ەت، بالىق جانە كۇرىش ونىمدەرىمەن ماقتانا الادى. «رزا» اق-تىڭ 550 باسقا ارنالعان ءىرى قارا ءوسىرۋ كەشەنى جانە ءسۇت وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ساپالى ءسۇت ونىمدەرىنە نارىقتا سۇرانىس جوعارى. زاۋىت كۇنىنە 15 تونناعا جۋىق ءسۇت قابىلداپ، ودان ونىمدەرىن دايىنداۋدا. الداعى ۋاقىتتا يوگۋرت، كىلەگەيلى ايران، سۇزبە ىرىمشىك ونىمدەرىن شىعارۋدى جوسپارلاۋدا.
50 جىلعا جۋىق تاريحى بار قازالى كامپيتىن شىعاراتىن سەحتا كۇنىنە 250-300 كيلودان اسا ءونىم وندىرىلەدى. ءتاتتى ونىمدەر قىزىلوردا، اقتوبە وبلىستارىنا ساتىلۋدا. ءقازىر 17 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان كاسىپكەر سەحتا 10-نان استام ءونىم ءتۇرىن ءوندىرۋدى كوزدەپ وتىر. قازالى اۋدانىنان شەتەلگە ەكسپورتقا بالىق جانە كۇرىش ونىمدەرى دە جىبەرىلۋدە. بۇگىندە «قىزىلوردا بالىق» اكك» ءجشس-نىڭ سۇبەلەرى مەن بالىق ونىمدەرى ەۋروپا مەملەكەتتەرىنە، «سىر مارجانى» سەرىكتەستىگى مەن جەكە كاسىپكەر م.ەسقوجايەۆتىڭ كۇرىش ءونىمدەرى تمد ەلدەرىنىڭ نارىعىنا شىعارىلۋدا.
سونىمەن قاتار، «سىر مارجانى» ءجشس-نىڭ وتكەن جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن 500 باسقا ارنالعان مال بورداقىلاۋ الاڭىنداعى ءىرى قارالار ءقازىر قىزىلوردا، بايقوڭىر قالالارى مەن اۋدان كولەمىندە جوعارى سۇرانىسقا يە. سەرىكتەستىك ەندى كونسەرۆىدەگى بۇقتىرىلعان ەت، شۇجىق، سۇبە شىعارۋ كومبيناتىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر.
اۋدان كولەمىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتىپ، جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ ماقساتىندا «وندىرىستىك ايماق» جانە «ساۋدا-لوگيستيكالىق ورتالىق ۇيىمداستىرۋ» بويىنشا دا بىرنەشە ينۆەستيسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى جاسالىپ جاتىر. ءقازىر ورتالىقتارعا بيۋدجەت تاراپىنان اۆتوكولىك جولى، ەلەكتر مەن اۋىز سۋ جۇيەلەرى جەتكىزىلىپ، كاسىپكەرلەردىڭ ءوز جوبالارىن كەدەرگىسىز باستاۋىنا كومەك جاسالۋدا.
«وندىرىستىك ايماق» بويىنشا ءبىرىنشى كەزەكتە بولىنگەن 12،7 گەكتار جەر ۋچاسكەسى قاجەتتى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتىلىپ، جالپى قۇنى 302،0 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن جاڭا 10 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ونىڭ ىشىندە، ۋاقىت تالابى مەن نارىق سۇرانىسىنا ساي كاسىپكەرلەر تاراپىنان كوكونىس ساقتاۋ قويماسى، جىلىجاي شارۋاشىلىعى، قۇرىلىسقا قاجەتتى بۇيىمدار ءوندىرۋ جانە ءتۇرلى قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى سالىندى.
وسى ايماقتان بيىل جاس كاسىپكەر ەركىن الدانازاروۆتىڭ «تامشى سۋ» ءوندىرۋ سەحى پايدالانۋعا بەرىلدى. جالپى اۋماعى 1500 شارشى مەتردى قۇرايتىن سەحتا پلاستماسسا ىدىستارىنا قۇيىلعان تازا سۋ وندىرىلەدى. سەحتى ىسكە قوسۋ ارقىلى 5 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. بۇدان بولەك، جەكە كاسىپكەر ب.بولەباي تاراپىنان «كۇرىش وڭدەۋ سەحى مەن ۇن ساقتاۋ قويماسى» جوباسى جۇزەگە اسۋدا.
جالپى، يندۋستريالىق-يننوۆاسيالىق دامۋ جونىندەگى 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ايماقتىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنە 21 جوبا ۇسىنىلعان بولاتىن. ودان 17 جوبا تولىق ىسكە قوسىلىپ، 212 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. الداعى ۋاقىتتا اتالعان باعدارلاما اياسىندا اۋدان بويىنشا «كىرپىش شىعارۋ سەحىن كەڭەيتۋ»، «كونسەرۆىلەنگەن ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ»، «كامپيت ونىمدەرىن شىعارۋ سەحىن كەڭەيتۋ» جانە «گازوبلوك ءوندىرۋ سەحىن اشۋ» جوبالارى ىسكە قوسىلاتىن بولادى.
كاسىپكەرلىك سالاسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. دامىعان ەلدەردىڭ بارىندە كاسىپ كەڭگە قانات جايعان. سول سەبەپتى ەلباسى بۇل سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا مەملەكەت تاراپىنان كاسىپكەرلىكتى قولداۋ كۇشەيدى. ءاربىر سالا بويىنشا ومىرشەڭ باعدارلامالار قابىلداندى. ەڭبەك ەتەمىن، ورەلى ىستەرگە ءورىس اشامىن دەگەندەرگە جول اشىق. تەك ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋشىلىق، ىلكىمدى ىسكەرلىك قاجەت.
بۇل رەتتە قازالى اۋدانىندا كاسىبىنەن ءناسىبىن تەرىپ جۇرگەن ازاماتتار از ەمەس. ولار شارۋاسىن ۇرشىقشا ءيىرىپ، بەينەتىنىڭ زەينەتىن كورىپ وتىر. سونىڭ اراسىندا جاستاردىڭ قاتارى دا كوبەيىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى اۋدان بويىنشا 4 202 شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى ەسەپكە الىنسا، ونىڭ 13،1 پايىزىن جاس كاسىپكەرلەر قۇرايدى.
مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىسۋ دەڭگەيى جونىنەن قازالى اۋدانى وبلىس بويىنشا بەلسەندىلىك تانىتۋدا. سولاردىڭ ءبىرى «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ارقىلى قازالى اۋدانىندا 2012-2015 جىلدار ارالىعىندا 20 جوبا بويىنشا 333،8 ميلليون تەڭگەنىڭ نەسيەسى الىنىپ، «دامۋ» قورىنان سۋبسيديالاندى. اتالعان جوبالار اياسىندا 168 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى.
ال بيىل قۇنى 101،2 ميلليون تەڭگە قۇرايتىن 3 جوبا ەكىنشى دەڭگەيلى بانك ارقىلى نەسيە قاراجاتىن الىپ، «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق ارقىلى سۋبسيديالانۋدا. بۇدان بولەك، بانكتەر ارقىلى كاسىپورىنداردىڭ اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە جوبالار قارالۋدا.
سونىمەن قاتار، «تۇران-قازالى» ءجشس-نىڭ «10 مىڭ باسقا ارنالعان قۇس فەرماسىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ» جانە «اقارىس» ءجشس-نىڭ «ەشكى جانە قوي ءوسىرۋ بازاسىندا، ءسۇت جانە ەت ءوندىرۋ» جوبالارىنىڭ قۇجاتتارى وڭ قورىتىندى الىپ، قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلۋدە.
ەگىستىكتەگى ەڭبەك
قازالىدا اۋىل شارۋاشىلىعى دا جاقسى جولعا قويىلعان. جىل سايىن ديقاندار وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ، قامباسىن تولتىرۋعا، حالىقتى قاجەتتى ازىق-تۇلىك ءونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە اتسالىسىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە اۋداندا ايماقتىڭ نەگىزگى داقىلى سانالاتىن كۇرىشتەن سوڭعى جىلدارى جوعارى ونىمدىلىككە قول جەتكىزىپ كەلەدى.
بيىلعى جىلى 16 848 گەكتار جەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ورنالاستىرىلدى، ونىڭ ىشىندە، كۇرىش ەگىسىنىڭ كولەمى – 6 670 گەكتار. اۋدان ديقاندارىنىڭ الا جازدايعى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بيىلعى جىلى دا بىتىك ەگىن ءوسىرىلدى. سۋارمالى سۋ كولەمىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋى دا كۇرىشتىڭ جاقسى ءوسۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزدى.
داقىلداردى كۇتىپ باپتاۋ جۇمىستارى ءوز دارەجەسىندە ءجۇرگىءزىلدى دەۋگە بولادى. ەگىلگەن كۇرىش ەگىسىنىڭ 5 870 گەكتارى قاجەتتى ءدارۋمەندەرمەن قورەكتەندىرىلدى، 5 268 گەكتارىنا ارامشوپتەرگە قارسى حيميالىق وڭدەۋ جاسالدى. كۇتىمگە الىنعان كۇرىشتىڭ 78،6 پايىزى بىتىك شىقتى. 20،1 پايىزى ورتاشا بولدى. ال 1،3 پايىزىن ديقاندار قاناعاتتانارلىق دەپ باعالادى.
«جازدىڭ ءبىر كۇنى قىسقا ازىق» دەگەندەي، بۇل – اۋدانداعى كۇرىش وندىرىسىندە تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان 1000-عا جۋىق دالا ەڭبەككەرىنىڭ ىستىق-سۋىققا قاراماستان اتقارعان ەڭبەكتەرىنىڭ بەرەكەلى ناتيجەسى. قازىرگى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا اق كۇرىشتى جيناۋ تولىق اياقتالدى. 450 گەكتاردان جيناپ الىنعان جازدىق بيدايدىڭ ورتاشا ءتۇسىمى 12،9 سەنتنەردەن اينالدى.
4138 گەكتار ەسكى جوڭىشقانىڭ 670 گەكتارىن تۇقىمعا قالدىرىپ، 3 468 گەكتارىنا ەكى ورىم جۇرگىزىلىپ، بارلىعى 5 610 توننا ءونىم جينالدى سونىمەن قاتار، كەلەسى جىلدىڭ ەگىسى ءۇشىن 25 تونناعا جۋىق جوڭىشقا تۇقىمى قۇيىلدى.
2510 گەكتارعا ورنالاسقان جاڭا جوڭىشقادان قاجەتتى ءشوپ جينالدى.100 گەكتار ماقسارى داقىلىنان 37 توننا ءونىم الىنىپ، ورتا ءونىم كولەمى گەكتارىنا 3،7 سەنتنەردى قۇرادى. ال 700 گەكتار سۇرلەمدىك ءجۇگەرىدەن قامباعا 7 450 توننا ءجۇگەرى سالىنىپ، ورتا ءونىم 106،4 سەنتنەردەن اينالدى.
اۋىلىنىڭ اجارىن اشىپ، كاسىپكەرلىكتىڭ كەڭىنەن قانات جايۋىنا ىقپال ەتىپ، ەگىس القابىندا ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ، قاجەتتى ءونىمىن جيناپ الىپ جاتقان اۋداننىڭ وزگەگە الاقان جايار رەتى جوق. وزدەرىنە قاجەتتى دۇنيەنىڭ بارلىعىن وزدەرى ءوندىرىپ، حالىقتى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىپ، ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ءتيىستى دارەجەدە ىقپال ەتىپ كەلەدى.
«ەگەمەن قازاقستان»
