ءابدىۋاقاپ قارا، تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
ءبىرىنشى جالپىقازاق سەزىنە عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بولدى. ياعني، "الاش" ۇكىمەتىنىڭ، قازاقتىڭ حح عاسىر باسىنداعى تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسىنە دە عاسىرعا جۋىق ۋاقىت تولدى. وسىعان وراي بەلگىلى تاريح عالىمى ءابدىۋاقاپ قارا Qamshy.kz پورتالىنا سۇقبات بەردى.
1. قازىرگى الاشتانۋشىلاردىڭ كەيبىر تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى كوزقاراستارى سايكەس كەلمەي جاتادى. بۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
بۇل جەردە قانداي كوزقاراس ايىرماشىلىقتارىنا مەڭزەگەڭىزدى بىلمەي تۇرمىن. ءبىراق تاريحشىلار اراسىندا كوزقاراس ايىرماشىلىقتارىنىڭ بولۋى زاڭدىلىق. ءتىپتى كەيبىرەۋلەرىنىڭ پىكىرلەرى، تۇجىرىمدارى شىندىققا سايكەس كەلمەۋى، شىندىقتان الىستاپ كەتىپ قالۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى ءاربىر تاريحشى ءوزىنىڭ ومىرلىك تاجيريبەسى، دۇنيەتانىمى، ءتىپتى سەنگەن يدەولوگياسى تۇرعىسىنان دەرەكتەردى تالدايدى، باعالايدى. ءسويتىپ ءارقيلى پىكىرلەر ورتاعا شىعادى. مۇنداي بولۋ كەرەك. ۋاقىت وتە كەلە وسى بۇكىل قاراما-قايشى پىكىرلەردى ەلەپ ەكشەپ تەرەڭ تالداۋ وتكىزىپ تاريحي شىندىقتى ءبىر ىزگە، ءبىر ارناعا شەبەر قوياتىن دارىندى تاريحشىلار شىعادى. سونىمەن قاتار تاريح عىلىمى دا دامىپ وتىرادى. ونىڭ مەتوديكاسى، دەرەك تانۋ، تالداۋ ماسەلەلەرىندە ءجانا ۇستانىم، قابىلداۋلار بولىپ جاتادى. بۇل دا كوزقاراستاردىڭ وزگەرۋىنە سەبەپ بولا بىلەدى. سوندىقتان مەن مۇندايلاردى تۇسىنىستىكپەن قابىلدايمىن.
2. الاشتانۋدىڭ بۇگىنگە دەيىنگى جاسالعان ىستەرى نەمەسە جاسالعان زەرتتەۋى ءوز مارەسىنە جەتتى مە؟ تاعى قانداي زەرتتەلمەي جاتقان اقتاڭداقتار بار؟
جوق جەتكەن جوق. الدا جاسالاتىن جۇمىستار بار، اسىرەسە قازاق تاريحشىلارى ۇلتتىق تاريحنامانى ءالى قالىپتاستىرعان جوق. وعان ۋاقىت بار. ويتكەنى ءالى دە بولسا بۇرىنعى كەڭەستىك تاريحنامانىڭ، يدەولوگياسىنىڭ اسەر ىقپالىندا جۇرگەن عالىمدارىمىز بار. ەندى ۋاقىت كەرەك. ساياسي تاۋەلسىزدىك ءبىر كۇندە كەلگەنىمەن سانا تاۋەلسىزدىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا ونداعان جىلدار قاجەت بولادى. قازاقتىڭ ۇلتتىق تاريحناماسىن قالىپتاستىراتىن تاريحشىلار دا سوندا پايدا بولادى. ولار تاۋەلسىز قازاقستان كەزىندە تۋىپ ەركىن ويمەن وسكەن، كەڭەستىك يدەولوگيا مەن تاريحناما بويىنشا تاربيە الماعان، كەرىسىنشە بۇگىنگى الەمدىك تاريحنامالاردى ءجىتى زەرتتەپ سودان قورىتىندى شىعارعان كەلەشەكتەگى عالىمداردان شىعادى. ەگەر ماعان سۇراساڭىز كەڭەستىك تاريحناما ءادىسىنىڭ قانداي كەمىستىكتەرى بار دەپ، ءبىر ەكى ميسال كەلتىرە كەتەيىن. شەتەل تاريحشىلارىندا ءتول دەرەكتەردىڭ ءتىلىن بىلۋگە ءمان بەرىلەدى. ياعني ءبىر تاريحشى ءتول دەرەكتىڭ ءتىلىن-جازۋىن ءبىلۋ كەرەك. بىرەۋدىڭ اۋدارماسىمەن، ترانسكريپسياسىمەن ناقتى زەرتتەۋ بولمايدى. ويتكەنى اۋدارماشىنىڭ قاتەلىگى ءسىزدىڭ دەرەكتى باعالاۋىڭىزعا كەسىرىن تيگىزەدى. ايتپاعىم، بۇگىن الاشتانۋشىلار ىشىندە قانشا عالىم “قازاق” گازەتىن اراپ ارىپتەرىمەن جازىلعان ءتۇپ نۇسقاسىنان وقىپ ءتۇسىنىپ وتىر؟ وكىنىشكە وراي، قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ باسىم بولەگى اراپ تاڭبالارىمەن نەمەسە توتە ارىپتەرمەن جازىلعان قازاقشا دەرەكتەر مەن ادەبيەتتەردى وقي المايدى. بۇل قاتەلىك ءالى دە جالعاسۋدا. بۇگىن قازاقستان تاريح فاكۋلتەتتەرىندە ءالى بولسا ستۋدەنتتەرگە توتە جازۋ ۇيرەتىلمەيدى. بۇل ۇلكەن كەمىستىك. ماسەلەن تۇركيادا تاريح فاكۋلتەتتەرىندە اراپ ارىپتەرىندەگى تۇرىك ادەبيەتتەرىن، ارحيۆتەردەگى اراپ تىلىندەگى قۇجاتتاردى وقۋ ادىستەرى تۋرالى مىندەتتى ساباقتار بارشىلىق. ءتىپتى مىقتى تاريحشى بولام دەۋشىلەرگە سونىمەن قاتار اراپ ءتىلىن، پارسى ءتىلىن دە ۇيرەنۋگە كەڭەس بەرىلەدى. قازاقستاندىق الاشتانۋشى عالىمدار دا توتە ارىپكە قوسا، اراپ ءتىلى مەن پارسى ءتىلىن بىلسە ارتىقشىلىق بولمايدى. ويتكەنى كەڭەستىك كەزەڭنەن بۇرىنعى زيالىلارىمىزدا اراپ مەن پارسى تىلىنەن ەنگەن سوزدەر كوپ ۇشىراسادى. ابايدىڭ ولەڭدەرى دە سونداي. حاكىم ولەڭدەرىن كەيبىر اراپ پەن پارسى سوزدەرىن بىلمەي ءتۇسىنۋ قيىن. ەكىنشىدەن، كەڭەستىك تاريحنامادا بولشەكتەپ زەرتتەۋ باسىم. ونىڭ ورنىنا ءبىر تۇتاس زەرتتەۋ بولۋ كەرەك. ماسەلەن، الاش قوزعالىسى جانە الاش ۇكىمەتىن تۇركىستان اۆتونومياسىنان بولمەي زەرتتەسەك، وندا تۇركىستان اۆتونومياسىندا دا الاشورداشىلاردىڭ ەڭبەگى بولعانىن بايقار ەدىك. سوندا الاش قوزعالىسىنىڭ اۋقىمىنىڭ قازىرگى بىلگەنىمىزدەن كەڭ ەكەنىن كورەر ەدىك. نەمەسە الاش قوزعالىسىن سول كەزدە كورشى تۋىسقان حالىقتار قىرعىز، وزبەك، تۇرىكمەن سەكىلدى حالىقتاردا ءبىر مەزگىلدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى تالداي وتىرىپ زەرتتەسەك سوندا الاش قوزعالىسىن ءمانىن سالىستىرمالى تۇردە ناقتى باعالار ەدىك. ءتىپتى الاش زيالارىنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك دۇنيەتانىمى مەن كوزقاراستارىنىڭ وزگە تۇركى حالىقتاردىڭ ويشىلدارىنان باستاۋ الاتىنىن دا ەسكەرگەن ءجون. ماسەلەن، ولار جاديديزم اعىمىنىڭ ول كەزدەگى بەلگىلى تۇلعاسى يسمايل گاسپرينسكييدەن جانە ونىڭ 1883-1918 جىلدارى اراسىندا شىعارعان، ۇرىمشىدەن ىستامبۇلعا بارلىق تۇركى ەلدەرىندە وقىلىپ تۇرعان “تەرجۇمان گازەتىنەن” كوپ اسەرلەنگەن. شاكەرىم قۇدايبەردى ۇلى ءبىر ەڭبەگىندە ءوزىنىڭ ۇستازىنىڭ گاسپرينسكيي ەكەنىن اتاپ وتكەن. شاكەرىم اسەرىنە ۇشىراعان گاسپرينسكييدەن بوكەيحان، بايتۇرسىن، دۋلات، جۇماباي اسەرلەنبەدى دەپ كىم ايتا الادى؟ تاريح دەگەنەمىزدىڭ حرونولوگيالىق بايانداۋ ەمەس، تاريحي وقيعالاردى ءتۇسىنۋ، ءتۇسىندىرۋ ەكەنىن ەسكەرسەك، ءجاديديزمدى بىلمەي الاش يدەياسىن تولىق ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس سىياقتى. سول سەكىلدى كەڭەستىك داۋىردە تۇرىكشىل سوسياليستىك قايراتكەرلەرەگە اسەر ەتكەن تاتار ويشىلى جانە ساياساتكەرى ميرسايد سۇلتانعالييەۆتىڭ پىكىرلەرىن بىلمەي، تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ماقسات-ارمانىن بىرەۋ تولىق تۇسىنەدى دەپ ويلامايمىن.
3. الاش تاريحىنداعى تۇلعالار كۇردەلى زاماندا، قىم-قۋىت تاعدىردا ءومىر ءسۇردى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ىشىندە ەلگە-جۇرتقا بەلگىسىز جاتقان تاعى قانداي ادامدار بار؟
البەتتە بار شىعار. ءبىراق ولاردى تاۋىپ جارىققا شىعارۋ قيىن بولادى. ويتكەنى، ءبىز تۇركى مۇسىلمان حالىقتارى ەستەلىك جازۋعا، ماقالا جازۋعا، كىتاپ جازۋعا ساراڭ كەلەمىز. كوپتەگەن ۇلى تۇلعالار وسىنداي دەرەكتەردىڭ جوقتىعىنان تاسادا قالىپ قويىپ وتىر. ەندى بىرەن-ساران ءالى كوزگە تۇسپەگەن جازباشا ەڭبەكتەر نەمەسە قۇجاتتار تابىلىپ جاتسا سول بەيمالىم تۇلعالار دا جارىققا شىعادى.
4. بۇگىنگى وقىرماننىڭ مۇستافا شوقاي جايلى كوزقاراسى ەكىۇداي. جالپى، وسى ءبولىنۋدىڭ باسى قايدان باستالعان؟ ءدال قانداي ماسەلەلەر مۇستافا شوقاي تاعدىرىندا ءالى كۇنگە داۋلى بوپ كەلەدى؟
شوقاي تۋرالى داۋلار مەنىڭشە بىتپەيدى، بىتپەك تە ەمەس. ويتكەنى حالقىنا شوقاي دارەجەسىندە قىزمەت ەتكەن تۇلعالار تۋرالى ءارقاشان ەكى ۇداي پىكىرلەر، قاراما-قايشىلىقتار عالىمدار اراسىندا بولىپ جاتا بەرەدى. بۇل زاڭدىلىق. ءبىر ادام قانشا ۇلى بولسا، سونشا داۋلى دا بولادى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ونىڭ سانى كۇن سايىن ازايىپ كەلە جاتقانىمەن كەڭەس داۋىرىندەگىدەي وعان ءالى دە بولسا “ساتقىن”، “حالىق جاۋى” رەتىندە قاراۋشىلار بار. بۇلاردىڭ ءبىرقاتارى قازاق تاريحشىلارىنىڭ شوقايتانۋ عىلىمىنداعى جەتىستىكتەرىنەن، جاڭا ارحيۆ قۇجاتتارىمەن قازاقشا جازعان زەرتتەۋلەرىنەن بەيحابار ادامدار. ال ءبىرقاتارى بولسا ولاردان حاباردار بولسا دا، بولماعانداي كورىنىپ ءالى دە بولسا شوقايعا كۇيە جاعۋعا كۇش جۇمساۋدا. بۇلار شوقايدىڭ ارمانى بولعان تاۋەلسىز قازاقستان مەن ونىڭ تۇركى مەملەكەتتەرىمەن كۇن سايىن نىعايىپ كەلە جاتقان ىنتىماقتاستىعىنان مازاسى مەن ۇيقىسى قاشقاندار. اشىعىن ايتقاندا، قازاقستاننىڭ بۇرىنعىسىنشا ماسكەۋدىڭ جۇمسا جۇدىرىعىندا، اشسا الاقانىندا بولۋىن كوكسەگەندەر.
ەندى ءبىر دە، شوقايدىڭ ۇلى تۇلعا ەكەنىن ءسوزسىز مويىنداعان، ءتىپتى مۇنى دالەلدەپ ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرگەن عالىمدار نەمەسە زيالىلار اراسىندا شوقايدى الاش قوزعالىسىنان ءبولىپ قارايتىندار بارشىلىق. ولار “ءاليحاندار اۆتونومياشىل بولدى، وزبەكتەرمەن بىرىگۋگە قارسى بولدى، شوقاي ولاردان باسقاشا كوزقاراستا، اتاپ ايتقاندا تاۋەلسىزدىكتى جاقتادى، ءبىر تۇتاس تۇركىستان يدەياسىن العا تارتتى” دەيدى. بۇعان كەلىسپەيمىز. قازاقستاندا كەيبىر دەرەكتەر، ماسەلەن ءبىزدىڭ شوقاي كىتابىمىزدا اتالىپ كورسەتىلگەن، كوزدەن تاسا قالۋدا. راس ءاليحان بوكەيحان باستاپقى كەزدە وزبەكتەرمەن بىرىگۋگە قارسى بولعان. ءبىراق كەيىن بۇل كوزقاراسىنان اسىرەسە الاش ۇكىمەتى مەن تۇركىستان اۆتونومياسى قۇلاعاننان كەيىن اينىپ تۇركى حالىقتارىمەن كۇش بىرىكتىرۋدىڭ قاجەت ەكەنىنە كوز جەتكىزگەنى، وسى ورايدا جۇمىس ىستەگەنى، ەسكەرىلمەيدى. بۇل ماسەلەنى ءبىراز اشا تۇسەيىك. 1918 جىلدىڭ 30 تامىزى مەن 7 قىركۇيەك كۇندەرى اراسىندا الاش جەتەكشىلەرى ورىنبور جانە سامارا قالالارىندا تىزبەكتى ءبىرقاتار جينالىستار وتكىزەدى. بۇل جينالىستارعا الاش كوسەمدەرىنەن بوكەيحانوۆ، بايتۇرسىنوۆ، دۋلات جانە تىنىشبايەۆ قاتىستى. سونىمەن قاتار، تۇركىستان وكىمەتى مۇشەلەرىنەن مۇستافا شوقاي، ۋبەيدۋللاح حوجا مەن باشقۇرت وكىمەتىنەن زاكي ءۋاليدي دە وسى جينالىستارعا قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىندا بولدى. سونىمەن، الاشوردا، تۇركىستان جانە باشقۇرت وكىمەتتەرىنىڭ وكىلەتتى قايراتكەرلەرىنىڭ باسى وسى جينالىستاردا قوسىلدى. جينالىستاردىڭ قورىتىندىسىندا بۇل ءۇش وكىمەتتىڭ “وڭتۇستىك-شىعىس اۆتونوميالىق مۇسىلمان ولكەلەرى وداعى” دەگەن اتپەن ءبىر فەدەراسيا قۇرۋ جانە قازاق جانە باشقۇرت اسكەرلەرىن ءبىر ارمياعا توپتاستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. زاكي ءۋاليدي ءوزىنىن ەستەلىگىندە جينالىستاردا فەدەراسيا جوسپارىنىڭ جان-جاقتى تالقىلانعانىن ايتادى. اتالعان فەدەراسيا جوسپارى شامامەن قازىرگى باشقۇرتستان، قازاقستان، قىرعىزستان، وزبەكستان جانە تۇركىمەنىستاندى قامتيتىن 4.010.139 شارشى كيلومەترلىك ءبىر كەڭىستىكتى جانە 1917 جىلعى ەسەپ بويىنشا ۇزىن سانى 15.673.680 ادام جانە مۇنىڭ 82 پايىزىن مۇسىلماندار قۇرايتىن حالىقتى قامتىيتىن ەدى.
دەمەك مۇستافا شوقايدىڭ ءبىر تۇتاس تۇركىستان يدەياسى نەگىزىنەن ءاليحان جانە وزگە الاش جەتەكشىلەرىمەن كەلىسىلگەن يدەيا. ال تاۋەلسىزدىككە كەلەر بولساق، مىنە بۇل شوقايدىڭ جەتىستىگى، الاش يدەياسىنىڭ ەۆوليۋسياسى. باستاپقىدا ءوزى دە اۆتونوميا يدەياسىندا بولعان مۇستافا شوقاي پاريجدە ورىس دەموكراتتارىمەن كەڭەس وداعىنا قارسى تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەگەن كەزدە باسىنان وتكەن تاجىريبەلەر وعان “تاۋەلسىزدىكتى باسقا ءبىر حالىقتىڭ قازاققا سىيلامايتىنىن، ونى كۇرەسپەن الۋ” كەرەكتىگى جونىندە شەشىمگە كەلۋىنە سەبەپ بولعان. مىنە مۇستافا شوقاي تاۋەلسىز قازاقستان تاريحى ءۇشىن مۇنىسىمەن قۇندى، مۇنىسىمەن شوق جۇلدىزى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحى نەگىزىن الاشتىڭ سوڭعى جەتەكشىسى مۇستافا شوقايدىڭ وسى يدەياسى قۇرايدى. ول يدەيا بولماعاندا تاۋەلسىزدىگىمىزگە قارسى ەلدەر ءۇشىن جالعان ۇگىت-ناسيحات تاراتۋعا وڭتايلى جاعداي تۋعان بولار ەدى. كەڭەستىك كەزەڭدە اركىمگە بەلگىلى ءجايت “قازاقتار رەسەي پاتشالىعىنا ءوز ەركىمەن قوسىلدى”، ياعني ءوز ەركىمەن بودان بولدى دەگەن جالعان ءناسيحات جۇرگىزىلگەنى، ءتىپتى 1982 جىلى 250 جىلدىعى تويلانعانى بەلگىلى. ال بۇگىنگى تاڭدا شوقايدىڭ تاۋەلسىزدىك يدەياسى بولماعاندا، الدەكىمدەردىڭ “قازاقتىڭ ۇلتتىق تاريحىنىڭ نەگىزى قۇراعان الاش جەتەكشىلەرى رەسەي دەموكراتيالىق فەدەراسياسى ىشىندە اۆتونوميانى ماقسات ەتكەن ەدى؟ تاۋەلسىزدىك قازاقتار ءۇشىن قاجەت ەمەس” دەپ ۇگىت-ناسيحات تاراتپاۋىنا كىم كەپىل بولار ەدى؟ سوندىقتان مۇستافا شوقايدى الاشتان ءبولىپ قاراۋعا استە بولمايدى. مۇستافا شوقاي مەن ءاليحان، احمەت، ءمىرجاقىپ سىندى وزگە الاش جەتەكشىلەرىنىن پىكىرلەرى ەكى بولەك ەدى دەگەن كوزقاراستارعا قوسىلمايمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا مۇستافا شوقاي الاش قوزگالىسىنىڭ جالعاستىرۋشىسى، دامىتۋشىسى جانە سوڭعى جەتەكشىسى.
سۇقبات قۇرعان: مەيىرجان اۋەلحان ۇلى
سۋرەت: جەكە مۇراعاتتان
