الەمدە ءار 2 مينۋتتا ءبىر بالا زورلانادى. يۋنيسەف-تىڭ مالىمەتىنشە، دۇنيەجۇزى بويىنشا 5 مينۋتتا ءبىر بالا ادام قولىنان ولەدى. 2016 جىلى قازاقستاندا 183 بالاعا زورلىق-زومبىلىق كورسەتىلگەن. ال 18-گە تولماعان ءار ءۇشىنشى قىز جىنىستىق بوپسالاۋدىڭ قۇربانى بولعان. ول بويىنشا 111 ادامنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.
سوڭعى كەزدەرى بالالارعا جاسالعان قىلمىستىق وقيعالار جيىلەپ كەتتى. پەدوفيلدىڭ قۇربانى بولعان 6 جاستاعى ۆيكتوريا اۋرۋحانادا ەسىن جيماستان كوز جۇمدى. ال 9 جاستاعى قىزىن سوققىعا جىققان انار تورەگە قاتىستى سوت 200 ساعاتقا قوعامدىق جۇمىسقا تارتۋ تۋرالى ۇكىم شىعاردى. وسىعان ۇقساس، نۇرگۇل دوكۋوۆانىڭ دا ءىسى قارالۋدا. ءوز ارەكەتىنە وكىنەتىنىن ايتىپ، سوتتان تىزەرلەپ كەشىرىم سۇراعان نۇرگۇل دوكۋوۆا انا قۇقىعىن ايىرماۋىن وتىنۋدە.
ستاتيستيكا، وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2016 جىلى اتالمىش فاكتورلار ازايعانىن كورسەتەدى. ءىىم 2016 جىلدىڭ 3 توقسانىندا كامەلەتكە تولماعان بالالارعا كورسەتىلگەن زورلىق بويىنشا 711 قىلمىس جاسالعانىن ايتقان بولاتىن. ال 2015 جىلى ءدال وسىنداي 858 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.
بالالارعا كورسەتىلگەن زورلىق-زومبىلىق – فيزيكالىق، ەموسيونالدى، سەكسۋالدى تۇردە بولادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە، بالانى شيراتۋ ماقساتىندا جىلۋلىق، مەيىرىم ءبىلدىرىپ، قامقورلىق كورسەتپەۋ دە وعان جاسالعان قيانات بولىپ ەسەپتەلەدى.
فيزيكالىق زورلىق – بالاعا قاساقانا ءتۇرلى دارەجەدەگى جاراقاتتار سالۋ.
سەكسۋالدى زورلىق – بالانى جىنىستىق قاتىناسقا ماجبۇرلەۋ، فيزيكالىق قاتىناسقا تۇسپەسە دە، ءوزىنىڭ ۇياتتى جەرلەرىن كورسەتۋ، پورنوگرافيالىق مازمۇنداعى بەينە جازبالاراعا ءتۇسىرۋ.
ەموسيونالدى زورلىق – بالاعا دۇشپان رەتىندە قاراۋ نەمەسە ونى مۇلدە ەلەمەۋ ارقىلى ونىڭ وزىنە سەنىمدىلىگىن جوعالتۋعا سەبەپكەر بولۋ، ءوزىن باسقالاردان تومەن ساناي باستاۋى، پاتولوگيالىق مىنەزدىڭ قالىپتاسۋى جانە سول ارقىلى قوعامعا سىڭىسە الماۋىنا سوقتىرۋ. سونىمەن قاتار، بالاعا قاتتى ايقايلاۋ، جەكە باسىنا ءتيىسۋ، قورلاۋ، كوڭىل بولمەۋ، ءاربىر ىس-ارەكەتىن سىناپ-مىنەۋ، بالاعا جامان سوزدەر ايتۋ، ونىڭ كوزىنشە ءۇي جانۋارىن ازاپتاۋ نەمەسە ءولتىرۋ جاتادى.
الەمدىك پروبلەماعا اينالعان اتالمىش ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن، دۇنيە جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى كوپ سالالى باعدارلاما جاساۋدى ۇسىنىپ وتىر. ياعني، اتا-اناعا قولداۋ كورسەتۋ، بالا-تاربيەسىندە باعىت-باعدار بەرۋ. مۇنداي باعدارلامالار بالامەن قارىم-قاتىناستى تۇزەتەدى دەپ سەنەدى. ساراپشىلار بۇل باستامانى قولداپ وتىر. ولاردىڭ ويىنشا، كوپ اتا-انا بالاسىنا قول جۇمساۋ ارقىلى وعان تەك فيزيكالىق قانا ەمەس، پسيحولوگيالىق اۋرۋلارعا دۋشار ەتەتىنىنەن بەيحابار.
اقش-تا جۇرگىزىلگەن «قيىن بالالىق شاقتاعى تاجىريبە» (Adverse Childhood Experiences، ACE) اتتى زەرتتەۋ كورسەتكەندەي، بالا كەزىندە ماحاببات، جىلۋ، قامقورلىق كورمەگەن نەمەسە ءجيى سوققىعا جىعىلعان بالا سوزىلمالى اۋرۋلارعا بەيىم بولادى. ونداي بالالاردان وسكەننەن كەيىن دە پسيحولوگيالىق اۋىتقۋشىلىق بايقالادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە، ايەلدەردىڭ 20%، ەرلەردىڭ 5-10% بالا كەزىندە جىنىستىق زورلىقتى باستان وتكەرسە، 20-25% بالالاردىڭ فيزيكالىق زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولعان. پسيحولوگتار بالا كەزدەن جينالعان اۋىرتپالىقتى سىرتقا شىعارماسا، ەموسيونالدى تۇرعىدان جاپا شەگەتىنىن ايتادى.
مەن ايتۋعا قورىقپايمىن
اعىمداعى جىلدىڭ شىلدە ايىندا ۋكراينالىق جۋرناليست اناستاسيا مەلنيچەنكو #مەن ايتۋعا قورىقپايمىن حەشتەگىن جازىپ، بۇعان دەيىن ەشكىمگە ءتىس جارىپ ايتپاعان وقيعاسىن اشىق جازدى.
«مەنىڭ جاسىم التىدا بولاتىن. ۇيگە تۋىس اعام كەلدى. ول مەنى تىزەسىنە وتىرعىزعاندى جاقسى كورەتىن. مەن بويجەتكەندە ەرنىمنەن سۇيۋگە تالپىناتىن. ونىڭ بۇل ارەكەتىنەن قاشسام، «تاربيەسىز» بولىپ شىعا كەلەمىن».
«13 جاسىمدا دۇكەننەن شىعىپ، ۇيگە قاراي بەتتەدىم. ەكى قولىمدا ازىق-تۇلىك سالىنعان سومكە. قاراما-قارسى باعىتتا كەلە جاتقان ەر كىسى قاتتى جىلدامدىقپەن كەلىپ، ەكى اياعىمنىڭ ورتاسىنان ۇستاپ، جەردەن كوتەرىپ الدى. مەن قاتتى ەسەڭگىرەپ قالدىم. نە ىستەۋ كەرەكتىگىن بىلمەدىم. ول مەنى جىبەرە سالىپ، ءوز جايىمەن كەتە باردى»، دەپ اعىنان جارىلدى.
اتالمىش باستامانى ءتۇرلى ەلدەردىڭ ايەلدەرى ءىلىپ اكەتتى. ءوزىنىڭ بالا كەزدە كورگەن قورلىقتارىن اشىق جازدى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق قىز، كەلىنشەكتەر دە كوپ. العاشقىلارىنىڭ ءبىرى - دينارا قاسىمبەكوۆا بولدى.
دينارا قاسىمبەكوۆا: «ۇلكەن، ەكى قاباتتى ءۇي. ونىڭ ءبىر بولمەسىندە 10 جاسار قىز كىتاپ وقىپ وتىر. 15 جاسار جيەنى وتە قىزىقتى «ەرەسەكتەردىڭ ويىنىن» ويناۋدى ۇسىنادى. بارلىعى ەرىنمەن سۇيىسۋدەن باستالىپ، شەشىنىپ تاستاپ، ءبىر-بىرىمىزدىڭ دەنەمىزدى مۇقيات قاراپ، فيزيكالىق جاقىنداسۋمەن اياقتالدى. ءالى كۇنگە دەيىن ەسكە تۇسىرگىم كەلمەيدى. تازارۋدى قالايمىن... »
اينۇر ابسەمبەتوۆا: «مەن 9 جاستا بولعاندا، ءۇش ءتۇن قاتارىنان ستۋدەنت اعامنان بارىنشا قورعاندىم. مەنىمەن جىنىستىق قاتىناسقا تۇسۋگە تالپىندى. قورعاناتىن زاتتاردى دايىنداماي، كوز ىلمەيتىنمىن. تىرناققا ارنالعان قايشى، قىسقىش، كەمپىراۋىزدى جاستىعىمنىڭ استىنا تىعىپ قويىپ ءجۇردىم. كەلەسى بولمەدە اتا-انام ۇيىقتايتىن. انام مەنىڭ نەلىكتەن توقتاۋسىز جىلاي بەرەتىنىمدى تۇسىنبەدى. مەن قورىقتىم. ۇيالدىم. مەن ءۇشىن بارلىعى تاڭسىق ەدى...ايتا المادىم...قالاي ءتۇسىندىرۋ كەرەكتىگىن بىلمەدىم. انام شاپالاقپەن تارتىپ جىبەرگەندە عانا جىلاۋىمدى توقتاتاتىنمىن».
بۇل - رەسمي ستاتيستيكادان تىس بۇلدىرشىندەردىڭ ءۇنسىز قورلىق كورىپ وتىرعانىن تاعى ءبىر مارتە ايعاقتايدى. پسيحولوگ وكسانا چولاك اتا-انالارعا بالالارمەن سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا شاقىرادى. ول ءۇشىن ونى كەز-كەلگەن جاعدايدا، باز قالپىندا جاقسى كورەتىنىڭىزدى ءجيى ءبىلدىرىپ وتىرۋ قاجەت دەيدى. سول كەزدە بالا سىر ساقتاماي، ومىرىندەگى بارلىق جاعدايلارمەن اناسىمەن ءبولىسىپ وتىرادى. بۇل وڭ، سولىن تانىپ قالعان جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى. ال مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ فيزيكالىق، سەكسۋالدى نەمەسە پسيحولوگيالىق زورلىققا تاپ بولعانىن ءبىلۋ ءۇشىن، ونىڭ ىس-ارەكەتىنە، ءاربىر قيمىلىنا زەر سالۋعا كەڭەس بەرەدى.
وكسانا چولاك، پسيحولوگ: «كىشكەنتاي بالالار باستان وتكەرگەنىن، ءىس جۇزىندە باسقا ادامدارعا نەمەسە ويناعاندا ويىنشىقتارعا قايتالايدى. ونىڭ بويىندا اگرەسسيا، شامادان تىس قورقىنىش پايدا بولسا دابىل قاعۋ كەرەك. كەز-كەلگەن اتا-انا قايعىنىڭ الدىن العىسى كەلەتىندىگى ورىندى. سوندىقتان، وقىس وقيعالار كەزىندە ونىڭ ءوزىن قالاي ۇستاپ، قانداي ارەكەت جاساۋ قاجەتتىگىن ەرتەگى ارقىلى ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ماسەلەن، كىشكەنتاي قويانعا بەلگىسىز ايۋ جاقىنداعاندا، ول دەرەۋ قاشىپ كەتتى. سەبەبى، ونىڭ اناسى وعان تانىمايتىن جاندارمەن مۇلدە سويلەسپەۋدى ۇيرەتتى دەگەن سەكىلدى. بالا ءوزىن سول قوياننىڭ كەيپىندە سەزىنەدى. بۇل ونىڭ الەمگە دەگەن كىرشىكسىز كوزقاراسىن كىرلەتپەۋگە جانە پسيحيكاسىنا زاقىم كەلتىرمەۋ ءۇشىن قاجەت. ال قيىن جاعدايعا تاپ بولعاندا، باستان وتكەرگەنى تۋرالى ەستە قالعان ءساتتى باسقا جارقىن ىستەرمەن الماستىرۋعا تىرىسۋ كەرەك. ءبىراق، وكىنىشكە وراي بالا ەشقاشان بۇرىڭعىداي بولا المايدى».
وكسانا دانييلوۆنانىڭ تاجىريبەسىندەگى ءار بەسىنشى ەمدەلۋشى جاقىن تۋىستارىنىڭ تاراپىنان سەكسۋالدى بوپسالاۋدى باستان وتكەرگەندەر. پسيحولوگ، بالاعا مۇنداي زورلىقتى كوبىنە بوتەن ادامدار ەمەس، جاقىن تۋىستارى، كورشىلەرى، جاقسى ارالاساتىن قۇرداستارى باراتىنىن ايتادى. كوپ اتا-انالار ول تۋرالى بىلسە دە، ءۇنسىز قالادى. سەبەبى، قازىرگى قوعامدا وزگەگە ۇلگىلى، باقىتتى وتباسى بولىپ كورىنۋ ماڭىزدى. ەڭ ۇلكەن قاتەلىك تە وسىندا. قىلمىسكەر وزىنە ءتيىستى جازاسىن الماي، جيىركەنىشتى ارەكەتىن باسقا بالاعا قايتالايتىنىن ۇمىتپاۋ قاجەت.
قىلمىس پەن جازا
قازاقستاندا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ قۇقىعى قورعالعان جانە ونى بۇزعان ادام اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جازاعا تارتىلادى. ەگەر بالاعا قاساقانا ورتاشا اۋىرلىقتاعى زيان كەلتىرىلسە، ق ر زاڭىنىڭ 104-بابىنا سايكەس ايىپتالۋشى 3 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ۇدايى ۇرىپ-سوعۋ نەمەسە وزگە كۇش قولدانۋ ارەكەتتەرi ارقىلى ءتان نەمەسە پسيحيكالىق زارداپ شەكتىرسە، ەلۋ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن، ءجۇز ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە ەكى جىلعا دەيىن تۇزەۋ جۇمىستارىنا تارتىلىپ نەمەسە ءدال وسى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.
120-باپقا سايكەس، كامەلەتكە تولماعان بالامەن جىنىستىق قاتىناستا بولۋ 8 جىلدان 15 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنا ايىرۋعا جانە بەلگىلى ءبىر لاۋازىمدى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان 10 جىلدان 20 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە الاستاتىلادى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى، بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل زاعيپا بالييەۆا پەدوفيلدەردى ءولىم جازاسىنا كەسۋدى سۇراعان. ءدال وسى ماسەلە تۋراسىندا ق ر پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى داريعا نازاربايەۆا دا ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن ەدى. ول انا رەتىندە پەدوفيلدەرگە ءولىم جازاسى لايىق دەپ سانايتىنىن الايدا، حالىقارالىق كونۆەنسياعا سايكەس ونداي شەشىم قابىلدانباۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
پەدوفيلدەردى ءولىم جازاسىنا كەسپەسە دە، حيميالىق ءپىشتىرۋ جاسالىنادى. اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. سوعان سايكەس، 2018 جىلدان باستاپ قىلمىستىق ءىستى تەكسەرۋ بارىسىندا ايىپتالۋشى پسيحولوگيالىق ساراپتامادان وتەدى. ەگەر ونىڭ كامەلەتكە جاسقا تولماعاندارعا اۋەستىگى بار اۋىتقۋشىلىعى راستالسا، حيميالىق جولمەن پىشتىرىلەدى. مۇنداي ءادىس كوپتەگەن ەلدەردە قولدانىلادى. ماسەلەن، رەسەيدە 2012 جىلدان باستاپ اتالمىش زاڭ كۇشىنە ەنگەن. پەدوفيل ءوز كەلىسىمىمەن پىشتىرۋگە رۇقساتىن بەرسە، تۇرمەگە توعىتىلمايدى.
اقش-تا قوعامعا ءقاۋىپتى، بۇرىندا قىلمىس جاساعان، اسىرەسە بالاعا قاتىستى زاڭ بۇزعان ازاماتتار تۋرالى بارلىق اقپاراتتى ارنايى سايتتان تابا الاسىز. وسىلايشا جۇمىس بەرۋشىلەر، اتا-انالار ۇيىنە كەزەكتى بالا كۇتۋشىنى نەمەسە ءمۇعالىمدى الماس بۇرىن، ونىڭ وتكەنىمەن تانىسا الادى. سونىمەن قاتار، بالاعا زورلىق كورسەتۋ بويىنشا سوتتالعان امەريكاندىقتار، تۇرمەدەن شىققاننان كەيىن دە، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قاداعالاۋىندا بولادى. ولاردىڭ بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەلەردە قىزمەت جاساماۋىن، بالالار كوپ شوعىرلانعان ايماقتان الشاق تۇرۋىن باقىلايدى.
ءبىلۋ ماڭىزدى
قازىرگى تاڭدا ۇيالى تەلەفونعا ءتۇرلى باعدارلاما ورناتۋ ارقىلى بالاڭىزدىڭ قايدا جۇرگەنىن انىقتاۋعا بولادى. KidControl (بالانى باقىلاۋ)، «گدە رەبەنوك» (بالا قايدا) قوسىمشاسىن تەلەفونعا ەنگىزىپ، ونىڭ قاي ايماقتا جۇرگەنىن باقىلاي الاسىز. ول ءۇشىن kidcontrol.ru سايتىندا ءوز كابينەتىڭىزدى اشىپ، عالامتورعا قوسىلعان تەلەفون، پلانشەت نەمەسە كومپيۋتەردەن كەز-كەلگەن ۋاقىتتا بالاڭىزدىڭ جۇرگەن ايماعىن قاراپ وتىرۋعا مۇمكىندىگىڭىز بار. اتالمىش باعدارلامالار GPS ، Wi-Fi جانە GSM قولدانادى.
ەلىمىزدە قيىن جاعدايعا قالعان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان اقىسىز تەلەفون جەلىلەرى بار. زورلىقتى باستان وتكەرگەن بالا، وعان كۋا بولعاندار نەمەسە بالانىڭ قۇقىعى بۇزىلدى دەگەن كۇمانى بار ءاربىر ازامات ق ر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ سەنىم تەلەفونى - 8 (717)2 74 25 28 نومەرىنە حابارلاسا الادى. سونىمەن قاتار، 105 جەدەل جەلىسى جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىندا دەرلىك «كامەلەت جاسقا تولماعانداردىڭ بەيىمدەلۋ ورتالىقتارى» بار. ولار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن تىعىز جۇمىس اتقارادى. اتالمىش ورتالىقتا تاربيەشىلەر، پسيحولوگتار جۇمىس ىستەيدى. قۇقىعى بۇزىلعان بالا ورتالىققا تۇسسە، دەرەۋ قاجەتتى قۇزىرلى ورگانعا حابارلاسادى.
بۇلدىرشىندەردىڭ ەڭ باقىتتى بالالىق شاعىندا اگرەسسيا، زۇلىمدىقپەن بەتپە-بەت كەلۋى، ءومىردىڭ جامان تۇسىن ەرتە كورۋى دۇنيە ءجۇزىن الاڭداتىپ وتىر. سەبەبى، بالا – بولاشاق، بالا – باعا جەتپەس قازىنا. ساراپشىلار ولارعا قاتىستى سابىرلى، مەيىرىمدى بولۋعا شاقىرادى. قوعامدى دەندەگەن ماسەلەنىڭ شەشىلۋىنە اركىم وسىلاي ۇلەس قوسا الادى.
قامشىگەر: اسەم المۇحانبەت
