قازاقستاندا  ءبىر باسىندا ەكى ەلدىڭ ازاماتتىعى بار  دەپۋتاتتاردىڭ بار ەكەنى انىقتالدى. بۇگىن  ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى پارلامەنتتە رەسەيدىڭ دە ازاماتتارى ەمىن-ەركىن جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن جاريا ەتتى. بۇنداي مالىمدەمەنى باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي وكىلى نۇرداۋلەت سۇيىندىكوۆ جەتكىزدى: «ەكى ەلدىڭ ازاماتتىعىن الىپ، زاڭ بۇزعان  ازاماتتاردىڭ ءاتى-جونىن الداعى ۋاقىتتا مىندەتتى تۇردە جاريالايمىز. ولار ءقازىر مەملەكەتتىك قىزمەتتە، ءتىپتى پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىندا ەڭبەك ەتىپ، ەكى ەلدىڭ دە جەڭىلدىكتەرىن بىردەي پايدالانادى. ياعني ەكى جاقتى  زەينەتاقى، جاردەماقىعا قارىق بولىپ ءجۇر. ال بۇل ءبىزدىڭ اتا زاڭىمىزعا مۇلدەم قايشى كەلەدى». كونستيتۋسيامىزدىڭ باستى تالابىن تاپتاپ جۇرگەندەر وزگە ەمەس كۇنارا  زاڭ جازىپ،  اي سايىن جاڭا قۇجات قابىلدايتىن  دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا بار بولىپ شىقتى. ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋرانىڭ انىقتاۋىنشا  ولاردىڭ ەكىنشى ازاماتتىعى رەسەيگە تيەسىلى. الايدا ازىرگە قۇزىرلى ورگان مەملەكەتتىك قۇپيامىزعا  ءقاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان دەپۋتاتتاردىڭ ءاتى-جونىن جاريالامادى. پروكۋراتۋرانىڭ ايتۋىنشا ولار قوس ازاماتتىعى بارلار تۋرالى اقپارات الۋعا ماسكەۋگە بىرنەشە رەت حات جولداپتى. ءبىراق، ازىرگە كورشىلەرمىز قول ۇشىن سوزۋعا قۇلىقسىزدىق تانىتقان. ال مۇنداي ازاماتتار  الدا-جالدا ءىستى بولىپ، ىزدەۋ جاريالانسا، ەكى ەلدىڭ اراسىندا جان ساۋعالاپ، ۇستاتپاي كەتۋى ابدەن مۇمكىن. بۇنى نۇرداۋلەت سۇيىندىكوۆتىڭ ءوزى مويىندادى: «بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ كومەگى مەن قولداۋى كەرەك. ويتكەنى ەكى ەلدىڭ  ازاماتتىعىن العان ادامدار تۋرالى مالىمەتتەر مەن  ەكى مەملەكەتتىڭ  كوشى-قون  سالاسىنداعى جالپى اقپاراتىن  بىرىكتىرۋ كەرەك .ال و باستا مۇنداي كەلىسىم بولماعاندىقتان، كورشىلەرىمىز ازىرگە كەلىسپەي وتىر». سۇيىندىكوۆ استانا تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا دا "ەكى ەل ازاماتتىعىن العان ادامدارى مەن كوشى-قون سالاسىنداعى اقپاراتىن بىرىكتىرۋى كەرەك" دەگەندى ايتتى، ارينە بۇل قادام كورشى ەل ازاماتتىعىن العان "وتانداستارىمىز" تۋرالى اقپاراتتى بىزگە بەرگەنىمەن تۇتاس ازاماتتارىمىز تۋرالى دەرەكتى كورشى ەلگە جايىپ سالۋ دەگەن ءسوز، اقپاراتتاق قاۋىپسىزدىك دەگەنىمىز سوندا قايدا قالماق؟!

ال، باس پروكۋرور اسحات داۋىلبايەۆ  استانادا ءوتىپ جاتقان حالىقارالىق پروكۋرورلار فورۋمىندا ەلىمىزدىڭ قاراۋسىز قالعان  شەكارا ايماقتارىن لاڭكەستەر مەن بۇلىكشىلەر ابدەن مايشەلپەككە اينالدىرعانىن ايتىپ دابىل قاقتى: «مەملەكەتىمىزدىڭ شەكارانىڭ اشىق، قاراۋسىز جاتقان بولىگى، ونىڭ ىشىندە تەڭىز ايماعى دا ەسىرتكى تاسىمالداۋشىلارمەن قاتار ءىرى لاڭكەستىك توپتار دا قىلمىستىق ارەكەت ءۇشىن ەركىن پايدالانۋدا.  سوندىقتان سول  لاڭكەستىك توپتاردى،  ولاردى قارجىلاندىرۋ كوزىن انىقتاپ، قارۋ-جاراق تاسىمالىنا تىيىم سالۋ  ءۇشىن بىرىگىپ  ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك.» باس پروكۋروردىڭ رەسەيدىڭ قۇزىرلى ورگاندارىمەن  بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋگە  تاۋەلدىمىز دەپ، كورشىلەرىمىزگە قايتا-قايتا الاڭداۋى ورىندى. ويتكەنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا وعان مۇشە مەملەكەتتەر  شەكارالارى  ايقارا اشىلماق. مۇنداي ۇرىمتال تۇستى حالىقارالىق ءىرى قىلمىستىق توپتىڭ  سەركەلەرى ۇتىمدى پايدالانىپ قالۋعا بارىنشا ۇمتىلادى. ءبىزدىڭ ءبىر تۇسىنبەگەنىمىز «قاراۋسىز قالعان شەكارالىق ايماقتار» دەگەن تىركەس، سوندا قالاي، شەندىلەر وزگە ەلدىڭ ازاماتتىعىن الىپ اپ جىمپيىپ جۇرسە، شەكارالىق اۋماقتارىمىز قاراۋسىز جاتسا، بۇل ءسىرا قانداي تاۋەلسىزدىك؟!

جىل باستالعالى بەرى وداقتىڭ جىرى جاڭعىرۋمەن كەلەدى، ساياساتسىز ەكونوميكا تۋرالى قانشا رەت ايتىلسا دا ساياساتتىڭ داقپىرتى شىعا بەرەدى. ورتاق اۋە كەڭىستىگى، ورتاق اسكەر، ورتاق تولەم، ورتاق بايلانىس جۇيەسى تۋرالى كوپ ايتىلدى. وتكەن اپتادا ورتاق ۆاليۋتانىڭ اڭگىمەسى شىقتى، ەندى قالعانى «ورتاق ازاماتتىق» ەدى. اتا زاڭىمىزدا قازاقستان ازاماتىنىڭ  ق ر ازاماتتىعىمەن قاتار ەكىنشى ءبىر ەلدىڭ ازاماتتىعىن الۋىنا تيىم سالىناتىنى جازىلعان، زاڭدى جاقسى بىلەتىن ازاماتتاردىڭ ءوزى زاڭدى بۇزىپ وتىرسا ەل بولاشاعى نە بولماق؟! بۇعان ەڭ اۋەلى كونستيتۋسيانىڭ كەپىلى پرەزيدەنت جاۋاپ بەرۋى كەرەك سياقتى. كەشە عانا ۇكىمەت وتىرىسىندا ايتىلعان پرەزيدەنتتىڭ «شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ كەلۋىنە جاعداي جاسالۋى كەرەك» دەگەن سوزىنە قۋانىپ قالعان حالىق بۇگىنگى «قوس ازاماتتىق» جايلى قورقىنىشتى اڭگىمەدەن ۇرەيلەنىپ قالدى. بۇنداي قيتۇرقىلىقتىڭ ەل بولاشاعىنا، تاۋەلسىزدىگىنە دەگەن قاتەرى تۋرالى، وسىنداي قىسىلتاياڭ كەزدە شاشىلىپ جۇرگەن ات توبەلىندەي قازاققا نە قاجەت ەكەنى تۋرالى بەلگىلى جۋرناليست سەرىك ابىكەننىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدىك:

- رەسەي كەشە عانا قوس ازاماتتىعى بار تۇلعالارعا 200 مىڭ رۋبل ايىپ اقى سالاتىن زاڭدى قابىلدادى، قوس ازاماتتىققا تيىم سالىنعانىمەن انىقتالعان جاعدايدا جازالاۋ شارالارى قانداي بولماق؟

 - قوس ازاماتتىعى بار ادام - قوسمەكەندى. باقانى كورگەندە دەنەڭىز تىتىركەنىپ، جيرەنەسىز عوي. سوندىقتان قوس ازاماتتىعى بار ادامداردى كورگەندە دە وسىنداي كۇي كەشەمىن. بىزدە قوس ازاماتتىق زاڭمەن تيىم سالىنعان. ول كىمگە كەرەك؟ ا) كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ، سالىقتان جالتارۋدىڭ امالىن ىزدەگەن پىسىقايلارعا، ءا) "ەرتەڭ قاشامىن؟" دەگەن تۇپكى ويى بارلارعا... باس پروكۋراتۋرا وكىلى سۇيىندىكوۆ ءماجىلىس دەپۋتاتتارى اراسىندا دا ەكى ەلدىڭ ءتولقۇجاتىن ۇستاپ جۇرگەندەر بار ەكەنىن مالىمدەپتى. دەمەك باسى بۇلىنگەن بالىق بولدىق قوي... مەنىڭشە بۇنداي ادامدارعا "وتانىن ساتتى" دەگەن باپ قولدانىلۋى كەرەك!

-  قوس ازاماتتىعى بار جەكە ازاماتتاردان قازاقستانعا كەلەتىن ءقاۋىپ قانداي؟

قوس ازاماتتىققا كوز جۇما قاراۋعا بولماس. ۋكراينا بىزدەي ءالجۋازداۋ ەلدەرگە اششى ساباق بولۋى كەرەك. رف-نىڭ ۋكرايناعا اسكەر ەنگىزە الماۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىرعان فاكتورلاردىڭ ءبىرى دونەسك وبلىسىنداعىلاردىڭ بارلىعى ۋكراينا ازاماتتارى ەكەنى دەپ بىلەمىن. ال، ەرتەڭ قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە وسىنداي بۇلىك شىعىپ، ءبىزدىڭ "قازاقستاندىقتار" قوينىنان رف ءتولقۇجاتىن شىعارسى باسقا مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنا كۇش قولدانعان بولىپ شىعا كەلەمىز. وزگە ەلدىڭ ازاماتتارىن قورلاۋدى جاھاندىق ۇيىمدار دا قۇپتامايدى. نەگىزى اۋرۋدى اسقىندىرماي بىتەۋ جارانى دەر كەزىندە سىلىپ وتىرۋ كەرەك.

- زاڭ بويىنشا تۇرعىلىقتى جەرىندەگى ەلدىڭ زاڭىنا قايشى كەلمەسە ەتنيكالىق قازاقتارعا 3 ايدا ازاماتتىق بەرۋ بار بولاتىن. ول بىلتىر 4 جىلعا دەيىن ۇزارىپ كەتتى. وسىنداي الماعايىپ زاماندا سىرتتاعى قازاقتاردى جەدەلدەتىپ ەلگە اكەلۋ ءۇشىن قانداي شارالار قابىلداۋ كەرەك؟

- قانداستى ەلگە قايتارۋ ويىنشىققا اينالدى: بىرەسە 5 جىل، بىرەسە 5 جىل ازاماتتىق المايدى دەپ ۇرەيلەندىردى. ودان سوڭ "ەندى 1 جىلدا ازاماتتىق الادى" دەستى. دەمەك سىرتتاعى قانداسقا الا-قۇلا اقپار جەتۋدە. ولاردى اتامەكەنگە كەلسەك سارساڭعا تۇسەمىز دەگەن ۇرەي بيلەدى. ءوز ورالمان قانداستاردى باسىم سولتۇستىك وڭىرگە قونىستاندىرساق دەگەن ويدى قۇپتايمىن. ءبىراق ءبىزدىڭ بيلىك بۇل ءىستى اق پەيىلمەن اتقاراتىنىنا سەنبەيمىن. سەبەبى "حالىق سانىن 20 ملن. جەتكىزەمىز" دەگەن ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەڭ وڭاي جولى سىرتتاعى اعايىندى جيناپ الۋ ەدى. 17 ملن-عا شەتتەگى 5 ملن قازاقتى قوسساڭىز 22 ملن. جۇگىرىپ جەتەر ەدىك. ال كەلەر جىلى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تۋرالى كەلىسىم كۇشىنە ەنسە بىزگە رەسەي مەن بەلارۋستان جۇمىسشىلار اعىلادى جانە ولار ءبىزدىڭ زاڭ ورىندارىنا تىركەلۋگە مىندەتتى ەمەس؟! وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى ارتسا قازاقتىڭ كۇيى ودان ارى مۇشكىلدەنە تۇسپەك. ياعني، قازاق ەلىن امان ساقتاپ قالامىن دەگەن باسشى بولسا ءقازىر شەتتەگى قازاقتىڭ اياعىنا جىعىلىپ ءجۇرىپ، جەدەلدەتە اتاجۇرتقا جيناۋى كەرەك.

نۇرعالي نۇرتاي