الەمنىڭ ءدىني شەجىرەلەرىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك  ۇلى جاراتۋشى – اللانىڭ تاراپىنان ادام بالاسىنا ءتورت كىتاپتىڭ تومەندەگىدەي رەت سانىمەن جىبەرىلگەنى ايتىلادى. ءبىرىنشى كىتاپ مۇسا پايعامباردىڭ ءتاۋراتى، ەكىنشىسى ءداۋىت پايعامباردىڭ زابۋرى،  ءۇشىنشىسى يسا پايعامباردىڭ ءىنجىلى، ءتورتىنشىسى مۇحامبەت پايعامباردىڭ قۇرانى. ءبىزدىڭ زەرتتەۋ تاقىرىبىمىز اللاتاعالانىڭ ادام بالاسىنا (مۇسا پايعامبارعا) ەڭ العاش جىبەرگەن قاسيەتتى كىتابى «تاۋرات» جايلى بولماق.

ەجەلگى شەجىرەلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ءتاۋراتتى –تورا، تورى، تورى ات دەپ اتاعان. مىسالى، «ياھۋديلەر وزدەرىنىڭ قاسيەتتى كىتاپتارىن «تورا» دەپ اتايدى دا ونى جازباشا، اۋىزشا دەپ ەكىگە بولەدى. ياھۋديلەردىڭ تۇسىنىگى بويىنشا، جازباشا تورا اللاھتىڭ تۋري سينا (تۇرىكتىڭ سىندى م.ق.) تاۋىندا حازىرەتى مۇساعا جىبەرىلگەن كىتابى. ال، اۋىزشا تورا بولسا، جازباشا تورانىڭ ءتاپسىرى ىسپەتتى بولىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلگەن «تالمۋد» اتتى كىتاپ بولىپ سانالادى. ياھۋديلەر اۋىزشا تورانى جەتە ۇعىنباي، جازباشا تورانى ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس دەيدى. جازباشا توراعا حازىرەتى مۇسادان (ا.س.) كەيىنگى پايعامبارلاردىڭ ايتقان ناقىل سوزدەرى قوسىلىپ كەتكەن. حريستياندار بۇل كىتاپتى «ەسكى وسيەت» دەسە، ياھۋديلەر «تاناح» دەيدى. بىزگە ول كىتاپ جوعارىدا ايتقانىمىزداي تاۋرات رەتىندە بەلگىلى.

تورا 5 نەگىزگى بولىمنەن تۇرادى. «العاشقى پايعامبارلار» بولىمىندە حازىرەتى مۇسا (ا.س.) قايتىس بولعاننان كەيىنگى ياھۋديلەر قۇدايدىڭ وزدەرىنە ۋادە ەتكەن مەكەنگە، ولكەگە ورنالاسۋى، پاتشالىقتىڭ قۇرىلۋى مەن باسقارىلۋى، ياھۋديلەردىڭ پۇتقا تابىنۋشىلارمەن كۇرەسى جانە قاسيەتتى عيباداتحانانىڭ سالىنۋى مەن قيراۋى تۋرالى باياندالادى. كىتاپتا پايعامبارلاردى «العاشقى پايعامبارلار»، «سوڭعى پايعامبارلار» دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرادى.

«سوڭعى پايعامبارلار» بولىمىندە كەيىنگى پايعامبارلاردىڭ پۇتقا تابىنۋشىلارمەن بولعان كۇرەسى، جالعىز قۇداي تۇسىنىگىن وزگەلەرگە جايۋ ءۇشىن جاساعان ەڭبەكتەرى مەن وسيەتتەرى ايتىلادى. بۇل بولىمدە نەگىزىنەن: يشايا (يشاي، ەسەي)، يرەميا (ەرەمەي)، حازەكيەل (قازاق ەلى)، حوشەا (كوساي)، وەل (ەل، يول)، اموس، وباديا، ءجۇنىس، ميكا، ناحۋم، حاباككۋچ، تسەفانيا، حازاي (قازاي)، زەكەريا (زاكاريا) جانە مالاكي ءتارىزدى پايعامبارلاردىڭ جازبالارى بايان ەتىلەدى.

ياھۋديلەردىڭ تۇسىنىگى بويىنشا، تاناحتا كەلتىرىلگەن جىرلار تاراۋى ءداۋىت (ا.س.) پايعامبار تاراپىنان جازىلعان. ءتاۋراتتا بۇل باپ «زابۋر جىرلارى» دەپ كەلتىرىلەدى جانە ول 150 تاقىرىپتان تۇرادى. بۇل 150 جىردىڭ 73ء-ىن ءداۋىت پايعامبار، قالعانىن وزگە دە ۇلى تۇلعالار شىعارعان دەگەن پىكىرلەر بار. جىرلاردىڭ جالپى مازمۇنى قۇداي تاعالانىڭ سۇيىسپەنشىلىگى مەن قامقورلىعىنا تاڭىرقاپ، شەكسىز ۇلىلىعىن، راقىمىن، جارىلقاۋىن ايتا كەلىپ، ۇلى جاراتۋشىعا شۇكىرشىلىگى مەن دارىپتەۋىن جەتكىزەدى. سونىمەن قاتار، وزدەرىنىڭ  مۇقتاجدىقتارى، قايعى-قاسىرەتتەرى، جاۋلارىنىڭ زورلىق-زومبىلىعىنا دەگەن نارازىلىقتارى دا ءسوز بولادى.

سۇلەيمەننىڭ ناقىلدارى: ءداۋىت ۇلى سۇلەيمەن پايعامباردىڭ كەلەر ۇرپاققا ارنالعان ءومىر ءسۇرۋ جايىنداعى عيبرات سوزدەردى كەلتىرەدى. ءبولىم 31 تاراۋدان تۇرادى.

تاڭداۋلى اندەر: سۇلەيمەن پاتشانىڭ جازعان ولەڭى رەتىندە تانىلادى. مۇندا اللاھ پەن ياھۋديلەر اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىكتى ەكى جاستىڭ اراسىنداعى سۇيىسپەنشىلىكپەن سالىستىرا وتىرىپ،   جان-جاقتى سۋرەتتەپ، دارىپتەيدى. بۇل ءبولىم 8 تاراۋدان تۇرادى.

ۋاعىزداۋشى: بۇل ءبولىم سۇلەيمەن پاتشانىڭ ەڭبەگى رەتىندە قابىلدانادى. سۇلەيمەن پايعامبار بۇل ۋاعىزداۋشى جىرىندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ تەرەڭ ماعىناسىن تالقىلاي كەلە، ءومىردىڭ وتكىنشى ءارى ءمانسىز ەكەندىگىن سيپاتتايدى. شىنايى ءومىر دەگەنىمىز اللادان قورقۋ جانە ونىڭ امىرلەرىنە مويىنسۇنۋدان تۇرادى دەپ كەلتىرەدى. جىر 12 تاقىرىپ توڭىرەگىندە ايتىلادى.

رۋت: مۇندا ءداۋىت پايعامباردىڭ دۇنيەگە كەلۋى، رۋت ەسىمدى تەگى ەۆرەي بولماعانىمەن، ياھۋدي ءدىنىن قابىلداپ، اقىرىندا ۇيلەنىپ، وتباسىلى بولعاندىعى ايتىلادى. ءبولىم باس-اياعى نە ءبارى 4 تاراۋدان تۇرادى.  

ءداۋىتتىڭ اكەسى ەسەي، بوعوز بەن رۋتتىڭ نەمەرەسى. ەسەي قۇدايعا ادالدىقپەن قىزمەت ەتكەن كورىنەدى. ءداۋىت، ونىڭ جەتى اعاسى مەن ەكى اپكەسى ءالى كىشكەنتاي بولعاندا، اكەسى ولاردى مۇسا زاڭى بويىنشا تاربيەلەگەن» (29-بەت «زابۋر» 86:16 جد).

مىنە وسى دەرەكتەردەن مۇسانىڭ دا (مويسەي)، سۇلەيمەننىڭ دە (سولومون)، ونىڭ اكەسى ءداۋىتتىڭ دە (داۆيد)، ونىڭ اكەسى ەسەيدىڭ دە، ونىڭ اجەسى مەن اتاسى بوعوز بەن رۋتتىڭ دا تەگى ەبرەي ەمەس ەكەندىگى «تايعا تاڭبا باسقانداي» ايقىن كورىنەدى. مۇسا پايعامباردىڭ اتا-تەگى بارلىق شەجىرەلەردە وسىلاي جازىلعان.

...شەجىرەلەر تۋرالى 1ء-شى جازبا ادام اتادان باستالاتىن ادامزاتتىڭ اتا-تەگىنىڭ شەجىرەسىن قامتيدى. ياعني، بۇل ءبولىم قازىرەتى نۇق (نۋح)، قازىرەتى ىبىرايىم (يبراھيم)، قازىرەتى ىسقاق (يسحاق)، قازىرەتى جاقىپ (ياقۋب)، قازىرەتى ءداۋىت (داۆيد) پايعامبارلار مەن ولاردىڭ ءۇرىم-بۇتاقتارى تۋرالى باياندالاتىن 29 تاراۋدان تۇرادى.

شەجىرەلەر تۋرالى 2‑ءشى جازبادا كيەلى ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جايلى باياندالادى. سۇلەيمەن سالعىزعان كيەلى ۇيدەگى شىمىلدىق جانە سوعان قولدانعان ءتۇرلى-تۇستى جىپتەر تۋرالى ايتىلادى. بۇل ءبولىم 36 تاراۋدى قۇرايدى.

«بەس كىتاپ، تورا، ءتاۋرات — ءىنجىلدىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن كونە وسيەتتىڭ العاشقى بەس كىتابىنىڭ اتى. بەس كىتاپتى ەۆرەيلەر تورا (ياعني، “نۇسقاۋ”، “عالامعا جەتەكشى”)، مۇسىلماندار تاۋرات دەپ اتايدى. وعان “جاراتىلىستىڭ باستالۋى”، “شىعۋ”، “ليەۆيت”، “ساندار”، “ەكىنشى زاڭداستىرۋ” كىتاپتارى (بولىمدەرى) جاتادى. بەس كىتاپتى مۇسا كىتابى دەپ تە اتايدى، ول وسىدان 3300 جىلدان استام بۇرىن، سيناي تاۋىندا مۇسا پايعامبارعا ۋاحي كەلگەندە تۇسىرىلگەن كىتاپ بولىپ ەسەپتەلەدى. زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ (ج. استريۋك) بولجاۋىنشا، بەس كىتاپ ب.ز.ب. 444 ج. شاماسىندا ءبىرجولا قۇراستىرىلىپ بولعان. ەۆرەيلەردىڭ داستۇرىندە تورا دەپ كەڭ ماعىنادا بەس كىتاپتىڭ ءوزىن (تاناح) جانە وعان تۇسىنىكتەمەلەردى (ميشنا، تالمۋد) اتايدى. بەس كىتاپ جاراتىلىس تۋرالى، ادام اتا مەن حاۋا انا، توپان سۋ، كونە ەۆرەيلەردىڭ پاتريارحتارى (يبراگيم، جاقىپ، ىسقاق، ءجۇسىپ ت.ب.) جايىندا اڭگىمەلەيدى. سول سياقتى وندا ەۆرەيلەردىڭ تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن وقيعالارمەن قوسا (كوبىنەسە، مۇسا توڭىرەگىندە) ياحۋدي دىنىنە قاتىستى زاڭدار مەن راسىمدەر جازىلعان. بەس كىتاپتىڭ نەگىزگى يدەياسى — جالعىز عانا قۇدايعا (ياحۆە، يەگوۆا) سىيىنىپ، ءدىن جولىمەن ءجۇرىپ-تۇرۋ، ەۆرەيلەردى قۇداي تاڭداعان حالىق رەتىندە ۋاعىزداۋ. تاۋرات يسلام مويىندايتىن ءتورت قاسيەتتى كىتاپتىڭ بىرەۋى رەتىندە شاريعات زاڭدارىنىڭ، مۇسىلماندىق دۇنيەتانىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ەداۋىر ىقپال ەتكەن» («بەس كىتاپ». قازاق ەنسيكلوپەدياسى).

«سيناي تاۋى (يۆر. ‏הַר סִינַי‏‎، حار-سيناي)؛ سونىمەن قاتار مۇسا تاۋى  (گورا مويسەيا، گورا حوريۆ) — ەگيپەتتەگى سيناي جارتى ارالىندا ورنالاسقان. بيلەر بىلىمىندە (بيبليا) وسى تاۋدا ۇلى جاراتۋشى – اللا (بوگ)  مۇسا پايعامبارعا (مويسەيۋ) ون وسيەت (دەسيات زاپوۆەدەي) بەرگەن.

ەۆرەي ءداستۇرى سيناي تاۋىنىڭ قاي جەردە ورنالاسقانى جايلى دەرەكتەردى ساقتاماعان. مۇسا تاۋىن (گورى مويسەيا (اراب. دجابال-مۋسا)) سيناي تاۋى دەپ ەسەپتەۋ كرەستيان ءداستۇرى بويىنشا 1Y عاسىردان (ەۆسيەۆيي كەسارييسكيي^[2]) باستالادى. قازىرگى ۋاقىتتا  وزگە دە ۆاريانتتار ۇسىنىلىپ ءجۇر («سيناي گورا – ۆيكيپەديا» (https://ru.wikipedia).

ەجەلگى جازبالاردىڭ بارىندە ۇلى جاراتۋشى - اللانىڭ ەڭ العاش ادام بالاسىنا (مۇسا پايعامبارعا) ايان بەرەتىن جەرىنىڭ اتاۋى سيناي تاۋى دەلىنەدى.  سيناي تاۋى، بۇل كەيىنگى وزگە تىلدەردىڭ ىقپالىمەن وزگەرىسكە ۇشىراعان تازا قازاق ءسوزى. ءسوز ءتۇبىرى سىن (سين). قازاقتا وسى تۇبىردەن سىن، سىندى، سىناي، سىنتاس، سىڭعىرلاۋ، شىڭ، شىڭىراۋ، شىڭداۋ، شىن، شىندىق دەگەن ۇعىمدار تۋىندايدى. بارىندە دە ءسوز ءتۇبىرى سىن، شىن، شىڭ. بۇلاردىڭ ءبارى سينونيم سوزدەر، ءسوز ءتۇبىرى «ىن» (ىڭ)»، وسى تۇبىردەن تۋىندايتىن «قىن» مەن «قىناپ» انالىق تەكتى بىلدىرەدى. قازاقتىڭ تاۋ دەگەن ۇعىمىنداعى ءتۇبىر ءسوزدىڭ اۋ (اۋا انا) بولاتىنى وسىدان. قازاقتىڭ ەجەلگى  «سىنا» جازباسى سولاردان قالدى. ولاردىڭ ەڭ العاشقى عۇمىر كەشكەن جەرلەرى ماڭعىستاۋدىڭ قىرى، ياعني ءۇستىرتى (ۇستىڭگى جۇرتى). ول جەردە ءقازىردىڭ وزىندە  ماڭعىستاۋدىڭ قارا ويىنان ۇستىرتكە  كوتەرىلەر  جەردە سىندى اسۋى، سىندى تاۋى جانە وسى اتتاس قۇدىق بار. وسى قىردىڭ ءبىر بيىك جەرى كۇنى بۇگىندە دە «شىڭ» دەپ اتالادى. مىنە الشىن اتاۋىنىڭ ەكىنشى بۋىنىندا تۇرعان «شىن (راس)» دەگەن ءسوزدىڭ شىعۋ تەگى. بۇل داۋعا جاتۋعا ءتيىس ەمەس. ءسوز ءتۇبىرى جانە ونىڭ قۇرامى ەشقاشان قاتەلەسكەن ەمەس.

دەمەك، سيناي تاۋى دەگەنىمىز، ماڭعىستاۋداعى سىندى تاۋى. ارابيا جەرىندەگى سيناي تاۋى وسى ماڭعىستاۋلىق سىندى تاۋىنىڭ ترانسكريپسياسى. مۇسا پايعامباردىڭ ەلى، ياعني  قاز ادايلار كوشپەندى ءومىر ءسۇردى. جاز جايلاۋى سىر ءوڭىرى بولسا، قىس قىستاۋى (تۇراقتى مەكەنى) مانقىستاۋ بولدى. مۇسا پايعامبارعا ۇلى جاراتۋشىنىڭ ايان بەرەتىن (كىتاپ بەرەتىن) جەرى وسى ماڭعىستاۋداعى سىندى تاۋى. قازىرگى اتاۋى جوعارىدا كورسەتكەنىمدەي ءۇستىرت. ءۇستىرتتىڭ تولىق ماعىناسى – ۇستىڭگى جۇرت، ياعني ۇلى جاراتۋشى – اللانى العاش تانىعان جۇرت. ەجەلگى جازبالاردىڭ بارىندە ايتىلاتىن الەم استانالارى قانا (قاڭعا بابا) مەن سيون (سىندى، سيناي) قالالارى دا وسى وڭىردە بولعان. سول ەجەلگى قامال-قورعانداردىڭ ورىنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان.

ەۆروپا (كرەستيان) عالىمدارى سوڭعى عاسىرلاردا ارابياداعى سيناي جارتى ارالىنىڭ استى مەن ءۇستىن تۇگەل شارلاعان. ءبىراق، كىتاپتا ايتىلاتىن ەل (رۋ)، جەر، سۋ، تاۋ اتۋلارىنا (جالعىز سينايدان باسقا) بىردە-بىرى سايكەس كەلمەگەن. ارحەولوگيالىق قازبا زەرتتەۋلەرى دە ەش ناتيجە بەرمەگەن. تۇڭىلگەندىكتەرى سونشاما سوڭعى كەزدەرى ولاردىڭ تاراپىنان بۇل قاسيەتتى كىتاپتارداعى باياندالاتىن وقيعالار ءبىزدىڭ جەر شارىندا ەمەس، وزگە پلانەتادا بولعان بولۋلارى كەرەك دەگەن پىكىرلەردە جاريالانىپ ءجۇر.

ەبرەي حالقىنىڭ «مەنىكى» دەپ مەنشىكتەپ الىپ، سيناي تاۋىنىڭ تۇپكىلىكتى تۇراعىن، ياعني بۇگىنگىشە ايتقاندا ادرەسىن ساقتاپ قالا الماي وتىرعاندارىنىڭ سىرى وسى. كەڭەستىك (ەبرەيلىك) بولشيەۆيزمنىڭ وسى دەرەكتەردى ساقتاپ بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن تاريحات جولىن (سوپىلىق ءىلىمدى)  ۇستانۋشىلاردى قۋعىنعا سالۋلارىنىڭ دا سىرى وسى. نەگىزگى ماقساتى ەبرەيلەر «ءبىرىنشى» دەگەن جالعان تۇجىرىمعا جۇرتتى سەندىرۋ ءۇشىن.

تاريح تاعلىمى: بۇتكىل جەر بەتىندە جالعاندىققا قارسى تۇرا الاتىن جالعىز عانا ءىلىم بار. ول ادام بالاسىنىڭ جان دۇنيەسىن زەرتتەيتىن - سوپىلىق ءىلىم، اۋىز ەكى تىلدە ار ءىلىمى، حال ءىلىمى، حاق ءىلىمى جانە سونىمەن قاتار تاريحات (تاريح اتا) جولى دەپ تە اتالا بەرەدى.

ەۆرەيلەردىڭ ءتاۋراتتى تانا (تاناح) دەپ اتايتىن سەبەبى، بۇزاۋ مەن تانا سينونيم. ال، ەۆرەيلەر بۇزاۋدان تارايدى.  اتام قازاقتىڭ «تانا كوزىن سۇزبەسە، بۇقا ءجىبىن ۇزبەيدى» دەيتىن ماقالى بار. دەمەك، تانا بۇزاۋدىڭ ەسەيە باستاعان كەزەڭى جانە ولاردىڭ تەگى انالىق (ەۆا، ديەۆا) تەككە جاتادى. ەۆرەيلەردىڭ تەگى وسى. ولار وزدەرىن اتادان ەمەس، قىزدان (ەۆادان) تاراتادى.

كونە ەۆرەي پاتريارحتارى دەپ وتىرعاندارىنىڭ ءبارىنىڭ تەگى قازاق (قاز اعا). ولاردىڭ ءبارى وسى ءبىز سويلەپ جۇرگەن تىلدە سويلەگەن. كوشپەندى ەلدىڭ ءتىلى وزگە ەلدىڭ تىلىمەن بۋدانداسپاعان. قاسيەتتى قۇران كارىمدە وسى اتالعان پايعامبارلارمەن بىرگە 25 پايعامباردىڭ اتتارى بەرىلگەن. ەجەلگى جازبالاردىڭ بارىندە دە ولاردى قازىرەتى نۇق، قازىرەتى ىبىرايىم، قازىرەتى ىسقاق، قازىرەتى جاقىپ، قازىرەتى ءداۋىت، قازىرەتى ءجۇسىپ پايعامبارلار ت.ت. دەپ ءبارىنىڭ ەسىمدەرىنىڭ الدىنا قازاقتىڭ بالاسى (قازىرەتى) دەگەن اتالارىنىڭ اتتارى اتالادى.

قازىرەتى – ءسوز ءتۇبىرى از (ءاز)، قاز (قازاق) جانە ءىر (ءبىر)، ەت (ەد، اد) دەگەن بىرىككەن سوزدەردەن تۇرادى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي ءسوز ءتۇبىرى ءاز (از) جانە قاز. ءىر – ءىرى، ءبىر، ءپىر، ياعني ەڭ العاشقى اتا، ۇيرەتۋشى ءبىرىنشى ادام، ءپىر دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. ەت (ەد) – مىنا كورشى ورىستاردىڭ «ەدينيسا» دەپ جۇرگەندەرى وسى. بۇل، بىزشە اد اتامىزدىڭ لاقاپ اتى. ال، «ءى» دىبىسى «ى»، «ي»، «ي»، «ن» توبىنا جاتادى. بۇل ەجەلگى قازاقتىڭ ءسوز جاساۋ جۇيەسىندە «ۇلى»، «بالاسى»، «ۇرپاعى» دەگەن ماعىنا بەرەدى.  مىسالى، اداي - ادام اتانىڭ ۇرپاعى (ۇلى، بالاسى، قىزى)، ياعني  اتامىزدىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسى دەگەن قاعيداعا سايكەس جارى اداي، جاجير اداي، قوجا احمەت ياسساۋي، قاجى قۇسايىن شيرازي (ياسساۋي كەسەنەسىن سالۋشى شەبەر)، احمەت جۋگىنەكي (ادەبيەت تاريحىندا «شىندىق سىيى» داستانىمەن ءمالىم)،  ءابۋ ءناسىر ءال (ال) فارابي، حاكىم تارازي، ماحمۋد قاشقاري، ءال بۋحاري، حاكىم اتا سۇلەيمەن باقىرعاني، الىشەر ناۋايي، فيرداۋسي (شاحناما)، ءابدىراحمان ءجامي (پارسى-تاجىك ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى)، مۇحاممەد شايباني (جوشى حاننىڭ ۇرپاعى)، قادىرعالي جالايري، مۇحاممەد حايدار دۋلاتي، ىبىراي التىنسارين، ساكەن ءسايفۋللين، بەيىمبەت مايلين، ءجۇسىپ بالاساعۇني، بورتە ءبورى (شىڭعىسحاننىڭ ارعى اتالارى)، بۋراحان ءازى (تاما قارابۋرا ءاز اۋليە)، ابۋباكىر كەردەرى ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدى. وسى جەردە ءسال دە بولسا وتكەن تاريحتان حابارى بار ادامداردىڭ ەسىنە سالا كەتەيىن ەجەلگى، اسىرەسە بىزگە كوبىرەك بەلگىلىسى ورتا عاسىرلىق ۇلى عۇلامالاردىڭ  بارلىعىنىڭ دەرلىك اتا تەگى وسىلاي جازىلعان.  بۇل قاعيدا قازاقتا كۇنى بۇگىندە دە قولدانىستا بار. مىسالى، مۇستافا شوقاي، انەس ساراي، حاليپا التاي، يسلام جەمەنەي، سابىر اداي، وردالى قوساي، اقىلبەك جەمەنەي، تۇڭعىشباي ال تارازي، قايرات مامي، قادىر ءمىرزا-الى ...

تاريح تاعلىمى: اتام قازاقتىڭ ءسوز جاساۋ جۇيەسىندەگى ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى، ءوز اتاسى) ەشقاشان جاڭىلىسىپ كورگەن ەمەس. جاڭىلىساتىن ادامداردىڭ ساناسى، ياعني اقىلى مەن ءبىلىم دەڭگەيلەرى عانا.

«جەردىڭ ءجۇزىن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ كوبىسى ەرتە كەزدەن-اق جەتى سانىندا سيقىرلىق كۇش بار دەپ ساناسا، ونى كيەلى، قاسيەتتى دەپ ۇعاتىن دا ۇلتتار بار. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز دا جەتى سانىن قاستەرلەپ، ءبىرقاتار تانىم-تۇسىنىگى مەن تابيعات قۇبىلىستارىن، اسپان دەنەلەرى مەن زاڭ، جۇيەلەردى جەتى سانىمەن اتايدى. اللاھ تاعالادان پەندەلەرىنە تۇسكەن قاسيەتتى كىتاپتاردىڭ ءبىرى – تاۋراتتا جەتى سانى 500 رەت قايتالانادى.

قازاقتاردىڭ تانىم - تۇسىنىگىندە جەتى اتا. بۇل – قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى سالت-ساناسىندا ادامنىڭ اتا جاعىنان تەگىن تاراتۋدىڭ ناقتى جۇيەسى. ءاربىر قازاق بالاسى وزىنەن باستاپ جەتى اتاسىنىڭ ءاتى-جونىن جادقا بىلۋگە مىندەتتى. مۇنى اكە-شەشەسى، اتا-اجەسى ۇيرەتىپ، جاتتاتۋعا ءتيىس.

ويتكەنى قازاقتا جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپايدى، وعان دەيىنگى ۇرپاق ءبىر اتانىڭ بالاسى – تۋىس سانالادى. قازاقتار نەگىزىنەن جەتى اتانى بىلايشا تاراتادى: 1. اتا 2. اكە. 3. بالا. 4. نەمەرە.  5. شوبەرە. 6. شوپشەك. 7. نەمەنە. مۇنان سوڭ تۋىستىق اتاۋلار ءارى قاراي: جۇرەجات، تۋاجات، جۇراعات، جات جۇراعات، جەگجات، جاماعايىن بولىپ كەتە بەرەدى. جەتى اتالىق ۇستانىم ءاربىر قازاقتىڭ، بۇكىل حالىقتىڭ بابالار رۋحى الدىندا ىشتەي جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن وياتاتىن كۇشكە يە.

ول – ەتنيكالىق تۇتاستىقتىڭ قۋاتتى ارقاۋى، تەمىرقازىعى. سول سەبەپتى اتا-بابالارىمىز: «تەگىن بىلمەگەن تەكسىز»، «جەتى اتاسىن بىلمەگەن: جەتەسىز»، «اتا – تەگىن سۇراعاننىڭ ايىبى جوق» دەپ ۇرپاقتارىنا جەتى اتاسىن ءبىلۋدى وسيەت، امانات ەتىپ ايتىپ كەتكەن. قازاقتار بالا، نەمەرە، شوبەرە، شوپشەك، نەمەنە، تۋاجات، جۇرەجاتتى «جەتى پۇستى» دەپ تە اتايدى.

...تاۋرات كىتابى بويىنشا: قۇداي 1 – كۇنى جارىقتى، 2 – كۇنى اسپاندى، 3 – كۇنى جەردى، 4 – كۇنى كۇن، اي جانە جۇلدىزداردى، 5 – كۇنى بالىقتار مەن قۇستاردى، 6 - كۇنى اڭدار مەن ادامداردى جاراتقان، 7 – كۇنى دەم العان. بۇل الەمدى جاراتۋعا ارنالعان جەتى كۇن دەپ اتالادى» (ماقسۇتبەك سۇلەيمەن. «تاڭعاجايىپ جەتى سانى» www.info-tses.kz/red/article.php؟article=52232).

تۇسىنىكتەمە: جەتى سانى بۇزاۋ جەمەنەيدىڭ ساندىق اتاۋى. جەمەنەي - بۇزاۋدىڭ ەكى بالاسىنىڭ كىشىسى. ۇلكەنىنىڭ اتى ايتۋمىس. جەمەنەيدەن سەميت بولىنەدى. ال، سەميت اراب پەن ەبرەيلەردىڭ اتاسى. قازاقتىڭ جەتى مەن سەگىز سانىنىڭ اۆتورلىق قۇقىعى وسىلاردا. جەتىنىڭ جەمەنەيمەن، سەگىزدىڭ سەميتپەن تۇبىرلەس بولاتىنى وسىدان. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي سەگىزدىڭ ءسوز ءتۇبىرى ەگىز. سۇراق: سەگىز كىممەن ەگىز؟ ارينە، جەتىمەن دەر ەدى، كەز-كەلگەن ەسى دۇرىس سانالى قازاق ازاماتى.

ونى مىنا كورشى ورىس ەلى دە كامىل بىلەدى. ايتپەسە ولار جەتىنى «سەم»، سەگىزدى «ۆوسەم» دەپ ءسوز تۇبىرىندە «ەم» دەگەن ءتۇبىردى (ءبىرىنشى ءتۇپتى) ۇستاماعان بولار ەدى. بۇل جەردە ولار جەتىنىڭ جەمەنەي ەكەنىن كامىل مويىنداپ، سەميت-سەگىزدەر جەمەنەي-جەتىنىڭ ىشىنەن شىقتى دەپ وتىر.

...«سەمميتتەر دەپ اتالاتىن ەجەلگى تايپالاردىڭ اراب تەكتى، ەۆرەي تەكتى بولىپ قاي كەزدە ەكىگە بولىنگەنى بەلگىسىز. تاۋرات سارىندارىمەن ساباقتاس ارابتاردىڭ ورتاعاسىرلىق اڭىزدارىنا قۇلاق سالساق: سەميت تايپالارىنىڭ ارىدەگى اتا-بابالارى ەۆفرات جانە يوردان وزەندەرىن ۇزاق ۋاقىت يەمدەنىپ، كونە مادەنيەت وشاعىن قالاعان. ولاردىڭ ءبىر توبى وسى ارادان تەرىسكەي باعىتقا ويىسقان دا، ال ەكىنشى بولىگى – ەۆفرات وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنداعىلار – ارابيا تۇبەگىنىڭ ىشكى جاعىنا بەت العان. اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ ايتۋىنشا، تۇبەككە قونىس اۋدارىپ، جەرگىلىكتى جابايى تايپالارمەن ءسىڭىسىپ كەتكەندەر – «جوعالعان ارابتار» دەگەن اتاققا يە بولعان، ولاردى كۇنالارى ءۇشىن قۇداي قىرىپ سالعان با، الدە وزدەرىنەن كەيىن كەلگەن وتارلاۋشىلاردىڭ اراسىنا كىرىپ جوعالىپ كەتكەن بە، ايتەۋىر عايىپ بولعان. بۇل وتارشىلار باسقا ەمەس، كونە وسيەتتىك ءيبراھيمنىڭ تۋعان اعاسى تاۋراتتىق يوقتاننىڭ، بىلايشا ايتقاندا، حاقتاننىڭ (اقتان، اقپان م.ق.) ون ءۇشىنشى بالاسى بولسا كەرەك-تى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەن ءبىر جارىم-ەكى مىڭ جىل بۇرىن ولار حەتتەر (كەتەلەر، قازىرگى المانيا (گەرمانيا) سولاردىڭ ۇرپاعى م.ق.) ەلىنەن شىعىپ، يوردان وزەنى مەن ءولى كولدى جاعالاي وتىرىپ ارابيا تۇبەگىنە قونىس اۋدارعان. حاقتاننىڭ ۇرپاقتارىن «ناعىز شىنايى ارابتار» دەپ اتاعان، ولار وڭتۇستىك اراب تايپالارى (يەمەندىكتەر (جەمەنەيلەر م.ق.)) سولاردىڭ تۇقىمى» (پانوۆا ۆ.ف.، ۆاحتين يۋ.ب. جيزن مۇحاممەدا. – م.: پوليتيزدات، 1990. 11-12 بەتتەر).

«ارابيا تۇبەگىنىڭ تەرىستىك بەتىن قونىستانعان تايپالاردى جۇرت «جەرگىلىكتى ارابتار» دەپ ۋاجدەيدى. ولاردىڭ اتى اڭىزعا اينالعان باباسى – يسمايل، ەگيپەتتىك كۇڭ اجاردان تۋعان، ول ءيبراھيمنىڭ ۇلى. دەمەك، يسمايل يەمەندىكتەردىڭ، ارعى اتاسى حاقتاننىڭ ەكى اتادان قوسىلاتىن نەمەرەسى بولعان. بۇلار تۇبەكتى جەكە وزدەرى عانا قونىستانىپ قويعان جوق، ءيبراھيمنىڭ باسقا اتالاس اعايىندارى دا جايلادى. ءىنىسى ناحوردىڭ تۇقىمدارى، ءيبراھيمنىڭ نەمەرەسى يساۆتىڭ ۇرپاعى، دەپ ايتىلادى اڭىزداردا.

اڭىز بويىنشا، ەۆرەيلەردىڭ سەميتتىك تايپالارىنىڭ ءتۇپ اتاسى ىسقاق. ول ءيبراھيمنىڭ سارا دەگەن ايەلىنەن تۋعان بالاسى. ىسقاق پەن يسمايل شەشەلەرى بولەك بولعانمەن، اكەلەرى ءبىر ءاعالى-ىنىلى تۋىسقاندار.

...حاقتاننىڭ ۇرپاقتارى – وڭتۇستىك تايپالار مەن تەرىستىكتەگى يسمايل ۇرپاقتارىنىڭ اراسىنداعى جىكتىك ايىرمالار وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. دەيتۇرعانمەن، اراب جانە ەۆرەي تايپالارىنىڭ ءبىر كەزدەرى بىرگە تۋعان ادامدار ەكەنىندە داۋ جوق» (امانباي قۇنتولەۋ ۇلى «مۇحاممەد پايعامبار» الماتى. 2003. 31-32 بەتتەر). كەلتىرگەن دەرەكتەرى اداي شەجىرەسىمەن تولىقتاي سايكەس كەلەدى.

مۋسا پايعامباردىڭ ۇرپاقتارى بۇزاۋدى ءپىر تۇتادى. حايۋاندار ىشىندە وسى سيىر عانا ولگەنىن جوقتايتىن (تۇلىپقا موڭىرەيتىن) جالعىز جانۋار. نەگىزىندە مۇسا پايعامباردىڭ تەگى قوساي. مۇسا ەسىمىنىڭ ءتۇبىرى ۇس (ءۇس، ۇش، ءۇش) بولاتىنى وسى. ءۇش سانى قوسايلاردىڭ ساندىق اتاۋى.

بۇل الىپ بي (الىپپە) مەن ساندىق جۇيەگە دە تولىقتاي سايكەس كەلەدى.  اس (1)، ءاس، ەس، يس، وس(5)، ءوس، ۇس(7)، ءۇس، ىس، ءىس(10) بارلىعى ون ءتۇبىر ءسوز جاسالادى. اس توبىنا جاتادى.  وس (قوساي) وتە جاقسى دەگەن باعا الىپ، بەسىنشى بۋىندا تۇرسا،  مۇسانى قۇس قىلىپ كوككە ۇشىرعان جەتىنشى بۋىن بۇزاۋ-جەمەنەيلەر بولىپ تۇر. 

...«سونداي-اق، بۇرىن نۇحتى دا تۋرا جولمەن جۇرگىزگەنبىز. ءارى ونىڭ ۇرپاقتارىنان ءداۋىتتى، سۇلەيمەندى، ايۋبتى، ءجۇسىپتى، مۇسا جانە ھارۋندى دا. ءبىز جاقسىلىقتى ىقىلاسپەن ىستەۋشىلەردىڭ قايتارىم سىيىن وسىلاي بەرەمىز. 85. ءارى زاكاريانى، ياحيانى، يسانى، يلياستى دا (تۋرا جولمەن جۇرگىزدىك). ولاردىڭ ءبارى دە ىزگىلەردەن ەدى. 86. ءارى ءيسمايلدى، ءالياساعتى، يۋنۋستى جانە لۇتتى دا (تۋرا جولمەن جۇرگىزدىك). ءاربىرىن الەمدەرگە ارتىق ەتتىك. 87. سونداي-اق ولاردىڭ اكەلەرىنەن، ۇرپاقتارىنان جانە باۋىرلارىنان دا تاڭداپ الدىق جانە تۋرا جولعا سالىپ جۇرگىزدىك. 88. اللانىڭ تۋرا جولى – وسى... (ءال-انام سۇرەسى. 84-88 اياتتار). ءتاپسىر: وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي جوعارى دا اتتارى اتالعان، اتالماعان بارلىق پايعامبارلار نۇح پايعامباردىڭ ۇرپاعى (بالاسى) دەلىنىپ اللانىڭ «اق جولى» ايقىن كورسەتىلگەن.

بۇزاۋ (سيىر) دەمەكشى – وسى سيىر قازاقتىڭ قولعا ۇيرەتكەن ءۇي جانۋارلارىنىڭ ەڭ العاشقىسى. قازاقتا سيىر مەن سيىرشىلاردىڭ ءپىرى زاڭگى بابا دەلىنەدى. قازاقتىڭ جىل ساناۋ جۇيەسىندە سيىر تىشقاننان كەيىن ەكىنشى اتالادى. ادام بالاسى 70 000 جىلعى عۇمىرىندا ەڭ العاش قىسقا دايىنداعان استىعىن ۇرلاپ جەگەن تىشقاندى، سودان كەيىن سيىردى تانىدى. زاڭگى  - ءسوز ءتۇبىرى «ءاڭ (اڭ، ان)» باستاۋىن ماننان (ماڭعىستاۋدان) الادى، انالىق تەككە جاتادى. اڭ (ان) مەن انانىڭ تۇبىرلەس بولاتىنى وسى. اتالارىمىز قارا ناسىلدىلەردى زاڭگى دەپ اتاعان. قازاقتىڭ قايداعى ءبىر قيىردا (وتە الىستا) قالدى عوي دەيتىندەرى وسى. قيىر مەن سيىردىڭ تۇبىرلەس بولاتىنى وسىدان. سول سياقتى سيىر، بۇقا، وگىز، تانا، قاشار، باسپاق ت.ت. ءبارى-بارىنىڭ ماعىناسى وسى. ءبارىنىڭ باستاۋى بۇزاۋ. بۇل جەتى اتالىق بولىنبەيتىن ءبىرتۇتاس تەكتىكتى بىلدىرەدى. ءبولىنۋ وسى بۇزاۋدىڭ سەگىز سانىن يەمدەنگەن ۇرپاعى سەميتتەردەن باستالادى. جەمەنەيلەر قاراشاڭىراقتا قالدى، سەميتتەر ءبولىنىپ كەتتى. ءبولىنۋ وسى سەميتتەردەن باستالدى. قازاقتىڭ «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول»، «ەر تۋعان جەرىندە، يت تويعان جەرىندە»، «ات اينالىپ قازىعىن تابار، ەر اينالىپ ەلىن تابار» دەيتىن ماقالدارى وسىلاي دۇنيەگە كەلدى. بۇل ماقالدىڭ بۇگىنگى اۋدارما ماعىناسى «كوسموپوليتيزم». كوسموپوليتتەردە اتامەكەن، وتان، تۋعان جەر دەگەن تۇسىنىكتەر بولمايدى. ولاردىڭ كوجە قارنى قاي جەردە تويسا، وتانى سول. بۇنداي كوزقاراستاعى جاندار قازاق ءۇشىن اسا ءقاۋىپتى. ءوز تۋعان ەلىنىڭ بايلىعىن دالاعا تاسيدى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى بەرگى، 25  جىل ىشىندە ورىس ءتىلدى بيلىك باسىنا شوعىرلانعان كوپتەگەن كوسموپوليتتەر  قانشاما ەل بايلىعىن سىرتقا اسىردى، ارتىنان وزدەرى دە قاشتى. سول دالاعا «جىلاپ» كەتكەن ميللياردتاعان قاراجاتتار ەل مۇددەسىنە جاراتىلعاندا ءبىزدىڭ جاعدايىمىز قازىرگىدەن مىڭ ەسە ارتىق بولاتىنى ايداي اقيقات ەمەس پە؟ ەلىمىزدە سونداي بيلىك باسىنا شوعىرلانعان قاراجات يەلەرىنە ءۇش رەت «امنيستيا» جاريالاندى.

سيىر اللانىڭ ادامدارعا جىبەرگەن ەڭ العاشقى سىيى ەدى. سوندىقتان سىي، سىيلىق دەگەن ۇعىمدار دۇنيەگە كەلدى. بۇل ۇعىمنىڭ نەگىزگى اۆتورى قازاقتىڭ اعا ارىسىنان تارايتىن ۇيسىندەر، دالىرەك ايتقاندا وسى ءۇيسىن اتامىزدان تارايتىن سىيلىقسارى (جيەن)، اقارىس – جالايىردان تارايتىن سيىرشى، وگىز؛ دۋلاتتىڭ سيقىمى، كەرەيدىڭ سيبانى، الشىن-باي ۇلىنىڭ تاناسى، وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ باستاۋى بۇزاۋ اتا بولىپ تابىلادى. ايگىلى بۋددا ءدىنى وسىلاردىڭ اراسىندا دۇنيەگە كەلدى. بۇزاۋ مەن بۋددانىڭ ءبىر تۇبىردەن (ءبىر اتادان) بولاتىنى وسىدان. قازاقتىڭ بوزارۋ مەن بۇزىلۋ دەگەن ۇعىمدارىنىڭ شىعۋ تەگى دە وسى. ەجەلگى تۋىستىعى بولىنبەگەن ادام اتانىڭ جەتىنشى بۋىن ۇرپاعى بۇزاۋ-جەمەنەيلەردەن «سەميت تايپالارىنىڭ» ءبولىنىپ (بۇزىلىپ) كەتكەنىنەن شىققان. ماڭعىستاۋداعى بۇزاۋ تۇبەگىنىڭ -  بوزاشى تۇبەگى دەپ اتالاتىنى دا وسىدان. بۇزاۋ مەن بۇزىلۋدىن «بۇز» دەگەن ءبىر تۇبىردەن ەكەنىنە جانە ادام ءوڭىنىڭ بۇزىلۋى بوزارۋدان باستالاتىنىنا قانداي داۋ بار. بۇل داۋعا جاتپاۋعا ءتيىس. ءبىزدىڭ اتالارىمىز تاريحتى وسىلاي جازعان. سول ۇشىندە ولاردى بۇكىل الەم قاز بي (قاس بي، كاسپيي) دەپ اتاعان.

مۇسا اتامىزدىڭ جولىن ۇستانعان ەر ءداۋىت پەن ونىڭ ون سەگىز مىڭ عالامعا پاتشا بولعان اتاقتى ۇلى سۇلەيمەننىڭ دە تەگى قازاق. شەجىرە دەرەگى بويىنشا قوساي اتامىز اداي اتامىزدىڭ ءۇشىنشى بۋىن ۇرپاعى، اداي - قۇدايكە - قوساي بولىپ تاراتىلادى.

مۇسا پايعامبار ۇرپاقتارىنىڭ بۇزاۋدى ءپىر تۇتاتىنىنا كەلسەك، بۇزاۋ شەجىرە دەرەگى بويىنشا ادايدىڭ ەكى بالاسىنىڭ كىشىسى كەلىمبەردىنىڭ ءتورتىنشى بالاسى، ادايدىڭ التىنشى نەمەرەسى، ياعني قوسايدىڭ ءىنىسى. جانە ونىڭ ۇستىنە بۇزاۋ ادايدىڭ ەڭ جاقىن تۋىستىقتى بىلدىرەتىن، بولىنبەيتىن جەتىنشى بۋىن ۇرپاعى بولىپ تابىلادى. ايتپەسە، ەر ءداۋىتتى بۇكىل قازاق حالقى تەمىرشى-ۇستالاردىڭ ۇستازى دەپ ءپىر تۇتىپ، بۇزاۋدى اسا قاستەرلەمەگەن بولار ەدى. ولار ەڭ العاش ەمحانا اشىپ، ادام ەمدەپ، اعاشتان كەمە جاساپ، قاتتى اعاشقا ەمەن، قولدان جاسالعان قاتتى زاتقا تەمىر دەپ ءوز ەسىمىن بەرىپ، تەمىردەن جاسالعان قارۋعا «سەمسەر» دەپ ءوز ەسىمدەرىن بەرگەندەر دە سولار بولاتىن. شىندىقتان ەشكىم ەشقايدا قاشىپ قۇتىلىپ، ولاردىڭ «اۆتورلىق» قۇقىعىن ەشكىم تارتىپ الا المايدى.  سول ۇشىندە قولدان جاسالعان ەڭ قاتتى زاتقا «سەمەنت»، قاتتى تاسقا «كرەمنيي» دەپ ات قويىلدى. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي بارلىعىنىڭ اۆتورى بۇزاۋ اتامىزدىڭ ۇرپاعى جەمەنەيلەر، بارلىعىنىڭ ءبىر عانا «ەم» دەگەن ءبىر تۇبىردەن (ءبىر اتادان، ءبىر رۋدان) بولاتىنى وسى.

وسى جەردە العاش تەمىر قورىتىپ، ودان سەمسەر، سەلەبە جاساعاندار جەمەنەيلەر بولسا، قازاقتىڭ قايقى قىلىشى مەن پىشاعىنىڭ اتاۋى قايدان شىقتى دەگەن  سۇراقتىڭ تۋىندارى ءسوزسىز. قىلىش پەن پىشاقتى دا ويلاپ تاپقان وسىلار. وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي، قىلىشتىڭ ءسوز ءتۇبىرىنىڭ «ىل» بولۋى، جەمەنەيدىڭ اعاسى ايتۋمىستىڭ ىشتە قالعان جالعىز بالاسى شىلىم اتامىزدىڭ اتىنىڭ «ىل» تۇبىرىمەن سايكەس كەلۋى، جانە سونىمەن قاتار، پىشاقتىڭ ءسوز ءتۇبىرى «ىش» بولاتىنى دا وسىدان. تۋرا قىلىشتىڭ ۇش جاعىن سىندىرىپ الىپ، ءۇي شارۋاسىنا پايدالانىپ، ونى پىشاق دەپ اتاعان. جەر بەتىنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرلەرىندە كەزدەسەتىن شىلىم (چۋلىم) اتتى وزەندەر مەن ەلدى مەكەن  اتاۋلارى وسى اتالارىمىزدان قالدى.

ءتاۋرات قارا سوزبەن ەمەس جىرمەن جازىلعان. بۇل ەجەلگى جىرمەن جازىلعان كيەلى كىتاپتاردىڭ بارلىعىنىڭ اۆتورى قازاقتار دەگەن ءسوز. تاريحى تايىز، سوزدىك قورى از، ءتىل ءبىلىمى جەتىسپەگەن  ەلدەردىڭ بۇلاي جاساۋ قولدارىنان كەلمەگەن. ەجەلگى جىرمەن جازىلعان كوپتەگەن كيەلى كىتاپتاردى (تاۋرات، زابۋر، اۆەستا، «قۇتادگۋ بىلىك» ت.ت. كوپتەگەن ەلدەردىڭ مەنىكى دەپ مەنشىكتەنىپ الىپ،  ماعىنالارىن تولىق تۇسىنە الماي جۇرگەندەرىنىڭ سىرى وسى. وسى ەجەلگى كىتاپتار مەن ەجەلگى وسيەت جىرلاردى مەنشىكتەنگەن ەلدەر مەن ۇلتتاردىڭ بارلىعى دا، سول ەڭبەكتەردىڭ تولىق ماعىناسىن تۇسىنە الماعاسىن ءبارى ءبىر اۋىزدان، بۇلاردىڭ ءبارى  ەجەلگى ەۆرەي، ەجەلگى پارسى، ەجەلگى اراب، ەجەلگى مونعول، ەجەلگى جۇڭگو ءتىلى دەپ اتايدى. شىندىعىندا ولاردىڭ «ەجەلگى» دەپ وتىرعاندارىنىڭ بارلىعى قازىرگى قازاقتىڭ انا ءتىلى بولىپ تابىلادى.

مەنىڭ وسى كەلتىرگەن تۇجىرىمدارىمنىڭ ايداي ايعاعى ەتىپ، جاقىندا الەمدىك باق-تار (بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى) الەم ەلدەرى ءتىل عىلىمى وسىدان 6000 جىل بۇرىندا بۇكىل الەم ەلدەرى ءبىر تىلدە سويلەگەن دەگەن قورىتىندىعا كەلگەنىن جاريالادى. ارينە، ول ءتىل قازاقتىڭ انا ءتىلى. بۇكىل جەر بەتىندەگى جەر، سۋ، تاۋ، ۇلتتار مەن مەملەكەتتەر جانە ەلدى مەكەن اتاۋلارىنىڭ قازاقتىڭ انا تىلىنە سايكەس كەلەتىنىنىڭ سىرى وسى. سوندىقتان، قازاقستان ۇكىمەتى قازاققا وزگە تىلدەردى تىقپالاعانشا، ەلىمىزدىڭ ءتىل مەن تاريح عىلىمدارى وسى باعىتتى زەرتتەپ، بۇكىل الەم ەلدەرىنە وسىنى مويىنداتىپ، ولاردىڭ ءوز انا تىلدەرىمەن قايتا قاۋىشۋلارىنا ىقپال جاساعاندارى ءجون بولار ەدى.

مۇحامبەتكارىم قوجىرباي ۇلى

ماڭعىستاۋ