ءاليحان بوكەيحان

(سۋرات كوفەحاناسى)

ءۇندى جەرىندە، سۋرات قالاسىندا كافەحاناسى بار ەدى. سوندا تالاي جەردەن، تالاي ەلدەن ادامدار كەز بولىپ ۇشىراساتىن ەدى. ءبىر كۇنى سول كافەحاناعا يراننىڭ ءبىر عالىمى كىردى. بۇل عالىم ءتاڭىرىنىڭ ءتاڭىرىسىن تانىپ بىلەمىن دەپ كوپ اۋرە بولعان ەدى. وسى تۋراسىندا كوپ وقىپ، ءوزى دە كوپ جازعان ەدى. كوپ وقىپ، كوپ جازىپ، كوپ ويلاپ، اقىلى اۋىسىپ، ويى شاتاسىپ، اقىرىندا قۇدايعا ءتىپتى يلانۋدى قويعان. مۇنىسىن يران پاتشاسى ءبىلىپ، قول استىندا تۇرعىزباي، قۋىپ جىبەرگەن. سورلى عالىم تاڭىرلىكتىڭ تۇبىنە جەتەم دەپ، ويلاي-ويلاي، ءوزىنىڭ ميى اشىعانىن سەزبەي، بارشا عالامدى بيلەۋشى ۇلىقتىڭ-ۇلىعى، دانانىڭ داناسى، قۇدايدى جوق قىلماق بولعان.

بۇل عالىمنىڭ سوڭىندا قايدا بارسا قالماي ەرىپ جۇرەتىن ءبىر قارا ق ۇلى بار ەدى. قوجاسى كافەحاناعا كىرگەندە، ق ۇلى تىستا قالدى. ءۇيدىڭ كۇن بەتىندە جاتقان ءبىر تاسقا كەلىپ، ۇستىنە قونعان شىبىنداردى قۋعىشتاپ وتىر ەدى. عالىم كافەحاناعا كىرىپ، ديۆاننىڭ ۇستىنە جاتىپ ءبىر شىنى اياق اپيىن سۇرادى. اپيىندى ءىشىپ سالىپ ەدى، اپيىن ميىنا ءتيىپ، ويىن قوزعادى. سوندا عالىم قۇلىنا داۋىستاپ:

- ەي، وڭباعان قۇل! سەن قالاي ويلايسىڭ؟ قۇداي بار دەيسىڭ بە؟ جوق دەيسىڭ بە؟ -دەيدى. قۇل ايتتى:

- ارينە، قۇداي بار دەيمىن، - سلاي دەپ، بەلىنە قىستىرعان اعاشتان ءبىر كىشكەنتاي نارسەنى سۋىرىپ الىپ: - مىنە قۇداي! – دەدى. – جان بولىپ جاراتىلعاندا، مەنى ساقتايتىن وسى. ءبىزدىڭ جۇرتتىڭ تابىناتىن ءبىزدىڭ جاقتا اۋليە اعاش بار. مىناۋ ناق سونىڭ بۇتاعىنان ىستەلگەن، - دەدى.

بۇلاردىڭ سويلەسكەن ءسوزىن كافەحانادا وتىرعان ادامدار ەستىپ، تاڭىرقاستى. ولارعا قوجاسىنىڭ سۇراعان ساۋالى دا، ق ۇلىنىڭ قايىرعان جاۋابى دا تاڭ كورىندى. سوندا وتىرعان براحما دىنىندەگى بىرەۋ قۇلدىڭ ءسوزىن ەستىپ شىداپ تۇرا الماي:

- ەي، جارىم اقىل بەيشارا! -دەدى. - قۇدايدى ادام بەلىنە قىستىرىپ جۇرە مە؟ قۇداي كىسىنىڭ بەلىنە قىستىرۋعا سيادى دەپ ويلاۋعا مۇمكىن بە؟ ءوزىڭ نە ايتىپ وتىرسىڭ؟ قۇداي براحما ەمەس پە؟ ول بارشا عالامدى جاراتقان، بارشا عالامنان ۇلىق. وزگەرىلىپ، تالاي اۋدارىلىپ ءۇستى استىنا ءتۇسىپ جاتسا دا، بۇل ابىزداردىڭ قالپى عانعىس دارياسىنىڭ بويىندا عيباداتحانالار سالعان قۇداي – سول. براحمالىق ابىزدىڭ قۇلشىلىق ەتىپ جالبارىناتىن قۇدايى دا سول. حاق قۇدايدى تانىعان ءھام انىق بىلەتىن جالعىز-اق وسى ابىزدار. دۇنيەدەگى ىستەردىڭ قالپى وزگەرىلگەن جوق. ولاردى ساقتاپ پانا بولۋشى جالعىز قۇداي، حاق قۇداي - بارحاما!

وسىنى ايتسا، وتىرعان جۇرت دەن قويىپ يلاناتىندايلىق بارحامالىق مۇنى ايتىپ ەدى، سوندا وتىرعان الىپساتار يۋدا وعان قارسى سويلەپ تۇرا كەلدى:

- جوق، سەن ولاي دەمە! حاق قۇدايدى تانيتىن جۇرت براحمالار ەمەس. قۇداي پانا بولىپ ساقتايتىن براحمان ەمەس. شىن قۇداي يبراھيم، ىسحاق، ياحۋپ پايعامبارلار تانىعان قۇداي. جالعىز-اق ءوزىنىڭ يزرايىل جۇرتىنا دۇنيە جاراتىلعاننان بەرى قۇدايدىڭ قالاعان جۇرتى دا، سۇيگەن جۇرتى دا ءبىزدىڭ جۇرت. احىرىندا ءبىزدى دۇنيەجۇزىنە اداستىرىپ، توزدىرىپ جىبەرگەنى – سۇيگەن جۇرتىن انشەيىن بەينەت بەرىپ سىناماق ءۇشىن. بىزگە جىبەرگەن قۇدايدىڭ ۋاعداسى بار: “قۇدىسقا قايتادان جيىپ، قۇدىس عيباداتحاناسىن قايتا ورناتىپ، باسقا جۇرتتىڭ ۇستىنەن ۇكىمىڭدى جۇرگىزىپ قويامىن» دەگەن، - وسىلاي دەپ يھۋد جىلاپ جىبەردى. ول تاعى دا سويلەمەكشى ەدى، ونىڭ ءسوزىن سوندا وتىرعان يتاليالىق بىرەۋ ءبولىپ، يھۋدقا ايتتى:

- دۇرىس ەمەس مۇنىڭ! سەنىڭ ايتۋىڭشا، قۇدايدا ادىلدىك جوق بولارعا كەرەك. ءبىر جۇرتتان ءبىر جۇرتتى ارتىق كورۋ قۇدايدىڭ ادىلدىگىنە لايىق ەمەس. باستاپقى كەزدە يزرايىل جۇرتىن قۇداي سۇيسە دە، ونان بەرى 1800 جىل بولدى. سەندەرگە ءتاڭىرىنىڭ قاھارى ءتۇسىپ، وتانسىز ءار جەرگە توزىپ كەتكەندەرىڭە، سەندەردىڭ وسى كۇندە دەندەرىڭ جىيىلىپ، تۇقىمدارىڭ كوبەيىپ وسپەك تۇگىل، كۇننەن-كۇنگە ازايىپ، ءوشىپ بارا جاتىر. قۇدايدا ارتىق يا كەم كورۋشىلىك جوق. ءبىراق ساۋاپ تاباتىن جول جالعىز-اق ءبىزدىڭ ريمدىك كاتوليك دىنىندە. ونان باسقا دىندە ساۋاپ تابۋ جوق، - يتاليالىق بۇلاي دەپ ەدى، سوندا وتىرعان پروتەستانت پوپى سۇرلانىپ يتاليالىققا ايتتى:

- قالايشا ءسىز جالعىز ساۋاپ جول وزدەرىڭدە دەيسىڭدەر؟ جادىڭىزدا بولسىن! ساۋاپ تاباتىندار يسانىڭ دۇرىس ىنجىلىمەن امال قىلعاندار.

سول جەردە سۋراتتا قىزمەت ەتەتىن ءبىر تۇرىك وتىر ەدى:

- ناعىز حاق ءدىن بىزدىكى دەپ بەكەر ايتاسىڭدار. 600 جىل بولدى ءىنجىل قالىپ، قۇران كەلگەنىنە. ساۋاپ ەڭ اقىرعى پايعامبار مۇحاممەدتىڭ جولىندا. وزدەرىڭىز ايتىپ وتىرسىزدار عوي: يھۋد ءدىنى ناشار دەپ؛ ناشارلىعىنان ءتىپتى جايىلماي، تۇقىمى ازايىپ، قۇرىپ بارا جاتقانى دەپ. يسلام ءدىنىنىڭ ارتىقتىعى ەمەس پە، ەۋروپا، ازيا، ءتىپتى قىتايدا دا ادام جايىلىپ بارا جاتىر. ونى وزدەرىڭىز كورىپ تۇرعان جوقسىزدار ما!؟ ساۋاپ تابادى جالعىز-اق اقىرعى پايعامبار مۇحاممەدكە يلانعان ادام. وندا دا سۋنني مازھابىنداعىلارى، شييت مازھابىنداعىلار دا كاپىر.

تۇرىكتىڭ سوزىنە قارسى يراندىق بىرەۋ سويلەيىن دەپ ەدى، سوندا وتىرعان ءھار ءتۇرلى ءھار دىندەگى ادامدار كەرىسكە كىرىپ، شۋلاپ-دۋلاپ كەتتى. ولاردىڭ ىشىندە ءھار ءدىننىڭ ءھار ءتۇرلى ءمازھابىنان ادامدار بار ەدى. دىنسىزدەردىڭ كۇنگە تابىناتىن، وتقا تابىناتىن، پۇتقا تابىناتىن قۋمارلارىنان جوق ەمەس ەدى. ءبارى دە قۇداي كىم ەكەندىگىنە ءھام وعان قىلعان قۇلشىلىعىنىڭ قايسىسى دۇرىس بولماقشى ەكەندىگىنە داۋلاستى. قىسقاسى ءھار قايسىسى حاق قۇدايدى بىلەتىن ءھام وعان دۇرىس قۇلشىلىق قىلاتىن دا ءبىز دەپ تالاستى. قىسقاسى ءھار كىم ءوز ءدىنىن قۋاتتاپ، اۋىزدارى كوپىرىپ، شۋلاپ-دۋلاپ تالاسىپ جاتتى. جالعىز-اق كانفۋتسي ءمازھابىنداعى ءبىر جۇڭگو تالاسقا كىرىسپەدى، تىنىش وتىردى. وزگەلەردىڭ سوزىنە قۇلاق سالىپ، ۇندەمەي، شايىن ءىشىپ، جاي وتىر ەدى، تۇرىكتىڭ سوعان كوزى ءتۇسىپ ايتتى:

- جۇڭگو اپەندىم! وزگە بولماسا دا سەنىڭ مەنى قوستايتىن ورنىڭ بار ەمەس پە؟ مەن بىلەمىن، ءسىزدىڭ جۇڭگو جەرىندە وسى كۇندە ءھار ءتۇرلى ءدىن بارىپ جايىلىپ جاتىر. بارىنەن دە ءبىزدىڭ مۇحاممەد ءدىنىن ارتىق كورەدى ءھام ءبىزدىڭ دىنگە كىرۋگە ءسىزدىڭ جۇرت بەك ىقىلاستى، - دەپ كەلگەن ساۋداگەرلەر تالاي ماعان ايتقانى بار. مەنىڭ ءسوزىمدى قۋاتتاپ، سەنىڭ قوستايتىن رەتىڭ بار. اۋەلى اللا، ەكىنشى حاق پايعامبار تۋراسىندا نە ويلايسىڭ؟ ايتساڭشى!» وزگەلەرى دە: “سەن قالاي ويلايسىڭ، ويىڭدى ايتشى” دەپ، قىتايعا جابىستى...