«قامشى» پورتالىندا 16 ناۋرىزدا جاريالانعان «شىڭعىس حاننىڭ جانتۇرشىگەرلىك قاتىگەزدىگى تۋرالى 10 دايەك» اتتى ماتەريالعا بايلانىستى تۇرىكتانۋشى عالىم ءناپىل بازىلحاننىڭ «شىڭعىس قاعان ورناتقان الىپ يمپەريا جايىندا قىسقاشا شولۋ» اتتى ماقالاسى كەلىپ ءتۇستى.
«...تۋمايدى ادامزاتتا شىڭعىستاي ەر،
دانىشپان، تۇڭعيىق وي، بولات جىگەر
شىڭعىستاي ارىستاننىڭ قۇر اتى دا
ادامنىڭ جۇرەگىنە جىگەر بەرەر...»
ماعجان جۇماباي ۇلى
«تۇركىستان» ولەڭدەرى. تاشكەنت، 1923.
شىڭعىس قاعان جايىندا[1]، ونىڭ زامانى مەن تاريحى، كوشپەلى تابيعي ءبىتىم بولمىسى تۋرالى قازىرگە دەيىن جارىق كورگەن عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن سان الۋان ءتۇرلى مۇددەنى كوزدەگەن ەڭبەكتەردى نەگىزىنەن ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – پۋبليسيستيكالىق ياعني كوسەمسوز شىعارمالار، ەكىنشىسى - عىلىمي-كوپشىلىك تۋىندىلار جانە ءۇشىنشىسى - عىلىمي زەرتتەۋلەر بولماق. ولاردىڭ اراسالماعىن بايىپتاپ قاراستىرساڭىز، اتالمىش، العاشقى ەكى توپتىكى ءۇشىنشى توپتان الدە-قايدا باسىم كەلەدى. بۇدان شىڭعىس قاعان تۋرالى، ول ورناتا بىلگەن الىپ يمپەريا جايىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردەن گورى، قيالدىق، فانتازيالى، كوسەمسىگەن، كولگىرسىگەن، سىڭارجاقتى، شىندىققا جاناسپايتىن، مىڭداعان ءجون-جوسىقسىز پىكىرلەر قاپتاپ كەتكەندىگىن ەرەكشە ايتقىمىز كەلەدى، سونىمەن قوسا، وسى قيسىنسىز ءارى لوگيكاسىز جازۋلاردىڭ بارلىعىنا توقتالۋدى ءجون سانامادىق.
سوندىقتان، ءبىز وسى رەتتە، جالپى شىعىستانۋدا، ونىڭ ىشىندە تۇرىكتانۋ مەن موڭعولتانۋ سالاسىنداعى شىڭعىس قاعان زامانىنا تىكەلەي قاتىستى باستى-باستى عىلىمي زەرتتەۋلەردەن، سونداي-اق، XII-XIII عاسىرلارداعى كوشپەلىلەردىڭ ەتنولينگۆيستيكالىق جانە تاريحي-دەرەكتانۋلىق فاكتورلاردان قىسقاشا ءسوز ەتپەكپىز.
دەمەك، شىڭعىس قاعان مەن ونىڭ زامانى، تۇرىك، موڭعول جانە باسقا دا ەتنوستاردىڭ ەتنوتاريحىنا بايلانىستى مىنا تاريحي دەرەكتەردى ساناپ وتكەنىمىز ابزال:
- ارحەولوگيالىق دەرەكتەر (اتاقونىستارداعى سان الۋان ەسكەرتكىشتەر جانە ت.ب.)،
- جازبا دەرەكتەر (شىعىس، باتىس ءتىلدى جىلنامالار، ساياحاتشى بەلگىلەۋلەرى جانە ت.ب.)
- ارحيۆتىك دەرەكتەر (شىعىس، باتىس ءتىلدى ارحيۆ دەرەكتەرى، رەسمي ءىس قاعازدار جانە ت.ب.)
- فولكلورلىق دەرەكتەر ( اۋىزشا شەجىرە، جىر، اڭىز، اڭگىمە جانە ت.ب.)
- ەتنوگرافيالىق دەرەكتەر (سالت-داستۇرلەردە ساقتالىنعان نەگىزگى سارقىنشاقتار مەن ەرەكشەلىكتەر جانە ت.ب.). ءسوز بولىپ وتىرعان تاريحي دەرەكتەردىڭ زەرتتەلۋ دەڭگەيى دە مەيلىنشە الا-قۇلا[2]، عىلىمي زەرتتەۋلەر ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى، كەلەشەكتە تىڭ جاڭالىقتار اشىلادى، جاڭا تابىلىمدار كوپتەپ تابىلادى دەگىمىز كەلەدى. باسقاشا ايتقاندا، شىڭعىس قاعان، تۇرىك، موڭعول ەتنوستار جايىندا ەركىن دە وبەكتيۆتى عىلىمي زەرتتەۋلەر ەندى عانا باستالدى دەسەك ارتىق ايتقان بولماسپىز.
ەۋرازيا كەڭىستىگىندە، ادامزات تاريحىندا ايرىقشا اتالاتىن كوشپەلىلەردىڭ حۇننۇ، تۇرىك، موڭعول ءۇش الىپ يمپەريا قۇرىلعان ەدى.
وگودەيدىڭ ۇلى كۇيىك قاعاننان ۇرىم (ريم) پاپى 4-نشi يننوكەنتييگە (1195–1254 جج.) جىبەرگەن جارلىقتى حاتىنىڭ ءماتىنى ورتا تۇرىك جانە پارسى تىلىندە اراب جازۋىمەن ارالاس-قۇرالاس جازىلعان، ال حاتقا ەكى رەت كونە موڭعول ءماتىندى قىزىل بوياۋلى ءتورت بۇرىش ءپىشىندى ءمور باسىلعان. حاتتىڭ ولشەمى 97ح16.5سم. اتالمىش قۇجات 1920 جىلى ۆاتيكان قۇپيا ارحيۆىنەن پولياك پاپى كريلل كاۆاليەۆسكيي العاش انىقتاعان. ءماتىننىڭ العاشقى زەرتتەۋىن فرانسۋز عالىمى پ.پەليو [Pelliot، 1923: Pl-I. ] جاساعان. ال حاتتىڭ باستاپقى اراب-گرافيكالىق ەكى جولى ورتا تۇرىك تىلىندە: «Maŋgi Tenriniŋ küčün-de! Uluγ ulusnïŋ Taluynïŋ qan jarlïγïmïz» – «ماڭگى ءتاڭىرىنىڭ كۇشىندە! ۇلىق ۇلىستىڭ تەڭىزدىڭ حانى، جارلىعىمىز!» دەپ باستالادى. ارابگرافيكالىق تۇرىكشە ماتىنىندەگى «Uluγ ulusnïŋ» دەگەندى پ.پەليو «Kür //gür (tour entier) uluγ ulusnïŋ – كۇللى بارلىق ۇلىق ۇلىستىڭ» دەپ وقىعان بولاتىن [Pelliot، 1923. 22]. ودان كەيىنگى جولدارى پارسى جانە ورتا تۇرىك، اراب سوزدەرى ارالاس-قۇرالاس جازىلعان.
موڭعول يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قيات-بورجىعىن [3] رۋىنىڭ Jesüküi -Baγatur >ەسۇكەي باتىردىڭ ۇلكەن ۇلى Temürčin>تەمىرچىن //تەمۇچىن قالاعان ەدى. ول ونون وزەنى بويىندا Deligün-Boldaq > دەلىگۇن-بولداق دەگەن جەردە 1162 جىلى تۋعان. شەشەسى - قوڭىرات تايپالىق بىرلەستىگىنىڭ ولقىنۋىت رۋىنىڭ Högelün> حوگەلۇن. تەمۇچىننىڭ ارعىتەگى موڭعول تەكتەس رۋ-تايپالار وداعىنىڭ بيلەۋشىلەرى بولاتىن، الايدا رۋارالىق، تايپاارالىق قاقتىعىستار سالدارىنان جاستاي جەتىم قالعان ول، كەرەي حاندىعىنىڭ بيلەۋشىسى تۇعىرىل حانمەن «اتا-بابالىق انت-سۋ ىشكەن» بايىرعى ءداستۇرلى ساياسي بايلانىسىن ۇتىمدى پايدالىنىپ، اۋەلى موڭعول تەكتەس رۋ-تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، دالالىق كوشپەلىلەردىڭ بىردەن ءبىر كوسەمى بولىپ شىعا كەلەدى. اسا قاتال ءارى سەنىمدى اسكەري جاساقتاردى قۇرا بىلگەن، ساياسي ادال وداقتاردى باسقارا بىلگەن تەمۇچىن، ول كەزدەردەگى اسا ىقپالدى ءارى اسكەري-ساياسي قۋاتتى، قالىڭ ەل بولعان كەرەي حاندىعىن 1203 جىلى، نايمان حاندىعى مەن مەركىتتەر وداعىن 1204 جىلى، تاتارلار وداعىن 1205 جىلى قول استىنا تولىق باعىندىرادى. ءسويتىپ، 1206 جىلى ونون وزەنى بويىندا تەمۇچىندى قولداۋشى جانە سەنىمدى سەرىكتەستەرى كۇللى كوشپەلى رۋ-تايپالاردىڭ ۇلى قۇرىلتايىن وتكىزىپ، كيىز تۋرىلىقتىلاردى بىرىكتىرگەنى ءۇشىن تەمۇچىنگە «شىڭعىس قاعان» اتاعىن بەرەدى. شىڭعىس قاعان مەملەكەتتى كونە تۇرىكتەردىڭ بيلىك ءداستۇرى بويىنشا شىعىس (مۇقىلاي نويان باسقارعان)، ورتالىق (ناياا نويان باسقارعان)، باتىس (بوعۇرشى نويان باسقارعان) تۇمەندىكتەرگە، ودان مىڭدىق (95 نويان)، جۇزدىك، وندىقتارعا ءبولىپ، مەملەكەتتىك نەمەسە مىڭدىقتار جەرى، قورىق جەرى، سىيلىق جەرى دەگەن اكىمشىلك بولىسپەن قول استىنداعى بارلىق تەرريتورياعا بيلىك جۇرگىزدى.
شىڭعىس قاعان مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياسي -ەكونوميكالىق جۇيەنى جانە جىبەك جولى بويىنداعى ساۋدا قاتىناستارىن رەتتەۋگە كىرىسكەن سوڭ، سىرتقى كۇشتەردەن، اسىرەسە Qitad-un Altan ulus> قىتايدىڭ التىن مەملەكەتىنەن (شۇرشىتتەردىڭ «سزين» مەملەكەتى، مانجۇرقىتايلىقتاردان) ساقتانۋ ماقساتىندا اسكەري جورىقتاردى ۇيىمداستىرۋعا كۇش سالدى. اۋەلى وردوس، الاشان اۋماعىندا مەكەندەگەن تاڭعىت مەملەكەتىن (1032-1227جج.)، 1205،1207،1209، 1228 جىلدارى شابۋىلداپ باعىندىردى.
شىڭعىس قاعان ەجەلدەن زىميان ساياسات جۇرگىزىپ، كوشپەلىلەر اراسىنا ىرىتكى سالىپ سوعىستىرىپ كەلگەن التىن مەملەكەتىنە 1211-1215 جىلدارى ءوزى باسقارىپ 120 مىڭ اتتى اسكەرمەن جورىق جاساپ، باس قالاسى چجۋندۋنى باسىپ الىپ، باعىندىرىپ قايتادى. ودان كەيىن مۇقىلاي باسقارعان اسكەري جاساقتارى 1217-1223 جىلدارى، وگەدەي مەن تۇلىي باسقارعان اسكەري جاساقتارى 1229-1234 جىلدارى التىن مەملەكەتىنىڭ جالعان بەيبىتشىلىك كەلىسىمىن مويىنداتۋ ءۇشىن جورىق شابۋىلدار قايتا-قايتا جاسادى، ول مەملەكەتتى تولىقتاي جاۋلاپ باعىندىردى.
شىڭعىس قاعان 1218 جىلى ورتا ازياداعى ءىرى مەملەكەت حورەزمگە ساۋدا-ساتتىق قاتىناستاردى جولعا سالۋ ماقساتىندا 450 ادامدىق ەلشى توبىن جىبەرەدى. شىڭعىس قاعان «بەيبىت كەلىسىم جاساسىپ، كورشىلىك قاتىناستاردى دامىتىپ، ساۋدالاردى كەڭەيتەيىك» دەگەن ءماندى ءسوزدى ەلشىلەردىڭ اۋزىمەن ايتقىزىپتى. وتىرارعا جەتكەن ەلشىلەردى قالا بيلەۋشىسى ينالشىق «تىڭشى» دەپ مۇحاممەد شاحقا حابار جەتكىزىپ، حورەزم شاح ولاردى دەرەۋ قىرىپ سالۋدى تاپسىرادى، ءسويتىپ ول ەلشىلەردى ولتىرەدى. شىڭعىس قاعان ءمان-جايدى انىقتاۋ ماقساتىندا مۇسىلمان ساۋداگەر ۆاحران باستاعان ەكىنشى ەلشى توبىن تاعى جىبەرەدى. جازبا دەرەكتەردە حورەزم شاح ەلشىلەردى قۋىپ جىبەرگەن دەلىنەدى.
شىڭعىس قاعان حورەزمگە جورىق جاساۋدان بۇرىن قارا-قىتايلاردى باعىندىرۋدى كوزدەپ، ولارعا 1219 جىلى جەبە باسقارعان اتتى اسكەري كورپۋسىن جىبەرىپ، ول جەردە بيلىك جۇرگىزىپ جاتقان كۇشىلىكتى باعىندىرادى. وسىلايشا شىعىس تۇركىستاندى تولىق جاۋلاپ الادى، حورەزم مەملەكەتىمەن تۋرا شەكارالاس بولىپ شىعا كەلەدى.
شىڭعىس قاعان حورەزمگە جورىققا اتتانار الدىندا تاڭعىت بيلەۋشىسى بۇرحانعا ەلشى جىبەرىپ، ەكى تاراپتان شابۋىلداۋعا ءسوز بەرگەنىن ەسكەرتەدى. الايدا تاڭعىت بيلەۋشىسى جاۋاپ بەرمەيدى.
ءسويتىپ، اسكەري دايىندىقتارىن تولىق اتقارىپ العان سوڭ شىڭعىس قاعان 1218 جىلى جەبە، سۇبەگەتەي، توعىشار باسقارعان 5 مىڭدىقتاردى الدىڭعى شەپ ەتىپ، التاي تاۋىن اسىرىپ جىبەرىپ، جاۋدىڭ ارعى بەتىندە كۇتىپ تۇرۋدى تاپسىرادى. ول ءوزى جانە ۇلى تۇلىي باسقارعان نەگىزگى كۇش 1219 جىلى ەرتىستەن ءوتىپ، بۇحارا باعىتىمەن، شاعاتاي، وگەدەي باسقارعان كورپۋستى وتىرار باعىتىمەن، جوشى باسقارعان كورپۋستى امۋداريا وزەنى باعىتىمەن، الاق چەربى، تاقا باسقارعان كورپۋستى بەناكەنت، حوجەند باعىتىمەن اتتاندىرادى.
شاعاتاي، وگەدەي باسقارعان اسكەرلەر وتىراردى 5 اي قورشاپ، اقىرى باعىندىرادى. قالا ءامىرى ينالشىقتى سامارقانعا قاشقان جەرىنە ۇستاپ الىپ، كوزىن قۇرتادى.
شىڭعىس قاعان باسقارعان اسكەرلەر 1220 جىلى بۇقارا قالانى، ودان كەيىن سامارقان قالانى جاۋلاپ الادى. حورەزم مۇحاممەد شاح قالادان قاشىپ كەتىپ، كاسپيي تەڭىزى ماڭىندا اۋرۋدان 1221 جىلى كوز جۇمادى، ونىڭ ۇلى تاق مۇراگەرى جالال اد-دين شىڭعىس قاعان اسكەرلەرىنە قارسى سوعىستارىن ودان ارى جالعاستىرادى. شىڭعىس قاعان اسكەرلەرىنە قاتتى قارسىلىق كورسەتكەن حوجەنت، ۇرگەنىش قالانى كۇل تالقانىن شىعارىپ باسىپ الادى. وسىلايشا شىڭعىس قاعاننىڭ ورتا ازياعا جاساعان جورىقتارى اياقتالىپ، 1222 جىلدارى حوراسان، اۋعانستان، ءۇندىستانعا باعىتتالعان جورىقتارىندا جول بويىندا كوپتەگەن قالالاردى باعىندىرادى، حورەزم شاحمۇراگەرى جالال ءاد-ديندى وكشەلەي قۋالاپ، يند وزەنى بويىندا قۋىپ جەتكەنىمەن، ونى قولعا تۇسىرە المايدى.
شىڭعىس قاعان حورەزمدى جاۋلاعان سوڭ ول جەردى بيلەۋدى جوشىعا تاپسىرىپ 1225 جىلى ورتالىق موڭعولياداعى تۋىل وزەنىندەگى ورداسىنا قايتىپ ورالادى. وسىلايشا 1219-1224 جىلدارى شىڭعىس قاعان اسكەرلەرى ورتا ازيا، اۋعانستان، پاكىستان، سولتۇستىك ءۇندىستان، يراك، يران، ازەربايجان، گرۋزيا، وڭتۇستىك ورىس اۋماعىن تولىقتاي جاۋلاپ الىپ باعىندىرعان ەدى.
شىڭعىس قاعان 1225 جىلى تاڭعىتتىڭ سيا مەملەكەتىنە جورىق جاساپ، تاڭعىت پەن التىن مەملەكەتى اراسىنداعى اسكەري وداعىنا قارسى شابۋىلىن ۇيىمداستىردى، 1227 جىلى تاڭعىت مەملەكەتىن قول استىنا قاراتادى. الايدا، قىتايدىڭ التىن مەملەكەتىن تولىق جاۋلاپ الۋعا ۇلى قاعاننىڭ عۇمىرى جەتپەي، شىڭعىس قاعان 1227 جىلى تامىزدىڭ 25 كۇنى قايتىس بولادى. شىڭعىس قاعاندى ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ ءسالت-داستۇر بويىنشا تۋعان جەرى قازىرگى موڭعوليانىڭ ونون وزەنى بويى بۇرقان-قالدۇن دەگەن جەردە جەرلەنگەن بولسا كەرەك. شىڭعىس قاعاننىڭ تاق مۇراگەرى بولىپ ونىڭ ءۇشىنشى ۇلى وگەدەي قاعان تاعىنا 1229 جىلعى ۇلى قۇرىلتايدا رەسمي تۇردە وتىرادى. وگەدەي قاعان 1231-1234 جىلدارى اكەسى شىڭعىس قاعاننىڭ وسيەتىن ورىنداپ، كوشپەلىلەردىڭ قاس جاۋى قىتايلىق التىن مەملەكەتىن تولىق جاۋلاپ الادى. وگەدەي قاعان 1231-1235 جىلدارى كورەي مەملەكەتىنە جورىق ۇيىمداستىرىپ جاۋلاپ الادى.
وگەدەي قاعان 1235 جىلى جوشىنىڭ ۇلى باتىعا (1227-1255جج.) باتىسقا باعىتتالعان جورىقتارىن باسقارتادى. باتى حان 1236 جىلى بولعارلاردى، 1237 جىلى ورىستاردىڭ ريازان كنيازدىگىن، 1238 جىلى ماسكەۋ، روستوۆ، ياروسلاۆ، دميتري كنيازدىكتەرىنىڭ كوپتەگەن قالالارىن باعىندىرىپ الادى. باتى حان اسكەرلەرى 1238 جىلى نوۆوگورود، سمولەنسك، چەرنيگوۆ كنيازدىكتەرىن، 1239 جىلى قىرىم، كاۆكازدى، 1240 جىلى كييەۆتى، 1241 جىلى گاليس، ۆلاديمير، ۆولىنسكيي اۋماعىن جاۋلاپ الدى. وسىلايشا باتىس ەۋروپاعا شابۋىلدايتىن جول اشىلىپ، پولشا، مولداۆ، سيلەز، ۆەنگريا جەرلەرىنە جورىق ۇيىمداستىرىلادى. باتى حان، سۇبەگەدەي نويان اسكەرلەرى ۆەنگەر پاتشاسى IV بەلانى قۋالاپ اۆستريانىڭ ۆەنا قالاسىنا دەيىن جەتەدى، ودان ارى سلوۆاك، شىعىس چەحياعا دەيىن جورىق جاسايدى[4]. باتى حان وگەدەي قاعان (1129-1241 جج. بيلىك قۇرعان) قايتىس بولعان سۋىق حاباردى ەستي سالا، اسكەرلەرىن الىپ 1241 جىلى ساراي ورداسىنا قايتادى. وسىلايشا ازيا مەن ەۋروپانى ءدۇر سىلكىندەرگەن شىڭعىس قاعان ورناتقان ۇلى يمپەريانىڭ ۇلدارى مەن نەمەرەلەرى باسقارعان ءدۇبىرلى جورىقتارى ءبىر مەزگىل تىنىشتالادى.
ءسويتىپ ، شىڭعىس قاعاننان كەيىن يمپەريا تەرريتورياسىندا ۇلكەن ءتورت مەملەكەتتىك قۇرىلىم ورنادى. شىڭعىس قاعاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى (-1227جج.) جانە ونىڭ ۇلدارى باسقارعان ەرتىستەن دۋنايعا دەيىنگى القاپتا، دەشتى-قىپشاق دالاسىندا جوشى ۇلىسى (التىن وردا) قۇرىلدى. شىڭعىس قاعاننىڭ ەكىنشى ۇلى شاعاتاي (-1242جج.) جانە ونىڭ ۇرپاقتارى بيلەگەن ماۋارانناحر، جەتىسۋ، قاشعاريا اۋماعىندا «شاعاتاي» مەملەكەتى (1269-1301جج.) قۇرىلدى. شىڭعىس قاعاننىڭ ءتورتىنشى ۇلى تۇلىي جانە ونىڭ ۇلى قۇلاعۇ (1256-1265جج.) باسقارعان «ەلحان» مەملەكەتى يراندا قۇرىلدى. شىڭعىس قاعاننىڭ ءۇشىنشى ۇلى وگەدەي (-1227جج.) بيلىگىندە قازىرگى موڭعوليا بولدى جانە كوپ ۇزاماي بۇكىل قىتايدى قوسا، تۇلىيدىڭ ۇلى قۇبىلاي بيلىك ەتكەن «يۋان» مەملەكەتى (1271-1368جج.) قۇرىلدى[5].
شىڭعىس قاعان ورناتقان الىپ يمپەريانىڭ قۇرامىندا شامامەن 115-گە جۋىق كوشپەلى تۇرىك، موڭعول تەكتەس ەتنوستار بولدى. مىسالى، «مقش»-دە 214-گە جۋىق كوشپەلى جانە وتىرىقشى ەتنوستار اتالسا، راشيد ءاد-دينننىڭ «جاميات ات-تاۋاريح» شىعارماسىندا 240-تاي ەتنوستار اتالادى.
ازىرشە، ءبىزدىڭ ايتارىمىز كوشپەلى تۇرىك، موڭعول ەتنوستاردىڭ بارلىعى دەرلىك كوبىنەسە جىلقى باقتى، جايىلىمدى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىستى، ولاردىڭ سالتداستۇرلەرى وتە-موتە جاقىن بولدى، عۇرىپ-جوسىندارىندا ۇقساستىق كوپ بولدى، سونداي-اق تىلدەرىندە دە تىم الا-بوتەندەگى جوق بولعان دەپ ايتا الامىز [6].
شىڭعىس قاعاننىڭ ارعى تەگى موڭعول تەكتەس ۇلىستىڭ بيلەۋشى اۋلەتىنەن بولادى. شىڭعىس قاعان، اۋەلى سول كەزدەردەگى قۋاتتى حاندىقتار مەن وداقتار كەرەي حاندىعىن، نايمان حاندىعىن، مەركىتتەر وداعىن ،تاتارلار وداعىن باعىندىرعان سوڭ عانا، 1206 جىلى كۇللى كيىز تۋىرلىقتى كوشپەلىلەردىڭ قاعانى اتاعىنا لايىقتى دەپ تانىلادى[7].
ءسوزدىڭ سوڭىندا تۇيىندەپ ايتارىمىز:
- شىڭعىس قاعان، ەجەلگى حۇننۇ (ب.ز.د. IV- ب.ز.IV عاسىرلار)، تۇرىك (ب.ز. V-IX عاسىرلار) يمپەريالاردىڭ تاريحي-ساياسي ءارى اسكەري-جورىقتارىنىڭ ساباقتاستىعىن جاڭادان جاڭعىرتقان، ودان ارى قارقىندى دامىتقان الىپ تۇلعا.
- شىڭعىس قاعان ورناتقان يمپەريانىڭ نەگىزگى قۇرامىن تۇرىك، موڭعول تەكتەس كوشپەلى ەتنوستار قۇرادى. سونىمەن قاتار، تۇڭعىس تەكتەستەر دە ءبىرشاما بولدى.
- شىڭعىس قاعان ورناتقان يمپەريانىڭ قۇرامىنداعى كوشپەلى تۇرىك، موڭعول ەتنوستاردىڭ ءتىلى وتە جۋىق، ەتەنە جاقىن دەڭگەيدە بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ولار ءوزارا ءتىلماشسىز قاتىناسا ءبىلدى.
- شىڭعىس قاعان زامانىندا «التىن توپشى» سىندى قاعان اۋلەتىنىڭ، مەملەكەتتىك ىستەردىڭ وردالىق تاريحنامالىق جازبالار بولدى. الايدا ولاردىڭ دەنى بىزگە ۇلاسىپ جەتپەدى. بەلگىلى بولعاندارى، اۋىزشا تاريحنامالىق داستۇرمەن حاتتالعان «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»، «التان توۆچ» جانە باسقالار.
- شىڭعىس قاعان داۋىرىندەگى تۇرىك، موڭعول تەكتەس ەتنوستاردىڭ ەتنولينگۆيستيكالىق جانە رۋ-تايپالىق قۇرىلىمدارىن قازىرگى «ۇلتتىق» سيپاتتا، «سينحروندىق تۇرعىدان» قاراستىرۋعا، سول تۇرعىدان ءتۇسىندىرىپ تالداۋعا كەلمەيدى.
- شىڭعىس قاعان ورناتقان الىپ يمپەريا تۋرالى تۇرىكتانۋ مەن موڭعولتانۋدىڭ وبەكتيۆتى عىلىمي زەرتتەۋلەر جاڭادان باستالدى.
- شىڭعىس قاعان ورناتقان الىپ يمپەريانىڭ تاريحىنان ءبىزدىڭ قازىرگى زاماننىڭ ۇيرەنەرى مەن ۇلگى الارلىق جايتتارى كوپ ەكەندىگىن، تەرەڭ مازمۇندى ۇلاعاتتى تۇستارى اسا مول ەكەندىگىن ەرەكشە اتاعىمىز كەلەدى.
تۇسىنىكتەمەلەر:
[1] شىڭعىس قاعان دەمەكشى، رەتىنە وراي ايتا كەتكىمىز كەلدى، 2000-2002 جىلدارى شىڭعىس قاعان جايىنداعى ايتىس-تارتىستارعا بايلانىستى ءبىز، ءوزىمىزدىڭ ۇستانىمىزدى جاريالاۋعا رەسپۋبليكالىق اتى-شۋلى رەسمي گازەتتەردىڭ «سەنزۋراسىنا» ىلىككەن ەدىك، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، ءبىزدىڭ وي-پىكىرىمىزدى، ءبىر عانا ماقالامىزدى جاريالاۋدان ءبارى باس تارتقان بولاتىن.
الايدا، سول كەزدەرى ءبىزدىڭ شاعىن ماقالامىزدى جاريالاۋعا قامقورشى بولعان، ەرلىك تانىتقان «سولدات» گازەتىنىڭ رەداكتورى ەرمۇرات باپيۇلىنا جانە «التىن-وردا» گازەتىنىڭ رەداكتورى اليا باپەجانوۆاعا ەرەكشە العىسىمىزدى بىلدىرەمىز، «ءتانىر جارىلقاسىن!» دەپ توتەنشە رازىلىعىمدى بىلدىرەمىز.
بۇل جايىندا قاراڭىز: ناپيل بازىلحان «شىڭعىس قاعاندى ءتۇسىنۋ ءۇشىن اتكا قونۋ كەرەك» //سولدات. تاۋەلسىز اپتالىق گازەت. №2/60. 31 قاڭتار. /2002 ج. 4-ب. جانە №3/61. 21 اقپان. /2002 ج. 5-ب.؛ ناپيل بازىلحان «شىڭعىستاۋ نەمەسە شىڭعىس قاعاندى ءتۇسىنۋ ءۇشىن اتقا قونۋ كەرەك» //التىن-وردا. رەسپۋبليكالىق تاۋەلسىز اپتالىق گازەت. №19 (121). 10-16 مامىر. 2002 ج. -12-13-بب.
[2] وكىنىشتىسى سول، تۇرىكتانۋ مەن موڭعولتانۋدا، نومادولوگيانىڭ شارىقتاپ دامۋىنا ساياسي يدەولوگيالىق قاتاڭ تىيىمدار مەن قاستاندىقتار، كەدەرگىلەر كوپ بولعاندىعىن، اسىرەسە سوۆەت وداعىنىڭ قىزىل كوممۋنيستەردىڭ ۇلتتىق عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جاساعان قاندى جورىقتارى سالدارىنان ۇلتتىق عىلىمي كۇش پەن جاڭا زەرتتەۋلەر ابدەن جوق بولىپ، السىرەپ، توقىراعان زامان بولعاندىعىن ايرىقشا ەسكەرتەمىز.
[3] ورتاعاسىرلىق تۇرىك-موڭعول تىلدەرىندە Böri+tegin > Böritءىgin > Boržiγin بورجىعىن دەگەن ءسوز.
[4] مونگول ۋلسىن ءتۇۇح. دەد بوت (XII – XIV زۋۋنى دۋند ۇە). 2-داح حيەۆلەل. –ۋلاانبااتار، 2004. 43-165.
[5] مونگول ۋلسىن ءتۇۇح. دەد بوت (XII – XIV زۋۋنى دۋند ۇە). 2-داح حيەۆلەل. –ۋلاانبااتار، 2004. 167.
[6] ءبىز اتالمىش ەتنوستاردىڭ ەتنوتەكتىلىگى جايىندا ارنايى عىلىمي مونوگرافيالىق ەڭبەگىمىزدە جاقىن ارادا ءسوز ەتەتىن بولامىز.
[7] ۇلى شىڭعىس قاعان، بار-جوعى 65 جىل ءومىر ءسۇردى، ارتىنا بىردە-بىر ەسكەرتكىش نەمەسە كۇمبەز، التىن بايلىق قازىنا قالدىرماعان ناعىز فەنومەن تۇلعا. ول تۇرىك، موڭعول ەتنوستاردىڭ بەرەكەبىرلىگىن نىعايتتى، «الااۋىزدىقتى اۋىزدىقتادى»، اسكەري-ساياسي تاستان دا قاتتى، اسا قاتال ءتارتىپتى ورناتا ءبىلدى، تىرشىلىكتە ادالدىق پەن شىندىقتى اسقاقتاتتى، جاعىمپازدىق پەن جالعاندىقتى كوشپەلىلەردىڭ ومىرىنەن ارىلتۋعا تىرىستى، ونداي كەلەڭسىزدىكتى قىلىشپەن كەسىپ تاستادى-دا، ارام پيعىلدى قىتايلىقتاردىڭ زىمياندىعىن تىيىپ سالدى.
شىڭعىس قاعان «تۇندە ۇيقىسىز، كۇندىز كۇلكىسىز» بارىمتا-قارىمتامەن ءومىر كەشكەن بارلىق كوشپەلىلەردىڭ باستارىن ءبىر شاڭىراققا بىرىكتىرىپ تۇتاستىردى، ءبىر بۇيرىققا باعىندىردى. ۇلى قاعان ءبىر قارا تۋ، توعىز اق تۋدى بيىك كӛتەردى. شىڭعىس قاعان مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندە ادالدىق پەن شىندىقتى، اقىلدىلىق پەن پاراساتتىلىقتى، باتىرلىق پەن ەرلىكتى نەگىزگى ۇستانىم ەتىپ جاريالادى، سول نەگىزىندە مەملەكەتتىك ىستەردى بۇلتارتپاستاي قاتاڭ جۇرگىزدى. قاھارلى قاعان ساتقىندىق پەن ۇرلىق، جاعىمپازدىق پەن پاراقورلىقتى ايامادى، ەلىن، جەرىن ساتقانداردى كەشىرمەدى، ولاردى اپ-ساتتە قىلىشپەن جازالاپ جوق ەتىپ وتىردى.
