دەربەستىگىمىزدى الىپ، تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرگەنىمىزگە جيىرما بەس جىل تولدى. تۇتاس ءبىر ەل، جەكە قوعام ءۇشىن بۇل ۋاقىت ونىڭ دامۋ تاريحىندا اققان جۇلدىزداي قاس-قاعىم ءسات. ويتكەنى، كەز كەلگەن قوعامداعى ەلەۋلى وزگەرىستەر جولىندا ونداعان، ءتىپتى، جۇزدەگەن جىلدار وتە شىعاتىنى تاريحتان بەلگىلى. دەگەنمەن، قوعام دامۋىنىڭ، ونداعى كۇردەلى وزگەرىستەردىڭ ءبىر جىلى ون جىلعا، ءتىپتى، ودان دا ۇزاق مەرزىمگە تاتيتىن كەزەڭدەر بولادى. سونداي كەزەڭدەردىڭ ءبىرى – ءبىز، قازاقتار، قازاقستاندىقتار، اتاپ وتكەلى وتىرعان ەگەمەندىگىمىزدىڭ العاشقى شيرەك عاسىرى. ال وسى شيرەك عاسىرداعى قارىشتى قادامدارىمىزدىڭ بىردەن-بىر جەتەكشىسى، البەتتە، تۇڭعىش پرەزيدەنت، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ. ونىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان كەزەكتى تۋىندىسى – «ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» – قازاق ساحاراسىنىڭ ەلدىك فيلوسوفياسى دەر ەدىم.
شيرەك عاسىر شىڭدارى
اڭگىمە باسىن، تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما بەس جىلىنداعى جەتىستىكتەردەن باستاساق. وسى تاريحي كەزەڭ ەشكىمگە جالتاقتاماي تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ قامىنا كىرىسۋگە جول اشتى. ءبىز ازاتتىعىمىزدىڭ ارقاسىندا وركەنيەتءتى ەلدەردىڭ جولىمەن جۇرۋگە ءمۇمكىندىك الدىق. وسى ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن كۇردەلى رەفورمالار جۇرگىزىپ، قوعامىمىزدىڭ بۇرىنعى بەتپەردەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتىپ، قازىرگى زامان تالابىنا ساي قايتا جاساۋعا كىرىستىك.
ۇلان-عايىر ىستەردىڭ العاشقى جىلدارىندا ءارتۇرلى سەبەپتەردەن تۋعان باتپانداي قيىندىقتاردى دا باسىمىزدان وتكىزۋگە تۋرا كەلدى. ولاردى ەڭسەرە ءبىلىپ، قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمىزدى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. العاشقى ونجىلدىقتا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى، ىشكى-سىرتقى ساياسات، الەۋمەتتىك قورعاۋ، نارىقتىق ەكونوميكا جۇيەلەرى جاسالىپ، ىسكە قوسىلدى. الەمدىك قاۋىمداستىقتا دەموكراتيا مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەن ەل رەتىندە ءتيىستى ورنىمىزدى الدىق.
ءبىز جۇرگىزگەن سىرتقى ساياسات كوپتەگەن الەم ەلدەرىمەن دوستاسۋىمىزعا، ولارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ، جاس مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا كەرەك ءمۇمكىندىكتەردى كەڭىنەن پايدالانۋعا جاعداي جاسادى. شيرەك عاسىر ىشىندە قازاقستان ەشبىر ەلمەن داۋلاسپادى، جاعا جىرتىسپادى. بۇگىنگى الاي-تۇلەي زاماندا بايسالدى، بەيبىت قالپىن ساقتاي بىلگەن بىردەن-بىر ەل – ءبىزدىڭ قازاقستان.
مەملەكەتىمىز جۇرگىزگەن ىشكى ساياسات ەگەمەندىك جىلدارىندا ەلىمىزدەگى ۇلتتار دوستىعىن، بىرلىگىن ساقتاپ، بارشا حالىقتىڭ ءبىر ماقساتقا جۇمىلا كىرىسۋىن قامتاماسىز ەتتى. ءاربىر قوعامنىڭ ساپاسى ونىڭ تۇراقتى دامۋىمەن ءولشەنەدى. ەگەمەندىكتىڭ تۇسىندا قازاق قوعامى تۇراقتى دامۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ارالاسقان الەم ەلدەرى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ وسى قاسيەتىن ءار ۋاقىتتا ايتىپ، ۇلگى ەتىپ جۇرەدى. ەگەمەندىك تۋىن كوتەرگەنىمىزگە ون جىلعا جەتپەي، اقش، گەرمانيا، فرانسيا، يتاليا، اۆستريا سياقتى دامىعان ەلدەر قازاقستاندى دەموكراتيالىق ءۇردىستى قابىلداعان، نارىق ەكونوميكاسى ەلى دەپ تانىدى. ناتيجەسىندە، شەت ەلدەردەن بىزگە كەرەك ميللياردتاعان ينۆەستيسيا كەلدى، جۇزدەگەن كاسىپورىن بوي كوتەردى، ءوندىرىستىڭ بىزدە بۇرىن بولماعان – ماشينا جاساۋ، اقپاراتتىق تەحنولوگيا، يادرولىق ەنەرگەتيكا، حيميا، قۇرىلىس ماتەريالدارى ءونءدىءرىسىنىڭ زاماناۋي سالالارى، وڭدەۋ، تاماق ونەركاسىبىنىڭ كوپتەگەن نىساندارى سالىنىپ، ىسكە قوسىلدى.
ەگەمەن ەلدىڭ وزىنە ءتان سالىق، بيۋدجەت جۇيەلەرى، كەدەن كەشەنى قۇرىلدى، بءۇگىن وسى سالالاردىڭ بارلىعى دا ەلىمىزدە تۇراقتى تۇردە جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. كاسىپكەرلەردىڭ سانى دا، ساپاسى دا ءوستى. ءقازىر بىزدە الەمدەگى وزىق ۇلگىگە سايكەس جاسالعان قارجى جۇيەسى بار. قازاقستان ەكونوميكاسىن كەلەڭسىز جاعدايلاردان ساقتاندىراتىن، تىعىرىقتان شىعۋىنا تىكەلەي جاردەمدەسەتىن وتە قوماقتى قارجى جينالعان ۇلتتىق قورىمىز جۇمىس ىستەيدى. ەگەمەن ەلءدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ اينالىمىن قامتاماسىز ەتەءتىن ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگە بار. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا، ەلىمىزدە نارىق ەكونوميكاسى تولىققاندى جۇمىس جاساۋ ءۇشىن ونىڭ بارلىق تەتىكتەرى جاسالدى.
تاۋەلسىز ەلدىڭ كوشىن باستاعان تۇلعا
تاۋەلسىزدىك اسۋلارىن بايانداي كەءلىپ، ەلىمىزدىڭ كوشىن باستاعان، رەفورمالاردى تاباندىلىقپەن ءجۇرگىزە بىلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنىڭ ەڭبەگى ەرەن دەپ ايتۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تاريحىمىزدىڭ وتە ءبىر كۇردەلى كەزەڭىندە ەگەمەندىگىمىزدىڭ تۋىن كوتەرىپ، مەملەكەتىمىزدى باسقارۋ ءىسىندە كەمەڭگەرلىگىن كورسەتە بىلگەن قايراتكەر. ونىڭ سارابدال ساياساتى قازاقستان جۇرتىنىڭ قول جەتكىزگەن جەءتىستىكتەرىنىڭ دەمەۋشىسى ءھام جەبەۋشىسى بولدى.
مەملەكەت باسشىسى حالقىمىزدىڭ كەلەشەگىن انىقتايتىن، بولاشاعىن ءبۇءتىندەيءتىن كۇن ءتارتىبىن ۇسىنا ءبىلدى جانە ونىڭ جۇزەگە اسۋىن ۇلكەن شەبەرلىكپەن، جاسامپازدىقپەن باسقاردى. قازىرگى زاماننىڭ ەڭ وزەكتى ءماسەلەلەرىن كوتەرىپ، ولاردى شەشۋ جولدارىن الەم ەلدەرىنىڭ نازارىنا ۇسىنعانى – ونىڭ حالىقارالىق ءدارەجەدەگى قايراتكەر ەكەنىن تانىتتى. مۇنى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەردىڭ پرەزيدەنتىمىز تۋرالى شەشىلە سويلەگەن سوزدەرىنەن، ءىسكەرلىگىن مويىنداعان پىكىرلەرىنەن بىلەمىز.
ءبىزدى، قازاقتاردى، الەم ساحناسىنا شىعارىپ، ەلدىگىمىزدى بارشاعا پاش ەتە العان نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنداي قايراتكەر قازاق تاريحىندا بۇرىن بولعان جوق. ول ۇسىنعان، حالىق قولداعان ساياساتتىڭ ارقاسىندا ءبىز، قازاقستاندىقتار بارشا الەمدى شارلادىق، جەر بەتى وركەنيەتىنىڭ وزىق ءۇلگىلەرىمەن سۋسىندادىق. دامىعان ەلۋ ەلمەن يىق تىرەستىك. ەلباسى كورەگەندىگىمەن قولعا الىنعان شارۋالار ەلىمىزدى ءالى تالاي بەلەستەردەن بيىكتەءتىپ، اسۋلاردان اسىراتىنىنا سەنىم مول.
ول جاڭا استانامىزدى تۇرعىزدى، ءوزىءنىڭ كەمەڭگەرلىگىمەن استانانى الەم ەلدەرى باسشىلارى جينالىپ، زامانىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى تۋرالى كەڭەس قۇراتىن بەدەلى جوعارى حالىقارالىق ورتالىق دارەجەسىنە كوتەرە ءبىلدى. استانالىق فورۋمدار شەشىمدەرى الەم ەلدەرى تاريحىندا ساقتالاتىنىنا كۇمان جوق.
قازاق ساحاراسىنىڭ ەلدىك فيلوسوفياسى
وسىدان بىر-ەكى جىلداي بۇرىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قالامىنان شىققان ءوزى تۋرالى ەستەلىگىن ونىڭ تاماشا باياندالعان ءومىر فيلوسوفياسى دەپ ەدىم.
مىنە، ەلباسىنىڭ قالامىنان تاعى ءبىر تاماشا تۋىندى جارىق كورءدى. وقىدىم، تاقىرىپتارىنا كوز جىبەردىم، تەرەڭ سىرلارىنا دا بويلاۋعا تىرىستىم. وسىلاردان كەيءىن
«ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» قازاق ساحاراسىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ەلدىك فيلوسوفياسى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم. تۇرمىس، ءسالت-داسءتۇر، دارحان كوڭىل، قاريالار مەن جاس ۇرپاق، جاقسى مەن جامان، ۇكىلەگەن ءۇمىت، الەم ەلدەرى مەن قازاق قوعامى، ءماڭگىلىك ەل بولۋ جولدارى، وسىلاردىڭ ءبارى دە ءبىزدىڭ دۇنيەتانىمىمىز بەن اسقاق ارمانىمىزدى كورسەتە ءبىلەءتىن ۇلى دالا پەرزەنتتەرىنىڭ ادامي قىرلارى. ولار تەرەڭ وي، سۇلۋ سوزبەن ەرەكشە بەزەندىرىلگەن.
كەز كەلگەن قوعامنىڭ كەمشىلىگى دە بار. پرەزيدەنت بۇل تۋىندىسىندا ءدال قازىرگى كەزدەگى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى دە، شەشۋى قيىن پروبلەمالاردى دا ءسوز ەتكەن ەكەن. جانە ولاردى تارقاتۋ جولدارىن دا ەگجەي-تەگجەيلى بايانداي كەتەدى. سوندىقتان قوعام نازارىن تىككەن ەڭبەكتى ەندىگى دامۋ جولىمىزدىڭ ءبىر جوسپارى دەپ تە ايتۋعا بولادى.
«ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» وقىرمانىنا وي سالادى، جاس ۇرپاقتىڭ ءوز وتانىنا قۇرمەتىن ارتتىرادى. ەلءدىگىءمىزءدى پاش ەتكەن ەڭبەك ورىس، اعىلشىن ءتىلدەرىنە اۋدارىپ، الەم جۇرتشىلىعى نازارىنا ۇسىنۋعا سۇرانىپ-اق تۇر. ەلباسىنىڭ ءوز حالقىن، ونىڭ ءومىر فيلوسوفياسىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءبىلۋىنە جاساعان تاعى ءبىر ءساتتى قادامى بولار ەدى.
كەنجەعالي ساعادييەۆ،
اكادەميك
https://egemen.kz
