تۇركيا قازاقتارى قورى 2014 جىلى، 28-31 شىلدە كۇندەرى ىستامبۇلدا ۇيىمداستىرعان كىشى قازاق قۇرىلتايى جۇمىسىن تابىسپەن اياقتادى. قۇرىلتاي اياسىندا ءۇش كۇن ورازا ايتىنا ءدوپ كەلگەن جانە تۇركيادا رەسمي دەمالىس بولعان 28-30 شىلدە كۇندەرى 8 فۋتبول كومانداسى “ەر جانىبەك باتىر” دوستىق جانە باۋىرلاستىق دوداسى ءۇشىن سايىستى. سايىستا گۇنەشلى قازاقكەنت اۋىلىنىڭ كومانداسى جەڭىسكە جەتتى.
قۇرىلتايدىڭ سوڭعى كۇنى، ياعني 31 شىلدە كۇنى تاڭەرتەڭ باسمينيستر ادنان مەندەرەس پەن پرەزيدەنت تۇرعىت ءوزالدىڭ كەسەنەلەرىنە بارىپ قۇران وقىلىپ دۇعا ىستەلدى جانە تۇرىك حالقىنا قازاق حالقىنىڭ العىس سەزىمدەرى اتاپ ءوتىلدى. ويتكەنى 1952 جىلى، 13 ناۋرىز كۇنى باسمينيستر ادنان مەندەرەس باسقارعان تۇركيانىڭ مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قاۋلىسىمەن بۇگىنگى قازاقتاردىڭ اتالارى تۇركياعا قابىلدانعان ەدى. 1991 جىلى، 16 جەلتوقسان كۇنى بولسا، پرەزيدەنت تۇرعىت ءوزالدىڭ جەتەكشىلىگىندەگى تۇركيا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن ەكى ساعاتتاي قىسقا ۋاقىتتا تانىعان ەدى.
تۇستەن كەيىن “تۇركيا قازاقتارىنىڭ كەشەگىسى، بۇگىنگىسى، ەرتەڭگىسى جانە اتامەكەن قازاقستانمەن بايلانىستارى" تاقىرىبىندا قۇرىلتاي جينالىسى وتكىزىلدى. وعان قازاقستان، جۇڭگو، تۇركيا جانە ەۋروپا ەلدەرىنەن كەلگەن قازاق قوعام باستىقتارى، عالىمدار، جۋرناليستتەر مەن باسقا دا كاسىپ يەلەرى قاتىستى.
كەشكىسىن “ەر جانىبەك باتىر” دوداسىن تاپسىرۋ ءراسىمى جانە كونسەرتتىك باعدارلامامەن قۇرىلتاي جۇمىسى اياقتالدى. قۇرىلتاي جۇمىسى بارىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ “قۇرىلتاي تويلاۋ ەمەس، ويلاۋ” سوزىنە ساي قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلار تۇركيا قازاقتارى جانە قازاقستان تۋرالى ويلارىن اتاپ ءوتتى.
قۇرىلتايدا تۇركيا قازاقتارىنىڭ كەلەشەگىنىڭ جارقىن ەكەندىگىنە باسا كورسەتىلدى. ويتكەنى ولار تۇرعان تۇركيا ەلى سوڭعى جىلدارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان قارقىندى ءوسىپ الەمنىڭ العاشقى 16 ەكونوميكاسى بولىپ وتىر. باۋىرلاس تۇرىك ەلى قازاقتارعا جىلى شىرايمەن قاراپ وتىر. ەكىنشىدەن اتامەكەن قازاقستان دا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كورەگەن ساياسي ءىس-شارالارىنىڭ ارقاسىندا دامىپ ورتالىق ازيانىڭ جارىق جۇلدىزى اتاعىنا يە بولىپ وتىر. ايرىقشا، تۇركيا قازاقتارى رەتىندە قۇرىلتاي دەلەگاتتارى قازاقستانعا تەك العىستارىن ايتاتىندارىن اتاپ ءوتتى. ەڭ باستىسى، قازاقستان بۇكىل قازاقتاردىڭ بىرەگەي وتانى، تاريحي مەكەنى جانە شەتەل قازاقتارىنا ءار قاشان قولداۋ كورسەتىپ قامقورشىلىق جاساپ كەلەدى. تۇركيا قازاقتارى قازاقستانمەن ارقالانادى. وزىندە كۇش سەزىنەدى. سوندىقتان وسىنداي ەكى كۇشتى مەملەكەتتىڭ قامقورشىلىعىنداعى تۇركيالىق قازاقتار ءۇشىن ماتەريالدىق تۇرعىدان ەشقانداي الاڭداۋشىلىققا ورىن جوق.
ءبىراق قۇرىلتاي دەلەگاتتارى ولاردىڭ ۇلتتىق بولمىستارىنا كەلگەندە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ويتكەنى تۇركيا قازاقتارىنىڭ اسىرەسە جاس وسپىرىمدەرى انا تىلىنەن جۇرداي بولىپ ءوسىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدا ناقتى ءىس-شارالار كورۋدىڭ قاجەتتىلىگى اتالىپ ءوتىلدى.
قۇرىلتاي جينالىسىندا مىناداي ۇسىنىس پىكىرلەر ايتىلدى:
1. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا وتە ماڭىزدى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. اسىرەسە “ماڭگىلىك ەل” يدەياسى تۇركيا قازاقتارىن ەلەڭ ەتكىزىپ وتىر. قۇرىلتايعا قاتىسۋشىلار بۇل يدەيانى تولىق قولدادى جانە ونى ىسكە اسىرۋعا اتسالىسۋدىڭ بارشا قازاقتىڭ ءبىرىنشى ماقساتى بولۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
2. تۇركيا قازاقتارىنىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ۇلتتىق بولمىستارىن ساقتاۋ ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ناقتى شارالار كورۋى اسا قاجەت. اتاپ ايتقاندا تۇركيادا انا ءتىلدى ۇيرەتەتىن مۇعالىمدەر جىبەرۋ، كۋرستار اشۋ، ەڭ باستىسى مەكتەپ وقۋشىلارىن جانە جاستاردى قازاقستانعا قىسقا ۋاقىتتىق تا بولسا ساياحاتتاۋ مۇمكىنشىلىكتەرى تۋعىزىپ اتامەكەنمەن جانە ونداعى قۇربى قۇرداستارىمەن تانىسىپ ارالاسۋىنا جاعداي تۋعىزۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار تۇركيالىق قازاقتاردىڭ انا تىلدە گازەت – جۋرنال شىعارۋلارىنا جان جاقتى قولداۋ كورسەتىلسە پايدالى بولار ەدى.
3. ءالسىز دياسپورانىڭ قازاقستانعا پايداسىن تيگىزە الماسى انىق. دياسپورانى كۇشەيتىپ ولاردىڭ قاتارىنداعى وزىق ويلى دا ءبىلىمدى ادامداردى كوبەيتۋ بارىسىندا الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىلىم الۋى تۋرالى “بولاشاق باعدارلاماسىنا” تۇركيا جانە وزگە شەتەل قازاقتارىنىڭ دا جاستارىنا كۆوتا بولىنسە.
4. تۇركيا قازاقتارىنىڭ اتامەكەنمەن بايلانىستارىن نىعايتۋ اسا ماڭىزدى. ويتكەنى اتامەكەنىن جاقسى تانىپ بىلمەگەن دياسپورانىڭ وتانشىل بولا المايتىنى اقيقات. سوندىقتان ولاردى ناۋرىز مەرەكەسى، استانا كۇنى، الماتى قالا كۇنى، تاۋەلسىزدىك كۇنى سىندى مەرەكەلىك جيىندارعا شاقىرىپ ەلمەن ارالاسۋلارىن قامتاماسىز ەتۋ پايدالى بولار ەدى.
5. تۇركيا قازاقتارىنىڭ ءبىرىڭعاي قازاق تۇراتىن ءبىر-اق اۋىلى بار. ول نيگدە قالاسىنداعى التاي قازاق اۋىلى. ءبىراق اۋىل كەيبىر سەبەپتەر قۇلدىراپ تۇر. وسى قازاق اۋىلىنىڭ باسشىلىعى اۋىلدى ساقتاۋ جانە كوركەيتۋ ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتىنەن جاردەم كۇتەدى.
6. دۇنيەجۇزى قازاق قۇرىلتايلارى شەتەل قازاقتارىنىڭ اتامەكەنمەن بايلانىستارىندا ماڭىزدى رول اتقارۋدا. سونداي-اق ول اتامەكەندە وزگە ەلدەردە تۇراتىن قانداستارىمەن تانىسۋىنا دا مۇمكىنشىلىك بەرۋدە. سوندىقتان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قۇرىلتايلارىن جۇيەلى تۇردە وتكىزۋ ورىندى.
7. كىشى قۇرىلتايلاردا قايسى ءبىر ەلدەگى قازاقتاردىڭ ءوزارا باس قوسىپ ىنتىماقتاستارىنىڭ نىعايۋى، ۇلتتىق سانا-سەزىمىنىڭ كۇشەيۋى، اتامەكەن جانە باسقا ەلدەردەن كەلەتىن زيالى قاۋىم، ونەرپاز جانە باسقا كاسىپ يەلەرىمەن تانىسۋلارىنا مۇمكىندىك بەرۋدە. بۇل قۇرىلتايلاردىڭ جىل سايىن بولىپ تۇرۋى قاجەت. ءبىراق، وكىنىشكە وراي، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ 2011 استانا قۇرىلتايىندا ايتقان “كىشى قۇرىلتايلارعا سامۇرىق-قازىنا ءال اۋقات قورى دەمەۋشىلىك جاساۋى” تۋرالى تاپسىرماسى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى تاراپىنان تولىق ورىندالماي كەلە جاتىر. سوندىقتان كىشى قۇرىلتايدى وتكىزەتىن مادەني ورتالىقتاردىڭ دەمەۋشىلىك تۋرالى سامۇرىق-قازىنا ءال اۋقات قورىمەن تىكەلەي بايلانىسۋى ورىندى بولماق.
8. تۇركيا قازاقتارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا مىناداي وتىنىشتەرىن بىلدىرگىسى كەلەدى.
a. تۇركيا جانە وزگە شەتەل قازاقتارى تۋرالى قازاقستانداعى سۇيىسپەنشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ بارىسىندا ۇگىت-ناسيحات شارالارىنا كوبىرەك ماڭىز بەرىلسە ەكەن. ويتكەنى، شەتەل قازاقتارىنا نەمەسە قازاقستانعا كوشى-قونمەن ورالعان قازاقتارعا زاڭ جۇزىندە نەمەسە ءسىزدىڭ تاپسىرمالارىڭىز، بۇيرىقتارىڭىزبەن قولداۋ بولعانمەن، كەيدە جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردىڭ ولاردى تولىق ورىنداۋدا سەلقوستىق تانىتقان ۋاقيعالارى بايقالادى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبىنىڭ شەتەل قازاقتارى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ ازدىعى نەمەسە جاڭساق پىكىرلەر بولۋى ابدەن ىقتيمال. سوندىقتان قازاقستاندا شەتەل قازاقتارىنا دەگەن ىستىق ىقىلاستىڭ، سۇيىسپەنشىلىكتىڭ كوبەيۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىن ولاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن تانىتاتىن ءىس-شارالارعا كوبىرەك ورىن بەرىلسە ەكەن.
b. قازاق حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولەگىن قۇرايتىن دياسپورا قازاقتارىنىڭ قازاقستان مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋگە جانە ءسىزدىڭ “ماڭگىلىك ەل” يدەياڭىزدى ىسكە اسىرۋعا اتسالىسۋدى وزىنە ابىروي سانايتىنى ءسوزسىز. ولاردىڭ وسى ۇلى ماقسات جولىنداعى ءىس-قيمىلدارىن ءبىر ارناعا ءتۇسىرىپ قولداۋ بارىسىندا ءبىر دياسپورا مينيسترلىگى قۇرىلسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
c. تۇركيا قازاقتارى اتامەكەندە جارىق كورگەن كىتاپ، گازەت جانە جۋرنالدارعا ءزارۋ. ءبىراق كيريل ارىپتەرىن بىلمەگەندىكتەن وقي الماۋدا. سوندىقتان قازاقستاننىڭ لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ جايىنداعى ءسىزدىڭ شەشىمىڭىزدى قۋانىشپەن قارسى الىپ وتىر. وسى شەشىمىڭىزدىڭ تەز ارادا ىسكە اسۋىن قالايدى.
d. تۇركيا قازاقتارىنىڭ بيىلعى قۇرىلتايى ورازا ايتقا ءدوپ كەلدى. تۇركيادا جانە باسقا مۇسىلمان ەلدەرىندە ورازا ايتتا ءۇش كۇن رەسمي دەمالىس بەرىلەدى. قازاقستاندا دا وسى مەيرام كۇندەرى دەمالىس بولسا ەكەن دەگەن تىلەگىن اتاپ وتەدى.
قۇرىلتاي جينالىسىنا تۇركيا قازاقتارى قورى ءتوراعاسى فازىل توپلى، مۇستافا شوقاي فرانسۋز-قازاق دوستىق قوعامىنىڭ ءتوراعاسى ياشار ءدىنىش، قونيا قالاسى قازاق قوعامى ءتوراعاسى ابدۋاحاپ قىلىش، ميمار سينان كوركەم ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، ت.ع.د. ءابدىۋاقاپ قارا، قازانات جۋرنالى باسرەداكتورىنىڭ ورىنباسارى داۋرەن مۇقانوۆ، جۋرناليست ءامىربولات قۇسايىن ۇلى، ميۋنحەن قازاق قوعامىنىڭ بۇرىنعى ءتوراعاسى ءاليحان جانالتاي، ۆەنا قالاسى قازاق قوعامىنىڭ بۇرىنعى ءتوراعاسى اكبەر قىران، نيگدە قالاسى التاي قازاق اۋىلىنىڭ اكىمى اباي ورحۇن، گۇنەشلى قازاق كەنت اۋىلىنان كاسىپكەرلەر مۇبارەك چالىشكان، رازاق ەلشى، ءۇرىمشى قالاسىنان دارىگەر حاديشا قۇسايىن قىزى، كەلن قالاسىنان اقساقال يسلام زەنگين جانە باسقا دا ازاماتتار قاتىستى.
“قامشى” سىلتەيدى
