–قازاق قالامگەرلەرىن شەتەلگە ءوز دەڭگەيىندە تانىتا الماي جاتىرمىز. الەۋمەتتىك دەڭگەيى تومەن دەگەن ەلدەردىڭ ادەبيەتشىلەرى بۇل ساتىدان ءوتىپ، نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىلۋدا. اۋدارما سالاسىنا نە جەتىسپەيدى؟
اياگۇل مانتاي
بىلتىر ماسكەۋدە وتكەن «ورىس جازۋشىلارى مەن قازاق جازۋشىلارىنىڭ ديالوگى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىستىم. سوندا ورىستىڭ قالامگەرلەرى «بۇرىن قازاق-اقىن جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ، ءبىزدىڭ باسىلىمداردا ءجيى جاريالاناتىن. ءقازىر ءبىزدىڭ بىر-بىرىمىزبەن ەشقانداي بايلانىسىمىز جوق. قازاق جازۋشىلارى نە جازىپ جاتىر، قانداي جاڭالىعى بار؟ ءبىزدىڭ بىلگىمىز كەلەدى. ءبىر-بىرىمىزدى وقيىق، ارالاسايىق» دەدى. قازاقستاننان كەلگەن اۋدارماشى ءوزى جۇمىس ىستەيتىن جۋرنالعا قانشا ورىستىڭ اقىن-جازۋشىسىنىڭ شىعارماسى جاريالانعانىن ايتىپ، قاعازعا جازىپ اكەلگەنىن وقىپ، ەسەپ بەرىپ كەتتى. دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزىپ وتىرعان كىسى اڭگىمە اۋانىن وزگەرتكىسى كەلسە دە، تۇسىنبەدى. «ورىس قالامگەرلەرىمەن تەڭ دارەجەدە سۇحبات قۇراتىن قازاق جازۋشىسى كەلگەندە عوي» دەپ ويلادىم. بالكىم، ول جاقسى اۋدارماشى شىعار، ءبىراق ورىس قالامگەرلەرىن پىكىرىمەن ۇيىتا المادى، تىڭداتا المادى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونفەرەنسياعا سالماعى بار، «مىنە، مىنا قازاقتىڭ اقىنى، مىنە، ءبىزدىڭ جازۋشىمىز» دەپ كورسەتەتىن، سالماعى بار ادامدى جىبەرۋ كەرەك قوي. بالكىم، ول جازۋشىنىڭ پىكىرى ۇناپ، دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسىپ وتىرعان ورىستىڭ اقىن-جازۋشىلارى شىعارماسىن اۋدارار، بالكىم، وزدەرى باسقارىپ وتىرعان جۋرنالعا شىعارماسىن باسار. ءبىر قازاقتىڭ جازۋشىسىنىڭ اتى ماسكەۋدە شىعىپ جاتسا، تانىلىپ جاتسا، جامان با؟
ۇلاربەك دالەي ۇلى:
قازاق قالامگەرلەرىن الەم تانۋى ءۇشىن ونىڭ شىعارمالارىنا اۋدارما عانا جاساۋ جەتكىلىكسىز. بۇل ىسكە مەملەكەت ءتاستۇيىن ارەكەت جاساۋى كەرەك. وعان جاپونيا، جۇڭگو، تۇركيا، ت.ب. ەلدەردەن مىسالدار دا تولىپ جاتىر. دامىعان، ورەسى بيىك ەلدەر ءار جىل سايىن ءبىر اقىنىن نە جازۋشىسىن الەمدىك ادەبيەت ساحناسىنا شىعارىپ، نوبەل سىيلىعىنا دايىندايدى. قارجىنى دا، ءتۇرلى جارنامانى دا ايامايدى.
ءبىزدىڭ ەلدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ساياساتىنىڭ ۇلكەن ءبىر تارماعى مىندەتتى تۇردە وسى سالا بولۋى كەرەك.
الەم جۇرتى قازاق ەلىن ەكسپو-سى نەمەسە ۋنيۆەرسياداسى ءھام تولىپ جاتقان سامميتتەرىنەن عانا ەمەس، بيىك ۇلتتىق مادەنيەت دەڭگەيىنەن، ۇلتتىڭ جان دۇنيەسىندەگى تازا رۋحاني كەڭىستىگى ارقىلى دا تانۋى كەرەك. ونى جان-جاقتى كورسەتەتىن تىڭ كۇش – قالامگەرلەردىڭ ءىرى-ىرى شىعارمالارى.
XV-XVI عاسىرلارداعى يسپانيا جۇرەگىندەگى اۋىر جاراسىن سەرۆانتەستىڭ «دون حيكوت» رومانى ارقىلى، كۇللى لاتىن امەريكاسىنىڭ رۋحاني سالدانۋىن گارسيا ماركەستىڭ «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق» رومانى ارقىلى بىلگەن جوقپىز با...
جانات جاڭقاش ۇلى:
الماس قىلىش قاپ تۇبىندە جاتپايدى. مەنىڭ ويىمشا قازاق ادەبيەتى شەت تىلىنە اۋدارىلمادى دەپ قاپالانۋعا بولماس. ادەبيەت شىنىمەن مىقتى بولسا ماڭگىلىك بولۋ كەرەك. وسى مىڭجىلدىقتا قازاق ادەبيەتى ءبىر اۋدارىلادى. ماسەلە، سول اۋدارىلعان ساتتە ادامزاتتى تاڭ قالدىرا الا ما؟ ال ەگەر اۋدارامىن دەسە ابايدىڭ "قارا سوزدەرى" الەمدى تاڭ قالدىرۋعا دايىن. ءقازىر قولىندا كۇشى بار، مۇمكىندىگى بار ادامدار اۋدارىلىپ جاتىر عوي. الەمدى ەلەڭدەتكەن ەشقايسى جوق سياقتى ازىرگە. بۇل مەنىڭ پىكىرىم.
–ادەبي سىن توقىراپ قالدى. ونىڭ ۇستىنە سىن قابىلداۋداعى مادەنيەتىمىز دە اناۋ ايتقانداي جوعارى ەمەس. قايتپەك كەرەك؟
ادەبيەتتىڭ توقىراۋى – سول ۇلتتىڭ جان-دۇنيەسىنىڭ قانشاما تار قاپاسقا قامالىپ، تىعىرىققا تىرەلگەنىن دالەلدەيدى. ادەبيەتى بىتكەن ۇلت – ەلسىز ارالدا جالعىز قالعان ادامنىڭ اۋىر كۇيىنەن دە ءقاۋىپتى. جاستار اراسىنداعى قاپتاپ كەتكەن قورقىنىشتى ازعىندىق، وز-وزىنە قول سالۋ، زورلىق-زومبىلىق، سەبەپسىز كىسى قانىن جۇكتەۋ، ت.ب قاسىرەتتىڭ بارلىعى – ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ رۋحاني الەمى تۇيىققا تىرەلگەنىن ايعاقتاپ تۇر. جازۋشى تولەن ابدىكتىڭ الەمدىك سىيلىقتاردىڭ قاي-قايسىسىنا دا لايىقتى تۋىندىسى «پاراسات مايدانى» اتتى عاجاپ تۋىندىسىندا بۇل جايتتىڭ ءبارى عاجاپ شەبەرلىكپەن باياندالعان.
ال، سىن قابىلداي الماي جاتساق، وعان جوعارىدا ايتقان، ارىپ-اشىپ، جىبىنە جەتكەن رۋحاني الەمىمىز-اق جاۋاپ بەرىپ تۇر.
سىنشى – جالتاق، قورقاق، ساياساتكەر زاماندا سىن تۋرالى ايتۋدىڭ قاجەتى شامالى. بۇگىن ءوزى سىنشى دەپ كىمدى ايتۋعا بولادى؟ سىنشىعا دا سىنىم بار. ءبىر اعام بار ەدى، سىنشى رەتىندە مويىندايتىن. ول ادام دا ءوز ءپرينسىپىن ساتىپ، كورىنگەندى ماقتاي باستادى. سونىمەن "مىناۋ مىقتى سىنشى" دەيتىندەي سىنشى جوق ءقازىر مەنىڭشە. اقىن بولىپ ولەڭ جازىپ، قولىنان ول كەلمەگەن سوڭ سىنشى بولىپ جۇرگەن سوعىندىلار عانا بار. بۇل دا جەكە پىكىرىم.
