و. حەنري (اقش)
جۇڭگو تىلىنەن اۋدارعان: شاكەن بوكەتاي ۇلى
و. حەنري (1862-1910جج.)، ازان اتى ۆيلليام سيدني پورتەر، و. حەنري ونىڭ قالام اتى، امەريكانىڭ وسى زامانعى ايگىلى سىنشىل رەاليستىك جازۋشىسى. شىعارمالارى وي قۇراۋداعى سونىلىعىمەن، كومفوزيسياسىنىڭ شىمىر دا جيناقى ورىلۋىمەن جانە ءتىلىنىڭ ويناقى دا قىزىققا تولى يۋمورلىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى، كەيىپكەر تاعدىرى جايماشۋاق باستالىپ، ويلاماعان جەردە اقىرلاسىپ وتىرادى. ول جازعان ءۇش جۇزدەن استام اڭگىمە، ءبىر رومان الەمدىك ادەبيەتتىڭ التىن قورىنا قوسىلعان باعالى قازىنا ساناتىندا باعالانادى. ادەبيەتتانۋشىلار مەن سىنشىلار ونى مانحاتتوننىڭ ايگىلى پروزاشىسى، امەريكا قازىرگى زامان اڭگىمەسىنىڭ اتاسى دەپ ەسەپتەيدى. ۋاكىلدىك شىعارمالارى دەپ «قىرىققابات جانە پاتشا»، «ءتورت ميلليون»، «لاۋقىل ماقفۋز» قاتارلىلاردى اتاۋعا بولادى.
اۋدارماشىدان
سۋبي الدە نەگە الاقىزىپ مادەسون الاڭىنداعى ۇزىن ورىندىقتا جاتىر، ەكى جامباسىنا كەزەك اۋنايدى، ءار جىلى تىرنا كەرۋەنى زەڭگىر كوكتەن تىراۋلاي ءان سوزعاندا، تۇلەن تەرىسىنەن تىگىلگەن تونى جوق ايەلدىڭ كۇيەۋىنە مەيىر سۇيىسپەنشىلىگى ەسەلەپ ارتاتىنى سياقتى، سۋبيدىڭ كوشە ورتالىعى باعىنداعى ۇزىن ورىندىقتا بايىز تاپپاي، دوڭبەكشىپ جاتاتىن كەزى، ادامداردىڭ ەسىنە، قىلىشىن سۇيرەتكەن قىستىڭ كەلىپ تە قالعانىن بىلدىرەتىن ەدى.
ءبىر تال قۋراعان جاپىراق سۋبيدىڭ قارا سانىنا قالىقتاي كەلىپ قوندى، بۇل جەك پروستىڭ* ۇكىلى حاتى عوي. جەك مادەسون الاڭىنىڭ تۇرعىندارىنا توتەنشە سىپايى مىنەزبەن كەلەدى. ءار جىلى كەلىپ ورنىعۋدان ىلگەرى، ىلعي دا وسىلاي الدىن الا سىلەمىن جىبەرەدى. ءتورت كوشەلەرگە، «دالا سارايىنىڭ» پوچتابايى بولعان «تەرىستىك جەلى» ارقىلى ۇكىلى حاتىن جىبەرىپ، جۇرتتىڭ جاقسىراق قام جاساۋىن ەسكەرتىپ وتىرادى.
سۋبي ءوزىنىڭ قالايدا ءبىر بايلامعا كەلمەسە بولمايتىن مەزگىل بولعانىن، جەكە كىسىلىك قازىنا القاسىن دەرەۋ ۇيىمداستىرىپ، كەلىپ قالعان اياز بەن قارعا توتەپ بەرۋ كەرەكتىگىن سەزىنگەن، ۇزىن ورىندىقتا مازاسىزدانا دوڭبەكشىپ جاتقان جاتىسى وسى ەدى.
سۋبيدىڭ قىستان وتۋدەگى مۇرات-تىلەگى پالەندەي جوعارى ەمەس، جەرورتا تەڭىزىنە بارىپ ساياحاتتاۋ كاپەرىنە كىرمەيدى، وڭتۇستىك ولكەنىڭ ادامدى ماۋجىراتار كۇن نۇرىنا قاقتالۋدى ءتىپتى ويلاعان ەمەس، ۆەزەۋي قولتىعىنا بارىپ اينالسوقتاۋ تۇسىنە دە كىركىپ كورگەن جوق، بار ەسى-دەرتى ارالعا جەتىپ، قىستىڭ ءۇش ايىن وتكىزىپ الۋ عانا. تۇپ-تۋرا ءۇش اي. ىشسە تاماعى ۇيىقتاسا توسەگى دايىن، كوڭىلدەرى توعىسىپ، ءتىل تابىسار دوس-جاراندار دا تابىلادى. ونىڭ ۇستىنە، «تەرىستىك جەلى» مەن ساقشى دا مازالامايدى. سۋبي ءۇشىن بۇل ارال دەگەنىڭ تۇندە تۇسىنەن، كۇندىز ەسىنەن كەتپەيتىن ەڭ ۇلكەن ارمان.
*ابايدىڭ قىستى «كارى قۇدا» دەگەنى سياقتى سيمۆولدىق كەيىپكەر.
تالاي جىلدان بەرى، مەيماندوس بۋلاكۆەر* ارالىنداعى اباقتى سۋبيدىڭ قىستاپ شىعاتىن تۇراعىنا اينالعان. بەينە مەيماناسى تاسىعان نيۋ-يوركتىكتەردىڭ ءار جىلى قىستا پالما قايراڭى* مەن لەي-ايلاعا* اقشا تولەپ ءجۇرىپ باراتىنى سياقتى، سۋبيدىڭ دا ءار جىلى ءبىر رەت ارالعا سۇرگىندەلۋ ءۇشىن قاجەتتى ورنالاستىرۋلار جاساۋىنا تۋرا كەلەتىن. مىنە، سول ۋاقىت بولدى. كەشە كەشتە ەجەلگى الاڭداعى سۋ بۇرقاعى بار كولشىك بويىنداعى ۇزىن ورىندىققا تۇنەپ جاتقاندا ءۇش بىردەي جەكسەنبىلىك گازەتپەن ارقاسىن، قاراسانىن، اياعىن وراعان ەدى، كۇزدىڭ قارا سۋىعىنا قامساۋ بولا العان جوق. سونىمەن ارالدىڭ ەلەسى ويىن شىرماپ، كوكەيىنەن كوتەرىلمەي قويدى. ول اناۋ مەيىر باعىشتاۋ اتىمەن قالا كەدەيلەرى ءۇشىن قۇرىلعان ساحابات ورىندارىن ءيتتىڭ ەتىنەن جەك كورەدى، سۋبيدىڭ ويىنشا زاڭ جىلۋ اتاۋدان الدە قايدا دارقان. نيەتتەنسە باراتىن جەرلەر از ەمەس قوي. قالانىڭ اكىمشىلىك كەڭسەسى، قۇتقارۋ ورگاندارىنىڭ ءتۇرلى-تۇستى كەڭسەلەرى سياقتىلاردىڭ قاي-قايسىسىنا دا بارىپ، تىسكە سىزدىق تاۋىپ، جامباسى سىيعان جەرگە قونا-تۇنەپ، ىلدەبايلاپ كۇن كورۋىنە بولار ەدى. ارينە ەلدىڭ ساداقاسىمەن. الايدا سۋبي سياقتى بويىندا ۇجدانى بار ادام ءۇشىن بۇل جان توزگىسىز قورلىق ەدى. ساحابات ورگاندارىنىڭ قولىنان قانداي ءبىر جاقسىلىققا يە بولعانىڭمەن، ارينە اقشا تولەمەگەن كۇننىڭ وزىندە، رۋحىڭدى جانشىپ، نامىسىڭدى قورلاتۋ ارقىلى قارىمجىسىن قايتاراسىڭ، سسەزاردىڭ بلۋتونعا جاساعان مامىلەسى سياقتى*، ايتەۋىر جاقسىلىعىن تەگىن جاسامايدى، ساحابات ورنىنىڭ توسەگىنە جاتساڭ، الدىمەن بىرەۋ ايداپ اپارىپ سۋعا تۇسىرەدى؛ ساحابات ورنىنىڭ نانىن جەسەڭ، قايدان كەپ، قايدان تۇرعانىڭنان تارتىپ، ىشكى قۇپيالىعىڭا دەيىن اقتارۋىڭ كەرەك. ودان گورى، زاڭعا تۇتقىن بولعان تويعا بارعانداي ەدى. زاڭ مەيىرىمسىز بولعانىمەن، جۇمىسى زاكونمەن جۇرەدى دە، كەم دەگەندە، جىگىتتىڭ جەكە ىسىنە ارتىقشا قول سۇعا بەرمەيدى.
ارالعا بارۋعا بەل بايلاسىمەن، سۋبي قولما-قول ىسكە كىرىسەتىن دە، ويىن رەالدىققا ايلاندىرا قوياتىن. تىلەگىنە جەتۋ ءۇشىن، قاراپايىم دا وڭاي ءتاسىلدىڭ تالايىن قولداناتىن، سونىڭ ەڭ ءبىر جانعا جايلىسى – الدە ءبىر ساۋلەتتى تۇسەلحاناعا بارىپ مەلدەكتەي تويۋ ەدى، سوسىن، جانىندا سوقىر تيىن جوقتىعىن، تولەۋگە شاراسىز ەكەندىگىن مويىنداۋ، وسىلايشا ءۇن-تۇنسىز، ءتىس جارىپ، ءتىل قاتپاي-اق ساقشىعا تاپسىرىلاتىن. قالعان ءىستىڭ بارلىعى اماندىق ساقتاۋشى سۋديالاردىڭ كەلىستىرۋىمەن بىتە بەرەتىن.
سۋبي ۇزىن ورىندىقتان تۇرىپ، الاڭنان ءوتتى. باي-ماناپتار داڭعىلى مەن بەسىنشى داڭعىلدىڭ قيىلىسىنداعى اسفالت جاتقىزىلعان ايناداي جولدى اينالىپ شىقتى، سوسىن بايلار داڭعىلىنا قايتا اينالىپ، شىراعى سامالاداي سامساعان ءبىر كوفەحانانىڭ الدىنا كەلىپ توقتادى. بۇل اراعا، ءار كۇنى كەشتە اڭقىعان ءجۇزىم، سۋدىراعان جىبەك جانە دە باسقا پروتوپلازىمالىق ەسىل بۇيىمدار* جينالۋشى ەدى.
سۋبي وزىنە، كۇرتەشەسىنىڭ ەڭ اياققى تۇيمەسىنىڭ جوعارى جاعىنا قاتتى سەنىمدى ەدى، ساقال-مۇرتى قىرىلعان، شاپانى دا ۇزىن، ارىندى كورسەتەتىن. اناۋ رەتتى دە تازا بانتيگىن العىس مەرەكەسىندە الدە ءبىر ءدىنشىل حانىم سىيلاعان بولاتىن، اس ۇستەلىنىڭ جانىنا جەتكەنشە ەشكىم بايقاماسا بولعانى، ويلاعانىنىڭ ورىندالعانى. شىرا بەتىنەن كورىنەتىن جارىم دەنەسى داياشىلارعا ەش كۇمان تۋدىرا قويماسى انىق. سۋبي «ءبىر قاقتاعان جابايى ۇيرەك، تاعى ءبىر شولمەك شابۋلەي* شارابى جانە كامەنبەي ىرىمشىگى*، تاعى ءبىر كوزە سۇيىق كوفە مەن ءبىر تال سيگارەت بۇيىرتايىن، ءبىر تالى ءبىر دوللارلىق سيگارەت بولسا بولار،» دەپ ىشتەي ەسەپ سوقتى. بارىن قوسقانداعى باعاسى قىمبات توقتايتىنى مۇندا تۇر. اقشاسىن كەشىرگەن كۇندە دە، اياماس، قاتال قارىمجى توسىپ تۇر؛ سونان سوڭ ءبىر جولعى تاماق ونى قىستان پانالايتىن ساپارعا شىعارىپ سالىپ، مۇراتىنا جەتكىزەدى، ەش وكىنىشى جوق.
سۋبيدىڭ اياعى بوساعادان اتتاي بەرە، كەزەك باسىنىڭ كوزى ونىڭ ەسكى شالبارى مەن توزعان كەبىسىنە تۇسە كەتتى. الەۋەتتى دە شيراق قولدار ونى كەلگەن ىزىنە بۇرىپ، ءۇنسىز يتەرىپ شىعارىپ، جۇرگىنشى جولىنا ايداپ سالىپ، اياماس اشقاراق قولدان اناۋ جابايى ۇيرەكتيڭ بەيشارا تاعدىرىن قۇتقارىپ قالدى.
سۋبي بايلار داڭعىلىنان قاراسىن باتىردى. بۇنداي بولعاندا ءبىر رەت سىلقيا تويۋ ارقىلى عانا بارا سالاتىن، اۋدەم جەردەگى ارالعا، بۇل امالى قاتىناتپايتىن سىڭايلى. تۇرمەگە وتىرۋ ءۇشىن، باسقالاي ءبىر ءاداس قاراستىرماسا بولماس.
التىنشى داڭعىلدىڭ اينالابەرىسىنىڭ شىراعى جارقىراي كوز تارتادى. اجارلى دا ايدىك اينەك كورمەنىڭ ىشىنە قويىلعان زاتتار كوزدىڭ قۇرتىن سۋىرارداي ايپارا اجار تانىتىپ تۇر. سۋبي جەردەن ءبىر مالتا تاس الىپ، سىلتەي لاقتىرىپ، اينەكتى كۇمىرەتىپ ءتۇسىردى. ايلانبالاردان جۇرت جۇگىرە باسىپ ەنتەلەپ كەلەدى، ەڭ الدىندا شارلاۋشى ساقشى. سۋبي تۇرعان ورىننان قوزعالماي، ەكى قولىن شالبارىنىڭ قالتاسىنا سالىپ، جەز تۇيمەلىگە قاراپ كۇلىمسىرەدى.
– اينەك شاققان نەمە قالاي قاشتى؟ – دەدى ساقشى تۇلان تۇتىپ.
– بۇل ىسپەن مەنىڭ قاتىسىم جوق دەپ ويلايسىڭ با؟ – دەدى سۋبي سوزىنە كەكەسىن ارالاستىرا. دەگەنمەن ماحاببات تالەيىن بەرىپ تۇرعانداي دوستىق پەيىل كورسەتتى .
ساقشى ءسۋبيدى دەلو تۋدىرعان ادام دەپ ەسەپتەگەن جوق، تەرەزە شاققان ادامنىڭ ناق مايداندا زاڭنىڭ تولەنگىتىمەن كەڭەسىپ تۇرۋى مۇلدە مۇمكىن ەمەس قوي، الدەقاشان تابانىن جالتىراتىپ زىتىپ بەرەدى دە؟ ساقشى كوشەنىڭ ارعى باسىندا الدە ءبىر ماشينانى قۋىپ بارا جاتقان بىرەۋدى كوردى دە، تاياعىن شوشاڭداتىپ سونى قۋىپ كەتتى. سۋبي ىشتەي كۇيزەلىپ، اياعىن سۇيرەتە اۋدارىپ، باسى اۋعان جاعىنا كەتتى. ويلاعانى تاعى دا ورىندالمادى.
كوشەنىڭ قارسى بەتىنەن قوراشتاۋ ءبىر اسپۇزىل كورىندى، ودان دا كادىمگىدەي قارىن تويعىزۋعا بولادى. پالەندەي قىمبات تا ەمەس. ىدىس-اياعى دورەكى، اۋاسى تىمىق، سورپاسى سىلدىر، اس جاۋلىقتارى شىتاداي ەدى. سۋبي اناۋ قارعىس اتقان كەبىسىمەن، سالاۋاتىن پاش ەتىپ تۇرعان مىج-مىج شالبارىمەن اسپۇزىلعا كەلىپ كىردى، قۇداي ساقتاپ، ەشكىم دە وعان كوزىنىڭ اعىن كورسەتكەن جوق، كادىمگىدەي ۇستەلگە كەلىپ جايعاسىپ، قابىرعا شاشلىق، شەلپەك، قارما، قاتتاما جانە ۇگىلمە جەدى. ونان سوڭ كۇتۋشىگە ءوزىنىڭ اقشا دەگەن اقساقالمەن ەشقاشان قارىم-قاتىناسىنىڭ جوقتىعىن بۇكپەسىز ايتىپ سالدى .
– قاراپ تۇرما، ساقشى شاقىر! – دەدى سۋبي، – اعالار توسىپ قالماسىن.
– ساقشى شاقىرۋدىڭ كەرەگى جوق، - دەدى كۇتۋشى، داۋىسى ءسۇتتى بالكۇلشەدەي مايدا دا جۇمساق بولعانىمەن، مانحاددوننىڭ تابەت اشار شارابىنا سالىنعان شيەدەي قىزاردى، – ۋاي، اكاڭ، بەرى كەل!
ەكى كۇتۋشى ونى شارت پا شۇرت دالاعا سۇيرەپ شىعىپ، مۇزدان سۋىق، تاستان قاتتى جۇرگىنشىلەر جولىنا قۇلاق شەكەسىمەن جەر سۇزدىرە اتىپ ۇردى. سۋبي اعاشىنىڭ بۇكتەمەلى سىزعىشىنداي بۇكتەلە سۇيرەتىلىپ، ورنىنان سۇيرەتىلە تۇرىپ، ءۇستىنىڭ شاڭىن قاقتى. قولعا ۇستالۋ ارمانى قۇرعاق قيالعا اينالىپ، اناۋ ارال كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. قاناتتاس تۇرعان ەكى ەسىك دۇكەنىنىڭ الدىندا تۇرعان ساقشى كۇلىپ قويدى دا، كوشەنى بويلاپ ءوز جونىنە كەتتى.
سۋبي بەس كوشەنى كەسىپ وتكەننەن كەيىن، تۇتقىنعا ءتۇسۋ نيەتى قايتا قابىنا قالدى. بۇنداي ورايدىڭ ءساتا وڭاي-وسپاق تۇسە بەرمەيدى، ويىنىڭ ورىندالاتىنىنا بۇل جولى ءشۇباسىز سەندى. كيىنىسى جۇپىنى بولعانىمەن، كورگەن جان كوز توقتاتارلىقتاي ءبىر بويجەتكەن اينەك سامالاعا تاياي ءتۇسىپ، كورمەگە قويىلعان ۇستارا ساۋىتى مەن سيا ساۋىتى قويىلعان تاۋشاعا بار نازارىمەن قاراپ تۇر ەكەن، ودان تاياق تاستام جەردە ەڭگەزەردەي ءبىر ساقشى سۋ شۇمەگىنە سۇيەنىپ تۇر. ايبارىنان ارىستان جاسقانارداي. سۋبي قاڭعىباس ازعىن، جەكسۇرىن سوتاناق بولىپ كورىنبەكشى بولدى. ول مىناۋ كاسىبىنە ادال ساقشىنىڭ كوزىنشە بيازى دا ادەپتى قىزعا سوقتىعادى. بۇل ويى ونىڭ سەنىمىن بەكەمدەي ءتۇستى، ساقشىنىڭ قوس قولىنىڭ قوس بىلەگىنەن ۇستاعانى قانداي راحات، ارالداعى الاڭسىز قاپاستا وتىرىپ، بيىلعى قىستان شىعىپ الۋدىڭ تاپتىرماس كەپىلى وسى.
سۋبي ءدىندار ايەل بەرگەن بانتيگىن تۇزەتىپ، جەيدەسىنىڭ جەڭىن پەنجاعىنان وزدىرا شىعارىپ، قالپاعىن انە-مىنە ءتۇسىپ كەتەردەي جەلكەسىنە سىرىپ قويدى دا، الگى ايەلدى قىرىنداي سۇركەپ ءوتتى. كوزىن ويناقشىتىپ داۋىسىن قۇبىلتتى. تاماعىن كەنەپ، كۇلمىڭ قاعىپ، ىرجىڭداي كۇلدى. سودىرلار ىستەيتىن بارلىق ۇياتسىز داراقىلىقتاردىڭ بارلىعىن اينىتپاي كەلتىردى. ول كوزىنىڭ قۇيرىعىمەن بايقاستاپ ەدى ساقشى وزىنەن كوز ايىرماي تىگىلىپ تۇر ەكەن. جاس ايەل بىرەر قادام جىلجىپ بارىپ، باعاناعى ۇستارا قۇتىسىن جالعاستى قىزىعا تاماشالاپ تۇرا بەردى. سۋبي جاقىنداي ءتۇسىپ، باتىلدانا سۇيكەندى، قالپاعىن كوتەرىپ قويىپ:
- احا، بەيتاليا، مەنىڭ اۋلاما بارىپ كوڭىل اشقىڭ كەلمەي مە؟
ساقشى اۋەلگىسىندەي كوز ايىرماي تۇر. بىرەۋدىڭ قىلجاعىنا ۇشىراعان بويجەتكەن قولىن بۇلعاپ قالسا بولعانى، ارالداعى الاڭسىز تۇراققا باراتىن جولعا شىققان ەسەپتەلەدى. ول اۋەلى ساقشى بولىمشەسىنىڭ تىنىستىلىعى مەن جىلى پەشىن دە ويلاپ ۇلگىرگەن ەدى. جاس ايەل وعان ءجۇزىن بۇرىپ، ءبىر قولىمەن پەنجاعىنىڭ جەڭىنەن ۇستادى.
– ارينە، مايكل، – قىز ماسايراي سويلەدى، – ماعان ءبىر بوكال سىرا الىپ بەرۋگە ماقۇل بولساڭ. ەگەر اناۋ ساقشى اڭدىپ تۇرماعاندا، وزىڭمەن باعانا-اق شۇيىركەلەسىپ كەتەر ەدىم.
جاس ايەل بۇعان ەمەن اعاشىنا جارماسقان شىرماۋىقتاي ورالا ءتۇستى. سۋبيلار ساقشىدان ۇزاي بەردى. ەرى موينىنا كەتىپ، سۇلكىنى ءتۇسىپ كەتتى. تاعدىرىنا وسىلاي جازىلعان شىعار. ول تاعى بوستاندىقتا قالدى.
ءبىر ايلانباعا كەلگەندە ول قىزدى تاستاي بەرىپ، تۇرا قاشتى، توقتاماي جۇگىرىپ ءبىرتالاي جەرگە ۇزاپ كەتتى. بۇنىڭ كەلگەن جەرى تاڭ اتقانشا شىراعى سونبەيتعن، ەڭ ءبىر قام-قايعىسىز، ەڭ ءبىر ارزان ۋادەلەر مەن ويناقى جايدارىلىققا تولى تەاتر تۇرعان جەر ەدى. سىلقىم حانىمدار تەرى ىشىكتەرىن جامىلىپ، بەدەلدى مىرزالار پالتولارىنا ورانىپ، سۇيەكتەن وتەتىن ىزعارلى ايازدا مارە- سارە بولىپ ويقاستاپ ءجۇر.
سۋبيدىڭ بويىن الدە ءبىر سيقىرلى كۇش ءوزىن يەكتەپ، تۇتقىندالۋدان توسىپ جۇرگەن سياقتى ءبىرتۇرلى قورقىنىش بيلەي جونەلدى. ويلاعان سايىن ازا بويى قازا بولىپ، توبە شاشى تىك تۇردى. دەگەنمەن، شىراعى كۇندىزگىدەي جارقىراعان تەاتر قاقپاسى الدىندا نايقالا شارلاۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن ساقشىنى كورگەندە «اماندىقتى ءبۇلدىرۋ كەرەك» دەگەن جانىن قۇتقارار نيەتكە تابان تىرەي قالدى.
سۋبي جاياۋلار جولىنا تۇرا قالىپ، جىرتىلعان بارابانداي داۋىسىن ەركىنە قويا بەرىپ، القاشتارداي ايعايعا باستى. سەكىردى، بارقىردى، ايعايلادى. ايتەۋىر ءار ءتۇرلى امالدىڭ ءبارىن قولدانىپ، تىنىش تىرلىكتىڭ باعاسىن ءبىر كىسىدەي-اق كەتىردى.
ساقشى تاياعىن بۇلعاقتاتىپ، سۋبيعا سىرتىن بەرگەن بەتى الدە ءبىر جۇرگىنشىگە :
– يلۋ كومانداسىنىڭ جانكۇيەرى عوي، جەڭىستەرىن تويلاپ جۇرگەن، ولار حاتۋفورد ينستيتۋتىمەن فۋتبول جارىسىنا ءتۇسىپ، قارسى جاعىنا كەلىستىرىپ وتىرىپ ءبىر جۇمىرتقا جەگىزگەن ەكەن، داۋىسى قاتتىراق بولعانىمەن، ەشتەمەگە كەدەرگى كەلتىرىپ جاتقانى جوق. باستىقتىڭ نۇسقاۋى بار. سايرانداي بەرسىن، – دەپ تۇسىنىك جاساپ جاتىر.
سۋبي دالاعا كەتىپ جاتقان بەكەر ايعايىن پەيىلسىز توقتاتتى. بۇنى ساقشىلار كەرەك قىلمايتىن بولعانى ما؟ قيالىنداعى اناۋ ارال اڭساۋعا بولاتىن، ءبىراق، بارۋعا بولمايتىن اكاديا* بولعانى عوي. ول جۇقا شاپانىن تۇيمەلەپ، سۇيەكتەن وتەر سۋىق جەلگە قامساۋ جاساعان بولدى.
سۋبي سيگارەت دۇكەنىندە كيىم-كەشەگى مۇنتازداي بىرەۋدىڭ تەمەكى تامىزىپ جاتقانىن كوردى. ول دۇكەنگە كىرەردە، جىبەك قول شاتىرىن بوساعاعا سۇيەي سالعان ەدى. سۋبي تابالدىرىقتان اتتاي بەرىپ، جىبەك قول شاتىردى الىپ، ەشتەمەگە كوڭىل اۋدارماستان قايتا شىقتى. تەمەكى تامىزىپ تۇرعان ادام ارتىنان قۋا شىقتى.
– مەنىڭ قول شاتىرىم، – دەپ ايعايلادى الگى ادام.
– وھو، سولاي ما؟ – دەپ سۋبي مازاقتاي ءتىل قاتتى. سۋىق قولدىعىنىڭ ۇستىنە قورلاۋ قىلمىسىن قوسپاقشى عوي باياعى، – جارايدى، ساقشى شاقىرماي نە عىپ تۇرسىڭ؟ سولاي، مەن الدىم. مىناۋ سەنىڭ قول شاتىرىڭ! ساقشىنى نەگە شاقىرماي تۇرسىڭ؟ انە، اناۋ بۇرىشتا بىرەۋى تۇر.
قول شاتىر يەسىنىڭ ءجۇرىسى كىبىرتىكتەي قالدى، سۋبي دا باياۋلادى، ءوزى دە تۇسپالداپ تۇر، تاعدىر بۇنىمەن تاعى بڭر رەت بەتپە-بەت كەلدى. اناۋ ساقشى بۇل ەكەۋىنە قىزىقتاي قاراپ تۇرعان شىعار.
– سولايى، سولاي عوي، – دەدى جىبەك قول شاتىريەسى، – اناۋ، ايتپاقشى، كەيبىر كەزدەرى وسىنداي ۇعىسپاستىق بولىپ تۇراتىنىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ ... مەن ... مىنا قول شاتىر سەنىكى بولسا ايىپقا بۇيىرا كورمە ... تاڭەرتەڭ مەن مۇنى اسحانادان تاۋىپ الىپ ەدىم ... وزىڭدىكى ەكەنىن تانىعان بولساڭ، وندا، سەنىڭ ايىپقا...
– ارينە، مەنىكى! – دەدى سۋبي ىزبارلانا.
جىبەك شاتىردىڭ اۋەلگا يەسى نازالانا جايىنا كەتتى، اناۋ ساقشى دەدەكتەي جۇگىرىپ بارىپ، كەشتىك ءمۇراسام پلاشىن جامىلعان، شاشى ساپ-سارى، سويقيعان ايەلدى قولتىقتاپ، كوشەنىڭ ەكى باعىتىنان كەلەتىن ماشينالار قاعىپ كەتپەسىن دەپ، جولدان وتكىزىپ بارا جاتتى.
سۋبي شىعىسقا بەتتەپ، قايتا-قايتا جوندەلگەندىكتەن ويقى-شويقى بولىپ قالعان ءبىر كوشەگە ءتۇستى. ول اشۋ مەن ىزادان جارىلارداي بولىپ، جىبەك قول شاتىردى الدە ءبىر اڭگەككە لاقتىرىپ جىبەردى. اناۋ باستارىنا دۋلىعا كيىپ، قولدارىنا ساقشى تاياعىن ۇستاعان نەمەلەردى كۇبىرلەي بوقتاپ كەلەدى. بار نيەتىمەن زاڭ تورىنا تۇسكىسى-اق كەلدى عوي بۇل جىگىتتىڭ، ال انالار بۇنى ەرەگەسكەندەي ماڭگى قاتەلىك وتكىزبەيتىن پاتشاداي* كورەتىن سياقتى ما، قالاي؟
اقىرى سۋبي شىعىس رايونعا جالعاساتىن ءبىر كوشەگە كەلدى. شىراقتارى بوزارا سىعىرايىپ، ەمىس-ەمىس ايعاي-شۋ ەستىلگەندەي بولادى. ول كوشەنى بويلاپ مادەسون الاڭىنا قاراي ءجۇردى، ونىڭ ءۇيى باقشاداعى ۇزىن ورىندىق قانا بولعانىمەن، ۇيگە قايتۋ دەيتىن تۇيسىك ونى وسىندا الىپ كەلەتىن ەدى.
الايدا، قۇلاققا ۇرعان تاناداي جىم-جىلاس ءبىر بۇرىشقا كەلگەندە، سۋبي توقتاي قالدى، بۇل ارادا ءبىر كونە شىركەۋ بار ەدى، ۇلگىسى ەسكى، ىبىرسىپ جاتقانداي كورىنەتىن تاس قابىرعالى قۇرىلىس بولاتىن. مايدا ساۋلە سولعىن قارا كوك اينەكتەردەن سالقىن ساۋلەسىن شاشىراتادى. ورگانشىنىڭ كۇيساندىقتا جەكسەنبىلىك ماداق – احيدا جىرىنا ماشىقتانىپ جاتقانى كۇمانسىز ەدى. جاعىمدى دا، كوڭىلدى كۇي اۋەنى سۋبيدىڭ بوىىن بالقىتىپ، ەلىكتىرگەنى سونشا، ونى بۇراندا رەۋىشتى رەشەتكاعا جەلىمدەي تارتىپ جابىستىرا ءتۇستى.
اسپان كوگىنە تولىقسي اي كوتەرىلدى، ءسۇت ساۋلە توگىلىپ، تىنىشتىق ۇيىعانداي. جۇرگىنشىلەر مەن كولىكتەر دە سايابىرلاعان. دودەگە استىنا ۇيا سالعان كەزەگەن تورعاي ۇيقى سۇراعانداي ساندا ءبىر دىبىس شىعارىپ قويادى. ءدال وسى ءبىر ءسات اۋىلداعى شىركەۋ بارقىنىنىڭ تىرلىگىنەن اۋماي قالعان. كۇيساندىقتا وينالعان احيدا جىر تەمىر قورشاۋعا سۇيەنىپ تۇرعان سۋبيدىڭ جۇرەك قىلىن تەربەدى. ول بۇرىن ايالايتىن اناسى، حوش ءيىستى روزا، مۇرات- تىلەك، دوس-جاران جانە كىناسىز وي-قيال مەن كىرسىز كويلەگى بار زاماندا، احيدا جىرىنا توتەنشە قانىق بولاتىن.
سۋبيدىڭ سەزىمشىل جۇرەگى ەسكى شىركەۋمەن ءوزى دە اڭدامداعان بەلگىسىز حالدە باسقا ءبىر الەمگە بوي ۇسىنىپ، جان سەزىمى عاجايىپ ءبىر تولقىنىس ىشىندە وزگەشە وزگەرىپ سالا بەردى. تابان استىندا ۇيقىدان ويانعانداي ءوزىنىڭ تەرەڭ يىرىمگە باتىپ عۇمىرىن توزدىرعانىن، ارسىز ناپسىگە شىرمالىپ، كۇدەر ۇزە تورىققانىن، اقىلىنان الجاسىپ كۇيكى تارتقانىن سەزىندى. مىنە وسىلار ونىڭ بار تىرلىگى بولىپ قالعان ەدى.
وسى شاق جان سارايىنىڭ جاڭارۋى، ونى شەكسىز شاتتىققا بولەدى. ءبىر ءتۇرلى الىپ ۇشقان ءارى قۋاتتى تەبىرەنىس ونى كەراعار ومىرمەن مايدانداسۋعا شابىتتاندىرىپ، جىگەرىن جانىعانداي بولدى. ول ءوزىن قۇيدان قۇتقارۋى، ءوزىن يەكتەگەن ازەزىلدى جەڭۋى كەرەك. ەشتەن كەش جاقسى، ءالى ۋىلجىعان جاس، كەزىندەگى مۇرات، جىگەرىن قايتا تابۋى ءارى بۇلجىتپاي ۇستانۋى ءتيىس. كۇيساندىقتىڭ ايبىندى دا اسەم اۋەنى ونىڭ جان جۇرەگىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە ءبىر مايدان توڭكەرىس جاساعان ەدى. ەرتەڭ، ول قايناعان ساۋدا كوشەسىنە بارىپ جۇمىس تاۋىپ ىستەيدى. تەرى بۇيىمدارىن يمپورت ەتەتىن ءبىر ساۋداگەر بۇنى باياعىدا جۇرگىزۋشى ەتىپ جالداعان بولاتىن، ەرتەڭ سونى ىزدەپ تاۋىپ، سول جۇمىسىن جالعاستىرادى. ول ءسويتىپ ەگەي، ايتۋلى تۇلعاعا اينالادى. ول...
سۋبي بىلەگىنەن كەلىپ بىرەۋدىڭ ۇستاعانىن سەزدى، جالت قاراپ ەدى، ساقشىنىڭ وڭىنە كوزى ءتۇستى.
– بۇل جەردە نەعىپ تۇرسىڭ ؟ – دەدى ساقشى.
– ەشتەڭە ، – دەدى سۋبي.
– وندا ماعان ىلەس، – دەدىساقشى.
ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭ، ساقشى مەكەمەسى سوتىنىڭ سۋدياسى مىناداي ۇكىمدى جاريالادى:
«بەلايكۆەر ارالىنا، ۇش ايعا...»
«جۇڭگو-شەتەل اڭگىمەلەرىنەن جاۋھارلار» جيناعىنان
4 جەلتوقسان 2012جىل
*سەزار – ريم بيلەۋشىسى، ساياساتكەر. بلۋتون باسشىلىعىنداعى رەسپۋبليكاشىل اقسۇيەكتەر جاعىنان قاستاندىقپەن ولگەن. بلۋتون – ريم اقسۇيەكشىلدەر توبىنىڭ ساياساتكەرى، سەزاردى ولتىرگەن باس قاندىقول، كەيىن گرەسياعا قاشىپ بارىپ، انتونيدان جەڭىلگەن سوڭ، ءوزىن ءوزى ولتىرگەن.
*نيۋ-يوركوزەنىندەگى ءبىر كىشكەنە ارال، ارالدا تۇرمە بار.
*امەريكاداعى پلوريدا شتاتىنىڭ شىعىس تۇستىگىندەگى قالاشىق، قىسقى ساياحاتقا تاپتىرمايتىن جەر.
* تۇستىك ەۆروپانىڭ جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋىنداعى رايون. فرانسيانىڭ شىعىس تۇستىگى مەن يتاليانىڭ باتىس تەرىستىگى.
دايىنداعان: بۇلعىن سۋسار
