قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ساياسي پارتيالار مەن ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرىنە
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ ءتوراعاسى ق.ك.توقايەۆقا
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ءتوراعاسى ن.ز.نىعماتۋللينگە
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى ج.ق.اسانوۆقا
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى ك.ق.ماسىموۆكە
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ق.ن.قاسىموۆقا
بولاتحان تايجان اتىنداعى قوعامدىق قوردىڭ باسشىسى م.ب.تايجانعا

ۇندەۋ-حات

قازاقتىڭ قاس دۇشپاندارى كوز ىلەتىن ەمەس: كۇندىز-تۇنى اندىزداپ، الاش بالاسىنىڭ ىرگەسىن سوگۋ جولىندا بار كۇش-قايراتتارىن اياماي جۇمساۋدا. ءبارىمىز «باس قالامىز» دەپ ماقتاناتىن وركەنيەتتى زاماننىڭ شاھارى – استانامىزدا تاتيانا لوگۆينەنكو ەسىمدى ءبىر ورىستىڭ ايەلى جەڭگەتايلىق قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمە اشىپ الىپ، تالتۇستە قازاقتىڭ قىزدارىن قارا قىتايعا ساۋدالاساۋعا كىرىسىپتى. بۇل قىلىعىنان تۇك تە قىمسىنباي، ءاربىر تاۋىپ بەرگەن «كۇيەۋ» ءۇشىن 25 مىڭ تەڭگە جارنا الادى ەكەن. ۇلتىمىزدىڭ ارۋلارىن ساۋدالاۋدى اشىقتان-اشىق جارنامالاعان اگەنتتىك قالتالى قىتايلاردىڭ العاشقى لەگىن اقپاندا كۇتىپ وتىرعان كورىنەدى...

«قازاق قىزدارىن قىتايلارعا ساۋدالاماقشى» دەگەن انايى اقپارات نامىستى قازاقتى ەرىنەن اۋدارىپ تاستاي جازدادى. الەۋمەتتىك جەلىلەر جارىلۋعا شاق قالدى. بىرەۋ – ويباي سالدى، بىرەۋ – ايعاي سالدى، بىرەۋ – تابالادى، بىرەۋ – توبالادى...

نامىستان جارىلارداي قىزىنىپ، نارتتاي قىزارىپ وتىرعانىمىزدا، ءوزىمىز سىيلايتىن قوعام بەلسەندىسى مۇحتار تايجاننىڭ: «بيلىكتىڭ ارزان تاپسىرماسىمەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن «ۇلتشىلدار» «تۇمەدەيدى – تۇيەدەي» كورسەتىپ، حالىقتىڭ نازارىن باسقا ءبىر جاققا بۇرىپ تاستايدى» – دەگەن جايباراقات، مامىراجاي قالىپتاعى پىكىرىن وقىپ، تاڭ-تاماشا قالدىق...

قازاق قىزىنىڭ قايسارلىعىن جوعالتپاعان اسىل يب­راگيموۆا ەسىمدى قانداسىمىزدىڭ: «...قىتايلىق­تار­دى ايتپاعاندا، قايماعى بۇزىلماعان قازاق اۋىل­دارىندا ءۇيىن، بالا-شاعاسىن تاستاپ، جەڭىل جۇرىسكە ءتۇسىپ كەتكەن قازاق ايەلدەرى كوبەيىپ بارادى. ءۇيسىز، كوشەدە اقشا سۇراپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. ءوز كوزىممەن كورگەنىمدى ايتىپ وتىرمىن. دابىل قاعاتىن مەزگىلدەن كەشىگىپ جاتىرمىز. ۇلتتىق تاربيە كۇشەيمەسە، ءبارى كەش بولادى. مۇحتار تايجان نەگە حالىقتى جايباراقاتتىققا شاقىرىپ وتىر؟ «كوزدەرىڭدى جۇمىپ وتىرا بەرىڭدەر، ەشتەڭە ەتپەس» دەگىسى كەلە مە؟» – دەگەن جىگەرلى سوزدەرىنەن ەسىمىزدى دەرەۋ جيىپ الدىق...

ەندى مۇحتار تايجان باۋىرىمىزدىڭ «ءوز باسىم قازاق قىزدارىمىزعا دا، جاستارىمىزعا دا سەنەم، پانيكاعا ەش نەگىز كورىپ تۇرعان جوقپىن. جاستارىمىز ءقازاقتىلدى، رۋحتى، نامىستى» – دەپ، ماعجان اتا جۇمابايەۆشالاپ باستاعان جازباسىنىڭ ءار تۇجىرىمىنا ءۋاج بەرىپ كورسەك...

1. مۇحتار تايجان: «وزگە ۇلتتارعا تيگەن قازاق قىزدارى 4-اق پايىز عانا... قازاق جىگىتتەردىڭ ىشىندە بۇندايلار 8 پايىز...».

ءبىزدىڭ ءۋاج: «سول 4 پايىزدىڭ ىشىندە ءسىزدىڭ تۋعان قىزىڭىز بولسا، نە دەر ەدىڭىز؟ ال، 8 پايىزدىڭ اراسىندا ءسىزدىڭ ۇلىڭىز كوزى قىسىق جۇڭگو قىزىن وتباسىڭىزعا كەلىن قىلىپ تۇسىرگەنىن قالار ما ەدىڭىز؟ الدە، قايمانا قازاقتىڭ ۇل-قىزىنىڭ قۇنى جوق پا؟..»

2. مۇحتار تايجان: «ءبىز قۇرتتاي، كىپ-كىشكەنتاي، ءبىر اۋىلداعى ۇلت ەمەسپىز. ۇلكەن ۇلت بولعان سوڭ ارامىزدا جەزوكشەلەر، ناشاقورلار، القاشتار، قىزتەكەلەر، ساتقىندار دا بولۋى مۇمكىن. ادامنىڭ تابيعاتى سونداي، ارامىزدا 0،0001 پايىز سوندايلار بولسا دا، جالپى ۇلتىمىز ودان توزبايدى...»

ءبىزدىڭ ءۋاج: «0،0001 پايىزدى قۇرايتىن جەزوك­شە­لەردىڭ، ناشاقورلاردىڭ، القاشتاردىڭ، قىز­تە­كەلەردىڭ، ساتقىنداردىڭ ورتاسىنا ءوز ۇرپا­عى­ڭىزدىڭ كىرىپ كەتپەيتىندىگىنە كەپىلدىك بار ما؟..»

3. مۇحتار تايجان: «...جاستارعا دۇرىس شارت، ادىلەتتى مەملەكەت قالدىرۋعا مىندەتتىمىز. وندا نەمەرەلەرىمىز دە وسى ەلدە جاقسى ءومىر سۇرەدى...»

ءبىزدىڭ ءۋاج: «جاڭابەك ناروۆ دەگەن زامانداسىمىز «بابالارىمىز ايتقانداي، قالىڭ قىتايدىڭ قاپتاۋىنان قورقۋىمىز كەرەك. بالكىم، فب-دا داۋ تۋىنداتقان جازبا ارانداتۋ بولار. ءبىراق، قىتايلاردىڭ قاپتاپ كەلىپ جاتقانى راس. ءجايلاپ زاۋىت سالىپ جاتقانى دا راس. قىتايدا، ءبىر ۇيدە 3-5 بالا بولسا، مەملەكەت كوپ بالاعا رۇقسات بەرمەگەندىكتەن، 1-2-نە عانا قۇجات الادى دا، قالعان بالالارى قۇجاتسىز جۇرەدى. سوندا قۇجاتسىز قىتايلار قايدا بارادى؟ قازاقستان سياقتى جەمقورلىق جايلاعان ەلگە كەلەدى. قىتايلارعا ادام ەمەس، جەر كەرەكتىگىن، باياعى بابالارىمىز ءبىلىپ ايتىپ كەتكەن...» – دەپ جازىپتى. دەمەك، ەرتەڭ «دۇرىس شارت، ادىلەتتى مەملەكەت قالدىرىپ، نەمەرەلەرىمىز دە وسى ەلدە جاقسى ءومىر ءسۇرۋى» ءۇشىن بۇگىن جاعامىزدى جايلاۋعا جىبەرمەي، دابىل قاعۋىمىز كەرەك شىعار!

قوعام قايراتكەرى، ارقالى اقىن مۇحتار شاحانوۆ­تىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى تاڭدا 20 مىڭنان اسا قازاق­تىڭ قىزى قىتايعا قاتىن بولىپتى. ياعني، ءتاۋ­ەل­سىزدىكتىڭ ءاربىر جىلىندا ءبىر مىڭعا جۋىق قازاق قىزدارى قىتايدان قۇرت-قۇمىرسقا اسايتىن ۇرپاق تۋىپ جاتىر. مۇنداي ماسقارالىقتىڭ باستى سەبەپ­تەرىنىڭ ءبىرى، مىسالى، اقتوبە وبلىسىندا 30 مىڭنان استام جۇڭگو بار ەكەن. ءبىراق، ولاردىڭ ناقتى سانىن جاسىرىپ وتىر. بۇرىن قازاق جەرىندەگى قى­تاي­لار تىعىلىپ-جاسىرىنىپ جۇرەتىن ەدى. بۇل كۇن­دە قازاقتىڭ قىزىن قۇشاقتاپ مەيرامحانا جاعا­لاپ، قوناق ۇيگە وڭاشالاناتىن حالگە جەتتى. جۇڭگو­لىق الەۋمەتتىك جەلىلەردە قازاق قىزدارىنا «قۇدا تۇسۋگە» شاقىرعان جازبالار قاپتاپ، قانشاما قارىنداستارىمىز جۇڭگو قۇرعان قاندى قاقپانعا ءتۇسىپ جاتىر...

راس، «EXPO سياقتى حالىقارالىق كورمە وتكىزەيىن دەپ وتىرعانىمىزدا مەملەكەتكە قارا كۇيە جاعار قانداي ءبىر ارەكەتتىڭ الدىن الۋعا ءتيىسپىز» دەگەن سارىنداعى مىلجىڭ ۇندەۋسىماقتارمەن قاتار: «قىتايلىقتار قازاقتىڭ جىگىتتەرىنىڭ تىرناعىنا دا تاتىمايدى، ونى ءاربىر قازاق قىزى بىلەدى. ءبىزدىڭ قىزدار وقىعان، اقىلدى، اقشاعا قىزىقپايدى، اقشانى وزدەرى-اق تابادى. ساناسىلى قىز ءوزىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن قىتايعا كۇيەۋگە شىقپاق تۇگىل، جانىنا دا جولاتپايدى. جاستارعا سەنەيىك، ايتپەسە، قايسىسىنىڭ ەتەگىنە جارماسامىز؟!.» – دەگەندەي دارگەيگە جىعىلعان جىلماڭ سوزدەر دە ءورىپ ءجۇر، الەۋمەتتىك جەلىلەردە...

وسىنداي وسپادارسىز وي مەن ساناسىز سوزدەردىڭ يەلەرى الگى مۇقاڭ (مۇحتار تايجان) ايتقان ءتورت پايىزدىڭ تورىندە وزدەرىنىڭ تۋعان ۇرپاقتارىنىڭ دا شالىنىپ قالىپ، قىتايدىڭ قاقپانىندا قان قاقساۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ۇمىتپاسىن! اتامىز قازاق «التىن كورسە، پەرىشتە جولدان تايادى» دەيتىن دانالىعىنىڭ تەرەڭىندە ەل اراسىندا شىرىگەن جۇمىرتقالاردىڭ اراكىدىك بوي كورەستىپ قالاتىندىعىن مەڭزەگەن...

...وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى قحر ءۇرىمشى قالا­سىنىڭ قالا باستىعى جاكەڭ دەيتىن اعامىز ءوز قىزىنىڭ قىتايعا كۇيەۋگە شىقان تويىنىڭ ۇستىندە تۋعان پەرزەنتىن اتىپ تاستاپ، كوزدەرىنەن جاسى سورعالاپ تۇرىپ: «قۇرمەتتى قاۋىم! بۇل مەنىڭ ءوز جانىمنان دا ارتىق كورەتىن قىزىم ەدى، ءبىراق، ۇلتىمدى ودان دا ارتىق كورەمىن، بۇل بارىڭە ساباق بولسىن. ەگەر بۇگىن وسىعان قولىم بارماسا، ەرتەڭ شينجاڭداعى 2 ميليون قازاقتىڭ قىزىنا يە بولۋعا امالىم دا بولمايدى...» – دەگەن ەكەن...

جۇڭگو – ەركەگى كوپ، قىزى كەم، اسا ءقاۋىپتى، الىپ ەل. بۇل اقيقاتتى ءبىر ءسات تە ەسىمىزدەن شىعارماۋىمىز كەرەك. «اۋرۋىن جاسىرعان – ولەدى!»، سوندىقتان، ءاربىر قازاقتىڭ قىزى: «قىتايعا قاتىن بولعانشا، قارا جەرگە كىرەيىن!»، «قىتايدان بالا تۋعانشا – ءتاتتى بولار ۋ قانشا...» – دەگەن سانا دەڭگەيىندە تاربيەلەنۋگە ءتيىس!

ەلباسىمىز بىردە: «ايەل زاتىن بولەكشە باعالايتىن، قارىنداستى قاتتى قاستەرلەيتىن حالىقتىڭ ءبىرى دە، بىرەگەيى دە – ءبىزدىڭ قازاق» – دەپ ەدى. جەر داۋى مەن جەسىر داۋىندا ەشقانداي داۋىل توقتاتا المايتىن قازاقتىڭ قىزدارىن ساۋدالاۋ – ۇلتتىق نامىسىمىزدى قوزدىرىپ، ەلىمىزدە ءوزارا ۇلتارازدىقتى تۋدىرۋى ابدەن مۇمكىن.

سول سەبەپتى، استانا قالاسىندا جەڭگەتايلىق قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمە باسشىسى تاتيانا لوگۆينەنكونى قاتاڭ جاۋاپقا تارتۋ كەرەك. قازاقستانداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق بۇزىلسا، ەلدەگى بارلىق اگەنتتىك بىرىكسە دە، الەۋمەتتىك ارازدىقتى توقتاتا المايدى. اتالعان سالاداعى مەكەمەلەردىڭ تۇگەلى سۇزگىدەن وتكىزىلىپ، تياناقتى تەكسەرىلسىن!

جۇڭگو مەن ورىس – قازاقتىڭ ماڭگىلىك كورشىسى عانا ەمەس، ماڭگىلىك ءقاۋىپتى دۇشپانى. قازاق قۇردىمعا كەتپەۋى ءۇشىن قاشاندا قوس قاناتىنا قىراعى، قوس تاقىمىنا مىقتى بولۋى كەرەك.

قاجىمۇقان عابدوللا