بىزدە «قازاق ادەبيەتى قۇرىپ بارا جاتىر» دەپ ايتاتىندار كوپ، ءبىراق ادەبيەتتانۋدىڭ ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەندەر ءھام جازىپ جۇرگەندەر از. ادەبيەت تەورياسى مەن كەنجە قالعان ادەبيەت سىنىنىڭ دامۋى  تۋرالى ايتىسىپ جۇرگەندە  جاڭا ماسەلە شىقتى. جاي شىقپادى، ەكى قۇلاعى تىك شىقتى! وسىدان ەكى-ۇش اپتا بۇرىن ادەبيەتتانۋشى، عالىم ايگۇل ءىسماقوۆا اپايىمىزدىڭ  qasym.kz  سايتىنا سۇحباتى شىقتى. سول سۇحباتتا ادەبيەتتانۋ ماماندىعىن مينيسترلىكتىڭ جويىپ جاتقاندىعى تۋرالى عالىمنىڭ جان ايقايى بار. قىسقاشا ءۇزىندى كەلتىرەيىن:  «ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن بيىل ماماندىق كلاسسيفيكاتورىندا "ماگيستر دوكتور لينگۆيستيكي" دەگەن اتاۋ بەكىتىلدى. وقۋعا تۇسكەنىڭىزدە ماماندىق: ادەبيەتتانۋ مەن لينگۆيستيكا دەپ اتالدادى! ءبىراق كلاسسيفيكاسيا بويىنشا بىتىرگەنىڭىزدە سىزگە تەك لينگۆيستيكا مامانى دەگەن ماماندىق بەرىلەدى. بار جوو، فيلولوگيا ماگيستراتۋراسى مەن دوكتورانتۋرالاردا قازاق ادەبيەتى دەگەن ماماندىقپەن بەرگەن ەندى ادەبيەتتانۋ ماماندىعى دا وسىلاي جويىلدى! وسى 2017 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ قازاق تىلىندەگى بابالار ءسوزىن زەرتتەپ، ۇلتتىڭ جانى ادەبيەت دەگەندى تانىتاتىن ادەبيەتتانۋ ماماندىعىنىڭ جويىلۋى كىمگە قولايلى؟» دەگەن. شىنىمەن، ادەبيەتتانۋ ماماندىعىن لينگۆيستيكا دەپ وزگەرتۋ كىمگە ءتيىمدى؟ بىرنەشە جىل بۇرىن  مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتىنىڭ ادەبيەت تەورياسى مەن ادەبيەتتانۋ مەتودولوگياسى ءبولىمىنىڭ  ۇسىنىپ وتىرعان ىرگەلى زەرتتەۋ جوبالارىن ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس بەكىتپەگەندىكتەن، تيىسىنشە مەملەكەتتىك گرانت بەرىلمەگەندىگى تۋرالى وقىپ ەدىم. كەيىننەن سول ماسەلەنى كوتەرگەن ادام بولمادى. جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالدى. قۇدا دا تىنىش، قۇداعي دا تىنىش.

شىنى كەرەك، قازاق ادەبيەتتانۋىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى وڭىپ تۇرعان جوق. ادەبيەتتانۋدىڭ ءۇش سالاسى:  ادەبيەت   تاريحى، ادەبيەت تەورياسى، ادەبيەت سىنى. بۇلاردىڭ بىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەنىن ۇمىتىپ كەتكەندەيمىز. كەزىندە عالىم قاجىم جۇمالييەۆ «ادەبيەت تەورياسىمەن تولىق قارۋلانباعان  سىنشى، جالپى ادەبيەتتىك پروسەسكە جول كورسەتۋ، ءجون سىلتەۋ بىلاي تۇرسىن، جەكە ەڭبەكتەردى دە تالداي المايدى» دەپ اقيقاتىن ايتىپ كەتتى. بۇگىندە ادەبيەت تاريحى الدىڭعى ەكەۋىنەن ءبىر ساتى جوعارى تۇر. تاۋەلسىزدىك الۋىمىزدىڭ اسەرى  بار، جالپى، قازاق تاريحىن ىزدەۋ جولىندا ەلەۋلى ەڭبەكتەر اتقارىلعانى بار ت.ب. سەبەپتەرمەن العا شىقتى.  ال تەوريا مەن سىن مۇشكىل كۇيىندە قالدى. ءبىر جىلدارى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ اعامىز ادەبيەت سىنى تۋرالى تۇشىمدى سۇحباتتار بەرگەن ەدى. سىننىڭ جەكە دامۋى تۋرالى ويلارى كوڭىلگە قوعان-دى. ءبىراق تالاسبەك اعا ارمانداعان جەكە دامىعان سىن  بىلاي تۇرسىن، سىن سالاسىندا ادەبي پروسەسكە ىلەسە الماي قالعان جايىمىز بار.  ادەبيەت تەورياسى جونىندە، ازىن-اۋلاق جازىلعان كىتاپتار تۋرالى دا ەشكىمگە قىزىق ەمەس پىكىرىمىز بار. باسقاسىن ايتپاعاندا ادەبيەتتانۋدىڭ ءالىپپيى سانالاتىن زەينوللا قابدولوۆتىڭ «ءسوز ونەرى» كىتابى تۋرالى،  كەرەك جەرى مەن قاجەتسىز مىسالدارى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەۋگە بولادى. بۇگىنگە دەيىن زەرتتەۋ كىتاپتاردان بولەك ايتىلاتىن پىكىرتالاس، تالداۋ سارىنىنداعى اڭگىمەلەر بولۋعا ءتيىس ەدى. ايتىلمايدى. تالقىلاۋ جۇرمەگەن جەردە پروسەستە بولمايدى. كەيبىر كىتاپتاردى جوققا شىعارا المايسىز.  كەرەك. ءبىراق كونەرگەن، بۇگىنگى زامانعا ساي ەمەس، ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايعا سايكەس كەلمەيتىن تۇستارى دا بار... مىسالى «ءسوز ونەرىندە» كەلتىرىلگەن ا.توقماعامبەتوۆتىڭ مىنا ولەڭىن وقىپ كورىڭىز:

جايقالعان جازدىڭ سالقىن كوركەم كەشى،

قۇلپىرىپ ماساتىداي تاۋدىڭ ءتۇسى:

جۇرت ءۇستىن قوڭىر جەلمەن جەلپىندىرىپ،

كوسىلگەن كولەگەيلەپ كولەڭكەسى،

كولەڭكە – كوڭىلدى جەر، كوگال توسەپ:

وتىرىپ وسى جەردە وڭكەي جاستار،

كومسومول حاتشىسىنان تىڭدايدى ەسەپ.

بۇگىنگى جاس عالىمدارعا مىسالعا كەلتىرەتىندەي ولەڭ بە؟ ابايدىڭ تابيعات ليريكاسىنا ەلىكتەگەن سوۆەت اقىنىنىڭ ولەڭگە ساياساتتى قوسىپ جىبەرگەنىن تۋرالى نە دەيمىز؟ بىزگە كەرەك پە؟ كەرەك ەمەس. وعان زەينوللا قابدولوۆ كىنالى ەمەس. عالىم ۇرپاق ءۇشىن ءوز ۋاقىتىندا ۇلكەن جۇمىس ىستەپ كەتتى. ءبىراق كەيىنگى ۇرپاق ءبىز، ادەبيەتتانۋشىلار، ادەبيەتكە جاۋاپتى تۇلعالار وسىنداي ولقىلىقتاردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ، ءتۇسىندىرۋ كەرەكپىز دەپ ويلايمىن. ايتا بەرسەڭ ماسەلە كوپ. مەن قىسقا قايىرىپ وتىرمىن.  مىنە، وسىنداي ادەبيەتتانۋ سالاسىنىڭ ىشكى ماسەلەلەرى، زەرتتەلۋى كەرەك تاقىرىپتارى شاش ەتەكتەن اسىپ جاتقاندا مينيسترلىكتىڭ ادەبيەتتانۋ اتاۋىن جويىپ جىبەرۋگە كىرىسكەنى نە سۇمدىق؟! سوندىقتان بۇل جولى دا عالىم ايگۇل ءىسماقوۆا اپايىمىز ايتقان ماسەلەلەر جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالماسا ەكەن.

قۋانىش قوجاباي ۇلى