ءبىز ونى بىلەمىز. ءبىراق سەزىنە بەرمەيمىز. سەزىنۋىمىز مۇمكىن. الايدا الدانىپ قالاتىنىمىز انىق.

ءيا، ءقازىر ادام ساناسىن باسقارۋدىڭ نەمەسە ادامزاتتى رۋحاني ازدىرۋدىڭ ءتۇرلى ءتاسىلى تاجىريبەگە ەندى. عالامتور، الەۋمەتتىك جەلىلەر، تەلەفونعا تاۋەلدىلىك، تاعىسىن تاعىلار... «بۇل – بۇگىنگى زاماننىڭ تەحنيكالىق جەتىستىگى. مولشەرىمەن پايدالانا بىلسە – پايداسى شاش ەتەكتەن»، – دەيتىندەردىڭ ءۋاجى دە ورىندى. ءوزىن باسقارا الاتىن (اللا تاعالا بىزگە وسىنداي مىنەز بەن سيپاتتى ءناسىپ ەتكەي) ادامنىڭ اڭگىمەسى باسقا.

الايدا، قايشىنىڭ مىسالى سەكىلدى، ءبىز ونى كەيدە تۇرمىستىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەمەس، بىرەۋدىڭ ءۇمىتىن ءۇزىپ ياكي جان جاراسىن «تىرناپ»، تىرشىلىكتىڭ تاماشا زاڭدىلىعىنا قايشى (مۇمكىن بايقاماي، مۇمكىن ادەيى...) پايدالانىپ جاتامىز. قايشىنى ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارعا قايشى پايدالانۋ ماسەلەسى مازالايدى. ايتايىن دەگەنىمىز وسى ەدى. ەندەشە، «ونلاين ءومىردىڭ» زارداپتارى تۋرالى ويلانىپ كورەيىك.

1. مەيىرىمسىزدىك. ءقازىر ۇرىس-كەرىستىڭ ءححى عاسىرعا ءتان «ءتاسىلى» پايدا بولدى. «قارسىلاستىڭ» (بولاشاقتا جاقىن دوسىڭىزعا اينالۋى مۇمكىن) جاعاسىن جىرتىپ، كوزىن «كوگەرتىپ» اۋرە بولمايسىز. بىلەكتىڭ كۇشىنەن اسىپ تۇسەتىن «الەۋمەتتىك جەلى» دەگەن ادام جانىن اۋىر جارالايتىن «قارۋىڭىز» بار. جەلىدەن جەلدەي ەسكەن نەگىزسىز جالالار مەن عايبات سوزدەر ادامدار اراسىنداعى مەيىرىمدىلىك، قايىرىمدىلىق، باۋىرمالدىق، ت.ب. اسىل قۇندىلىقتاردىڭ التىن ارقاۋىن بىرتىندەپ ءۇزىپ تۇسىرۋدە... اللا ساقتاسىن!

جەلى پايدالانۋشىلار تاقىرىپتى تالقىلاۋدى قويىپ، ادامنىڭ جەكە تۇلعاسىن قورلاۋدى، كەمشىلىگىن سىناپ تاستاۋدى ۇلكەن «ولجا» كورە باستادى. بىتىسپەس داۋ بىتىمگەرشىلىككە باستاسا يگى ەدى. الايدا الەۋمەتتىك جەلى ءتۇرلى كوزقاراستار مەن ۇستانىمداردىڭ «سوعىس» الاڭىنا اينالدى. نەسىنە جاسىرايىق، وقىرماندار اراسىنداعى نۇكتەسى جوق پىكىرتالاستار كەڭشىلىككە ەمەس، كەكشىلدىككە باستاپ جاتقان جايى بار. پىكىرتالاستا جەڭىلمەۋ، رەتى كەلسە سوزبەن تۇيرەپ تاستاۋ – باستى ماقسات بولىپ قالعانداي.

2. ۋاقىتتى ءولتىرۋ. تاڭعى جۇمىستىڭ «كىرىسپەسى» الەۋمەتتىك جەلىنى «شارلاۋدان» باستالاتىن بولدى. وعان بىرەۋ 1 ساعاتىن «قۇربان» ەتەدى. بىرەۋلەر ءۇشىن 2 ساعات ازدىق ەتەدى. وزگەنىڭ نە ءىشىپ، نە جەپ، قانداي كيىم كيىپ، قايدا بارعانىن كورىپ، بىرەۋ ءۇشىن ىزالانىپ، بىرەۋ ءۇشىن قۋانىپ ەموسياعا بەرىلىپ جۇرگەندە 2-3 ساعاتتىڭ ءوتىپ كەتكەنىن بايقاماي قالامىز. تاڭەرتەڭ عالامتوردىڭ تۇڭعيىعىنا ءبىر «سۇڭگىپ» الماساق ءبىر نارسە جەتىسپەي تۇرعان سەكىلدى بولادى... ۆاتساپقا كىرىپ، كىم نە جىبەرگەنىن كورىپ شىقپاساق، باسىمىز «اۋىرىپ» قالاتىن جاعدايعا جەتتىك. تەلەفونعا تاۋەلدىلىك كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. قالتافونمەن تاڭ اتىرىپ، كەش باتىراتىن بولدىق. كىتاپ وقۋ، وتباسىعا كوڭىل ءبولۋ، سپورتپەن شۇعىلدانۋ سەكىلدى پايدالى ىستەر كەيىنگە ىسىرىلدى.

3. «الەۋمەتتىك مۇگەدەك». شوتلاندياداعى ەدينبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورى اياد راحۆان جەلىگە تاۋەلدى بولعان ادامدى «الەۋمەتتىك مۇگەدەك» دەپ اتاپتى. ال كەرەك بولسا... جەلىدەن «تۇسپەيتىندەر» اراسىندا عىلىمي زەرتتەۋ جاساعان عالىم: «الەۋمەتتىك جەلى ادامنىڭ ويلاۋ لوگيكاسى مەن شەشىم قابىلداۋىنا كەرى اسەر ەتەتىنىنە كوزىم جەتتى. وسى ماسەلە بويىنشا عىلىمي تالداۋ جاساۋ بارىسىندا الەۋمەتتىك جەلى ادامنىڭ ساراپتاۋ، تالداۋ، ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن ازايتادى دەگەن قورىتىندى شىعاردىم»، – دەيدى. دوكتور ا.راحۆان جەلىنى بەلسەندى پايدالانۋشىلار اراسىندا قاراپايىم ساۋالناما جۇرگىزىپتى. قاتىسۋشىلاردىڭ 80 پايىزى ساناۋلى ساتتە وڭاي سۇراققا دۇرىس جاۋاپ بەرە الماعان.

«الەۋمەتتىك جەلىگە تاۋەلدى بولعان ادام ءار ماسەلەگە ءاتۇستى قارايتىن دارەجەگە جەتەدى. ويتكەنى، 1 مينۋتتا بىرنەشە جاڭالىققا لەزدە شولۋ جاساۋ وسىعان يتەرمەلەيدى. ءسويتىپ، ادام ويلاۋ، تالداۋ قابىلەتىنەن ايىرىلا باستايدى»، – دەيدى ەدينبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورى اياد راحۆان. عالىمنىڭ ستاتيستيكاسى بويىنشا، جەلىدەگى بەلسەندىلەردىڭ نەبارى 20 پايىزى عانا كولەمدى ماتەريالداردى سوڭىنا دەيىن وقىپ، سول ماسەلە توڭىرەگىندە وي قورىتىپ، تالداۋ جاساي الادى ەكەن...

4. تۇيىققا تىرەلۋ. ۆيرتۋالدى ءومىر ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا، ولاردىڭ ءوزارا سۇحباتتاسۋىنا سىزات ءتۇسىرىپ جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇعان مىنا ءازىل جەتكىلىكتى: «داستارقان باسىندا وتىرعان اكە-شەشە، بالا-شاعا ءبارى تەلەفوننان باس كوتەرمەي ۆاتساپپەن اۋرە بولىپ جاتسا كەرەك. ءبىر شەتتە ءشاي قۇيىپ، ونى كىمگە ۇسىنارىن بىلمەي وتىرعان كەلىنى سول ۆاتساپتاعى توپقا «ءشايدان ءىشىپ وتىرىڭىزدار» دەپ جازىپ جىبەرىپتى...» كۇلمەككە جاقسى ءازىل ەكەن. الايدا اقيقاتى وسى...

تەلەفونىن ۇيدە دە، تۇزدە دە قولىنان تۇسىرمەيتىن ءبىر جىگىتكە ايەلى: «شىركىن، مەن سەنىڭ «تەلەفونىڭا» اينالىپ كەتسەم عوي...» – دەپتى.  

عالامتور الەمىنە كىرىپ كەتكەن ادام شىنايى ومىردەن الشاقتايدى. بۇكىل بولمىس، مي، كوڭىل كۇي، نازار الەۋمەتتىك جەلىدەگى بويامالى، جاساندى ومىرگە اۋعان كەزدە اينالاداعى اداممەن اڭگىمەلەسۋگە، اتا-انامىزدىڭ كوڭىلىن اۋلاۋعا، بالامىزدىڭ تاربيەسى مەن ساباعىن قاداعالاۋعا ۋاقىت جەتپەي قالادى. ويتكەنى، ءبىز بوس ەمەسپىز. ودان دا «ماڭىزدى» شارۋامەن شۇعىلدانىپ جاتىرمىز عوي... وي مەن كوڭىلدى، سەزىم مەن تۇيسىكتى عالامتورداعى قايداعى بىرەۋدىڭ جىلت ەتكەن جىلتىراق سۋرەتتەرى جاۋلاپ العان.

«ونلاين رەجيمدە» ءومىر سۇرەتىن ادام جۇمىس پەن جانۇياداعى ادامدارمەن ءجوندى ءتىل تابىسۋدان قالادى ەكەن. ءسويتىپ ءوزى دە، وزگەلەر دە تۇيىققا تىرەلەدى... عالىمدار مۇنداي كۇيگە تۇسكەن ادامدى وزگە تۇگىل ءوزىنىڭ ومىرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراي المايتىن، عالامتوردىڭ نۇسقاۋىمەن تىرشىلىك كەشەتىن زومبيلەر مەن ءتىرى «قۇلتەمىرلەر» دەگەن تۇجىرىم ايتىپتى... اللا ساقتاسىن!

5. دەرت. مويىنداماسقا لاجىمىز جوق، الەۋمەتتىك جەلى ءبىزدىڭ سىرلاسىمىز بەن مۇڭداسىمىزعا اينالدى. بۇرىن ىشىمىزدەگى شەرىمىزدى جاقىن ادامعا ايتىپ، شىعارۋشى ەدىك. ءقازىر اتا-انامىزعا، دوسىمىزعا، جاناشىر ادامعا ايتا الماعان قايعىمىز بەن قۋانىشىمىزدى جەلىدە «جەلپىنگەن» جاندارمەن بولىسەمىز. ءسويتىپ، وتباسىنىڭ سىرى مەن قۇپياسىن جالپاق جۇرتقا جاريالاپ جىبەرۋدى ايىپ سانامايتىن كۇيگە جەتتىك.

«تۇركياعا دەمالۋعا كەتىپ بارامىز، مىناۋ جولداسىم سىيلاعان گۇل، بۇگىن كۇيەۋىممەن كەلىسپەي قالدىم، قىزىمنىڭ جاڭا سومكەسى، بۇگىن العان كويلەگىم...» وسى سارىنداعى جاڭالىقتاردان كوز سۇرىنەدى. بىرەۋدىڭ تىل-كوزى بار ەمەس پە؟.. تىل-كوز تيۋدەن قالايشا قورىقپاي كەتكەنىمىزگە قايرانبىز.

وتكەن جولى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن زارداپ شەككەندەرگە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتەتىن ورتالىقتار تۋرالى اقپاراتتى وقىعاندا زارە-قۇتىمىز قاشتى. جەلىگە مينۋتىن ەمەس، بىرنەشە ساعاتىن ارنايتىندار پسيحولوگيالىق كۇيزەلىستى باستان كەشەدى. ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىك ادام جۇيكەسىن «جۇقارتىپ» تاستايدى ەكەن.  

6. دەنساۋلىقتى قۇرتۋ. تەلەفون مەن كومپيۋتەرگە ۇزاق تەلمىرگەندەر دەنساۋلىعىن قۇرتادى. «بەلىڭ اۋىرسا، بۇيرەگىڭ سىر بەرسە – كومپيۋتەردە ۇزاق وتىرما. كوبىرەك ءجۇر، كوبىرەك قوزعال. تۋرنيككە تارتىن. ودان باسقا ەم جوق»، – دەپ ەدى ءبىر دارىگەر...

ءتىپتى، تاماقتانىپ وتىرعاندا دا تەلەفونىمىزعا دامىل جوق. تاماقتى تابەتپەن ءىشۋ جوق. نازارىمىز، ەموسيامىز – الەۋمەتتىك جەلىدە. بىرىنەن سوڭ ءبىرىن شارلاپ وتىرعاندا نە ءىشىپ، نە جەپ قويعانىڭدى بىلمەي قالاسىڭ. ءتاتتى تاماققا تۇزدى نارسەنى ارالاستىرىپ، ىستىق شايدان سوڭ سۋىق سۋ ءىشىپ دەگەندەي، تاماقتانۋ ءتارتىبىنىڭ «كاشاسىن» شىعارامىز. ويتكەنى، تولاسسىز كەلىپ جاتقان جاڭالىقتاردى لەزدە شەمىشكەدەي شاعۋ كەرەك...

7. ارتىق اقپارات – ارتىق پروبلەما. الەۋمەتتىك جەلى ءسىز تۋرالى (ءۇي مەن جۇمىستىڭ مەكەن-جايى، تەلەفون، ەلەكتروندى پوشتا، ت.ب.) اقپاراتتىڭ ءبارىن تالاپ ەتەدى. جەلىگە وتباسىڭىزبەن قايدا، قانشا كۇنگە دەمالاتىنىڭىزدى جايىپ سالعان ساتتە، كەيبىر اككى ۇرىلار جانۇيالىق جوسپارىڭىزدى ۇتىمدى پايدالانۋى مۇمكىن. وسىلايشا، ارتىق اقپارات ارتىق پروبلەما تۋعىزۋى عاجاپ ەمەس. جەلىدە «شەتەلگە نەمەسە ەلگە كەتىپ بارامىز» دەپ شۋلاتقان ءوزىمىز. مۇنى اڭدىپ وتىرعان ۇرىلارعا ۇيدەگى باعالى زاتتارىمىزدى «سىيعا» قالدىرىپ كەتەتىن ءوزىمىز. كىمگە شاعىمدانامىز؟ كىنالى – تاعى ءوزىمىز...

8. ءوز ءسوزىمنىڭ – تۇتقىنىمىن... الەۋمەتتىك جەلى – ىشتەگى ەموسيانى شىعارۋدىڭ الاڭى. كەيدە ىشتەگى شەردى جۇتىپ جىبەرۋگە تۋرا كەلەتىن جاعدايلار بولادى. الايدا جەلى دەگەن «سىرلاس دوسىمىز» بۇعان جول بەرمەيدى. مونيتوردىڭ ارعى بەتىنەن ءىرى سويلە، ءتىلىپ ايت، «جىرتىپ» جاز،  «شىمشىپ» ال، اياماي «سوعىپ» ال دەپ تۇرادى. ءسويتىپ، ءبىزدى اۋزى «باتىر» ادامداردىڭ قاتارىنا قوسادى. ءوزىنىڭ شاعىن مەملەكەتىن (وتباسىن) باسقارا المايتىنداردى بۇكىل مەملەكەتتى «باسقارۋعا» «تاربيەلەيدى». ساياساتقا ارالاستىرىپ، ارانداتادى، بىرەۋلەرگە ەرىپ «ۇرگىزەدى». ناتيجەسىندە ادامدى ءوز ءسوزىنىڭ «تۇتقىنىنا» اينالدىرادى. مۇنداي ايلاعا الدانىپ، جۇمىسى مەن جانۇياسىنان بەرەكە كەتكەن تالاي جىگىتتى كوزىمىز كوردى.

9. شاڭىراقتىڭ شايقالۋى. جەلىدەگى جىلت ەتكەن سۋرەتتەرگە قىزىعىپ تا، قىزعانىپ تا قارايتىن كەيبىر ايەلدەر: «اناۋ جولداسىنا شۋبا اپەرىپتى، مىناۋ كولىك سىيلاپتى، اناۋ بولسا سىرعا ساتىپ الىپتى، مىناۋ تۇركيادا دەمالىپ جاتىر. سوندا سەن مەنى قاشان جارىلقايسىڭ؟» – دەگەن شاعىمدار ايتىپ، قاناعاتسىزدىق تانىتىپ قوياتىنى جاسىرىن ەمەس. وسىدان كەيىن: «بىرەۋدىڭ ىبىرايى ىبىراي، ءبىزدىڭ ىبىراي سۇمىراي»، – دەگەن ماعىناداعى سوزدەر وتاعاسىعا قاراي قارشا بورايدى. تۇسىنبەۋشىلىكتىڭ سوڭى جاقسىلىققا اكەلمەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى...            

10. كۇنا ارقالاۋ. الەۋمەتتىك جەلىدە بىرەۋدى كەمسىتۋ، ونى عايباتتاۋ، جاعالاۋداعى جارتىلاي جالاڭاش سۋرەتىڭدى جاريالاپ، وزگەلەردىڭ يمانىن السىرەتۋ، بولماشى بۇيىمداردى سالىپ، قانشاما شاڭىراقتىڭ شايقالۋىنا تۇرتكى بولۋ، دەنساۋلىقتى قۇرتىپ، ۋاقىتتى ءولتىرۋ، تۇيىققا تىرەلىپ، ءوز ومىرىڭە نەمكەتتى قاراۋ، تاعىسىن تاعىلار ادامگەرشىلىككە دە، شاريعاتقا دا ساي كەلمەيتىن ارەكەتتەر. بۇلار پەندەنىڭ كۇنا ارقالاۋىنا سەبەپ بولمايدى دەپ ەشكىم كەپىلدىك بەرە الماس...

ءتۇيىن. ءبىزدىڭ بۇل جازبامىز عالامتوردىڭ يگىلىگى مەن تيىمدىلىگىن جوققا شىعارۋ دەگەن ءسوز ەمەس. مۇرات موڭكە ۇلى بابامىز ايتقانداي، «مەن ءقاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن...»   

اعابەك قونارباي ۇلى،

قمدب باسپا ءسوز ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى