«ۇلت بولمىسى» جۋرنالىنىڭ
«الاش جولى» ادەبي شىعارماشىلىق ءبايگەسءىنە
دراماتۋرگيا سالاسى بويىنشا
بۇركەنشىك ەسىم: الامان
ون ءۇش كءوءرىنىستى پەسا
«كۇشىك اسىراپ، يت ەتتىم،
ول بالتىرىمدى قاناتتى،
بىرەۋگە مىلتىق ۇيرەتتىم،
ول مەرگەن بولدى، مەنى اتتى».
اباي
«قينامايدى اباقتىعا جاپقانى،
قيىن ەمەس دارعا اسقانى، اتقانى.
ماعان اۋىر وسىلاردىڭ بءارىنەن،
ءوز اۋىلىمنىڭ يتتەرى ءۇءرىپ قاپقانى».
احمەت
قاتىسۋشىلار:
احمەت – ۇلت ۇستازى
ءىڭكءار – احمەتتتىڭ سۇيگەن قىزى
ەلدەس – الاش ارىسى
ەلزا – ەلدەستىڭ جان-جارى
بءاءدىريسافا – احمەتتىڭ ايەلى
1ء-شى كءولەڭكە
2ء-شى كءولەڭكە
ساتىلعان (كەلۋشى دە سول)
تەرگەۋشى (2ء-شى تەرگەۋشى دە سول)
باستىق
شءاكىرت
اقساقال
سءاكەن، مۇحتار،ءاءلىبي،ءمىرجاقىپ، ت.ب. داۋىستارى ءۇنتاسپاعا جازىلگان.
ءبىرىنشى كءوءرىنىس
اقكءوءلدىڭ جاگاسى. قالىڭ قامىستىڭ اراسى. ساحنادا قول ۇستاسقان احمەت پەن ءىڭكءار.
احمەت:
سەنى كورسەم، جۇرەگىم اۋزىما تىعىلىپ، كەۋدەمە سىيماي كەتەدى. كەيدە ۇستاز الدىندا تۇرعان شاكىرتتەي قوبالجيمىن.
ءىڭكءار:
ەرتەڭ الىس ساپارعا اتتانعالى وتىرسىڭ. قيماي كەتەمىن دەسەيشى.
احمەت:
يا، ىڭكار! قيمايمىن. ارمان جەتەلەپ، نامىس قامشىلاپ، الىسقا كەتىپ بارامىن. مەنى ءبۇل جولعا ەشكىم ايداپ سالعان جوق. تاڭداۋىم وسى. ماقساتىم كوپ. ءبىراق، قايدا جۇرسەم دە جۇرەگىمنىڭ تورىندە ءوزىڭ عاناسىڭ.
ءىڭكءار:
اتتەڭ، توننىڭ كەلتەسى-اي دەيتىن كەپ ءوز باسىمدا دا بار. مەنىڭ قولىم قىسقا. ەلدىڭ ءسوزى ۇزىن، وسەگى كوپ. ايتپەسە، وزىڭمەن بىرگە كەتەر ەدىم. قۇس قاناتىنداي قانات ماعان بىتسە، سەنىڭ بارعان جەرىڭە سامعاپ ءۇشىپ جەتەر ەدىم.
احمەت:
كوپ ۇزاماي ورالامىن. تاعدىر جازسا، سول كەزدە تابىسارمىز. ساعىنىسىپ قاۋىشارمىز، جانىم!
تءوسىنە باسىپ، قۇشاقتايدى.
ءىڭكءار:
جۇرەگى قۇرعىر بارىنە سەنەدى، ءبىراق، ورەكپي بەرەدى.
كەيدە اۋىر ويلار ەڭسەمدى باسادى.
نەگە دەگبىرىم قاشادى؟
الدە كەلەشەك جاقسىلىقتىڭ، جاقسى ءۇمىتتىڭ نىشانى ما؟!
احمەت:
سولاي دەپ جاقسىلىققا جوريىق.
ءىڭكءار:
ءوزىڭ ءجيى ايتا بەرەتىن وتكەن زامانداعى قىز جىبەك، ەڭلىك سەكىلدى سۇيگەنىنە قوسىلا الماي، ارماندا كەتكەن، زار جىلاعان قىز از با؟! كوپ بولسا، كوپ مۇڭلىقتىڭ ءبىرى بولىپ قالارمىن. ءبىراق، كوزىمدى اشىپ كورگەنىم ءوزىنسىڭ. نە دەسەڭ دە، كونەمىن.
احمەت:
قاپالانبا، ىڭكار! وقۋ ىزدەۋ، ونەرگە ۇمتىلۋ جان قۇمارلىعى. مەن سول قۇمارىمدى باسۋ ءۇشىن عانا ەمەس، تۋىپ-وسكەن ەل-جۇرتىمنىڭ كوزىن اشۋ ءۇشىن جول جۇرگەلى وتىرمىن. قالاعا ورنالاسىپ، ءبىرىڭعايلانىپ بولعان سوڭ تاعى كەلىپ، ءوزىڭدى الىپ كەتەرمىن. سەن دە وقۋ وقيسىڭ.
ءىڭكءار:
ايتقانىڭ كەلسىن. مىنا ورامالدى وزىڭە ارناپ كەستەلەپ تىككەن ەدىم.
وزىمدەي كور. وزىمدەي بولماسا، كوزىمدەي كورىپ جۇرەرسىڭ.
احمەت:
راحمەت، جانىم!
ورامالدى الىپ، ەرنىنە باسادى.
قارسى العاندا ەلدەن ەرەك تاڭىمدى،
ساعىنىشىڭ نۇرعا بولەپ جانىمدى،
ەكەۋمىزدىڭ ەسىمىمىز جازىلعان
قولىما الام اسەم ورامالىڭدى.
ايشىقتى ەتىپ گۇل سالىپسىڭ بەتىنە،
جىبەك جىپتەن شاشاق توقىپ شەتىنە.
ءبىز ەكەۋمىز!
ەكەۋ بولساق، بىرگەمىز،
بىرگە بولساق، بولىنبەيمىز ەكىگە!
ءىڭكءار:
يا، ءبىز ەكەۋمىز!
داۋىستاپ، سىڭعىرلاپ كءۇلەءدى
ەكەۋ ەشقاشان دا بولىنبەيدى.
احمەت:
دۇرىس ايتاسىڭ. ومىردە بارلىعى دا ەگىز جاراتىلعان. ادام دا، اڭ مەن قۇس تا، ءتىپتى وسىمدىكتەر دە جۇبىمەن عانا ءومىر سۇرەدى.
ەكەۋى قوسىلىپ:
ءبىز ەكەۋمىز!
بولىنبەيدى ىرگەمىز!
ماڭگى-باقي بىرگەمىز!
كءوڭءىلدى ءاۋەن، قۋانىشتى كءۇلكى
ەكىنشى كءوءرىنىس
ساتىلعان:
اقىرى دەگەنىمە جەتتىم. احمەت كەلمەسكە كەتتى. انا تۇرعان ىڭكار عوي. «مەن سەندىكپىن، ساتىلعان، اينالايىن اتىڭنان!» – دەيتىن كۇن قاشان تۋار ەكەن؟!
داۋىستاپ: ىڭكار!
ءىڭكءار:
نە بولدى؟ جاي ما؟
ساتىلعان:
قايدان جاي بولسىن؟! انا احمەت وقۋعا اتتانىپ بارا جاتىر. بارلىق ماقساتىن، ارمانىن الىپ بارادى. ءبىز بولساق قالىپ بارامىز.
ءىڭكءار:
وعان قاپا بولما. ەلگە دە ادام كەرەك. ارامىزدان اۋەلى ءبىر كىسى وقىسا، كەيىن وعان قوسىلاتىندار كوبەيمەي مە؟!
ساتىلعان:
سولايى سولاي عوي، ءبىز دە ەلدىڭ ءبىر قاجەتىنە جاراساق دەگەن تىلەك قوي، انشەيىن.
ءىڭكءار:
ەندەشە ارمانىڭا جەتۋىڭە تىلەكتەسپىن.
ساتىلعان:
راقمەت!
ءوزىنە ءوءزى:
سول كەتكەننەن مول كەتەرسىڭ، احمەت. سەنەن باسقا اقىلدى ادام جوق دەيمىسىڭ؟! جاقسى اتاق تا، ادەمى قىز دا سەنىكى بولۋى كەرەك پە؟!
مەن دە جاقسى كورەم ىڭكاردى.
ءتۇرىم دە ەشكىمنەن كەم ەمەس.
سەرىلىگىم دە جوق ەمەس. ەندەشە «جىگىتتى ەل ماقتاعان قىز جاقتاعان» دەمەي مە؟! ءبىراق، احمەتتىڭ نە كەرەمەتى بارىن قايدام، بۇل قۋ قىز ودان اسقان ادام بار دەپ بىلمەيدى.
ءتىپتى مىڭ جەردەن جامانداساڭ دا، سەنبەيدى.
احمەت تۇرعاندا مەنىڭ ايتقانىما كونبەيدى.
ەندىگى امال قۋلىقتا.
ۇرىمتال تۇستان ۇرايىن.
دونوس جازىپ، قايتىپ كەلمەستەي قىلايىن.
الاقانىن ىسقىلاپ
ونى جازاتىن ادامدى دا تاپتىم.
ءۇءشىنشى كءوءرىنىس
بۇرىشتا ءىڭكءار. كءوزىندە جاس. ءبىر شەتتەن ساتىلعان شىعادى.
ساتىلعان:
ىڭكار، امانسىڭ با؟ قايدان ءجۇرسىڭ؟
ءىڭكءار:
احمەتتى ۇندەمەستەر الىپ كەتىپتى.
نە ءۇشىن؟ نەگە؟ نەگە؟
قانداي جازىعى بار؟!
ساتىلعان:
ىڭكار، مەن دە سوعان قايرانمىن.
كءۇءمىلجىپ:
قالايشا بۇلاي بولدى ەكەن؟
ءىڭكءار:
ەندەشە ءبىر امالىن تاپساڭشى. ەكەۋىڭ دوس ەمەس پە ەدىڭدەر؟! «دوسقا دوستىق قارىز ءىس» دەۋشى ەدى بۇرىنعىلار. قانداي كومەك جاسارىمدى بىلمەيمىن. مەنىڭ قولىمنان نە كەلەدى. كىمگە بارىپ شاعىنايىن.
ساتىلعان:
سابىر ەت، ىڭكار! انىق-قانىعىنا جەتەرمىز. تۇسىنبەستىك بولعان شىعار.
ءىڭكءار:
احمەت ويىن-تويدىڭ كوركى ەدى، وتىرىستىڭ ءسانى ەدى. ايتقان ءسوزى، سالعان ءانى، تارتقان كۇيى جان-دۇنيەمدى تەبىرەنتەتىن.
ساتىلعان:
دۇرىس ايتاسىڭ، ىڭكار. ءبىزدىڭ دە قابىرعامىز قايىسىپ، بۇعانامىز مايىسىپ تۇر. ۇكىمەت ادامدارى ءبارىن انىقتار. ناقاقتان جالالى بولسا، اللا جاقتاسسا، جازادان دا قۇتىلار. مەن ءبىر حابارىن بەرەرمىن، ىڭكار! جاقسى.
قولىنان ۇستاپ قوشتاسادى
ءىڭكءار:
جاقسى، ساتىلعان. قۋانىشتى حابار كۇتەمىن.
ساتىلعان:
ءوزىنە ءوءزى:
حا-حا-حا! ورتانىڭ كوركى دەيدى.
سالعان ءانى، تارتقان كۇيى، ايتقان ءسوزى دەيدى.
ەندى قايتىپ ەستىمەسسىڭ ونىڭ ءسوزىن دە، ءانىن دە.
كورە الماسسىڭ ءسانىن دە.
تەمىر توردىڭ ار جاعىنان شىقپايتىنداي قىلارمىن.
ىڭكاردىڭ الدىندا «ءبىز دە جىگىتپىز» – دەپ كەۋدە قاعىپ تۇرارمىن.
«ال، بويجەتكەن، كىمنىڭ باعى جاندى؟» – دەپ سوندا ىڭكاردان سۇرارمىن.
تءوءرتىنشى كءوءرىنىس
اباقتى. احمەت تەمىر توردىڭ ار جاعىندا.
تەرەزەنىڭ الدىنا ون بەس-ون التى جاستاعى قىز كەلەدى.
قىز:
اعا، سىزگە تاماق اكەلىپ ەدىم.
احمەت:
راحمەت، قارىنداسىم! قارنىم اش ەمەس. ماعان وسى ارانىڭ اس-سۋى دا جەتەدى.
قىز:
ءبىر ءتىلىم نان مەن قاتىقسىز قارا سۋ اس بولىپ جارىتا ما؟! اس-ادامنىڭ ارقاۋى دەمەي مە؟ ءىشىپ الىڭىز!
احمەت:
راحمەت، اينالايىن! قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس، ءقادىرىمنىڭ قاشقانىنا جىلايمىن دەگەن ەكەن بۇرىنعىلار. تاپقان-تايانعانىڭ ءوز باسىڭا جەتپەي ءجۇرىپ، مۇنىڭ نە، جانىم-اۋ! بۇدان بىلاي ماعان تاماق اكەلمەي-اق قوي.
قىز:
جوق، اعا! قولىمدى قاقپاڭىز. نيەتىمدى قايتارماڭىز. وزىڭىزگە دەگەن ىقىلاسىم عوي. ءسىز حالىققا كەرەك ادامسىز.
احمەت:
ونى قايدان ءبىلدىڭ؟
قىز:
ەل قۇلاعى ەلۋ ەمەس پە؟!
احمەت:
ءوزىڭدى وسى تۇرمە ىشىندە بۇرىن دا كوردىم. ەسىمىڭ كىم، قارىنداسىم؟
قىز:
ەسىمىم الەكساندرا. اكە-شەشەدەن ەرتە ايىرىلعان سوڭ تۇرمەنىڭ ەدەنىن جۋىپ، كۇنكورىس جاساپ ءجۇرمىن.
احمەت:
تاعدىر ىسىنە نە شارا؟! ىقىلاسىڭا تاعى دا راحمەت، قارىنداسىم. ەندەشە ماعان تاعى ءبىر كومەك جاسا. مەنىڭ جازعان-سىزعاندارىمدى وسىنداعى ءبىر تانىستارىما اپارىپ قويۋ كەرەك ەدى.
قىز:
اعا، ءسىزدىڭ ءوتىنىشىڭىزدى ورىنداۋ مەن ءۇشىن ۇلكەن ابىروي. بۇلجىتپاي ورىندايمىن!
احمەت:
ەندەشە ەرتەڭ ءبىر اينالىپ سوق. مەن بارلىعىن دايىنداپ قويايىن.
قىز:
جاقسى، اعا! كورىسكەنشە ساۋ بولىڭىز!
احمەت:
ساۋ بول، اينالايىن!
قىز شىعىپ كەتەدى.
احمەت
ءوزىنە ءوءزى:
كيىكتىڭ اسىعىنداي بالا ەكەن. مىنەزى دە، ءتىپتى ءمۇسىنى دە ىڭكاردان اينىمايدى. اقكولدىڭ جاعاسىنا، اققۇمنىڭ دالاسىنا قايتىپ كەلەمىن دەگەن ۋادەم بار ەدى. مىنا كەرى كەتكەن زامان ىرقىما قويدى ما؟
جارالى جانىمدى قالاي جۇباتايىن؟
جۇرەكتەگى زاپىراندى قالاي كەتىرەيىن؟ تار قاپاستا دالانى اڭساسام دا، ەلدى ساعىنسام دا كوز الدىمدا ىڭكار تۇرادى.
احمەت اقىرىن ءاندەتەدى. ءاۋەلى باياۋلاتىپ باستاسا دا كەيىن داۋىسى كءۇشەيە تءۇسەدى:
اققۇمنىڭ ءبىر قىزى بار ىڭكار اتتى،
ءسوزى بار الۋا، شەكەر، بالدان ءتاتتى.
ادامنىڭ ءوزىم كورگەن ابزالى ەكەن،
ايتايىن ولەڭ قىلىپ پەريزاتتى.
كوزىمنىڭ جانارىنداي ساۋلەم ەدىڭ،
كوڭىلىمنىڭ قۋانىشتى داۋرەنى ەدىڭ.
ويىمنان جاتسام-تۇرسام ەش كەتپەيسىڭ،
باسىمدى نە سيقىرمەن اۋرەلەدىڭ؟
بەسىنشى كءوءرىنىس
سەمەي اباقتىسى. تور كءوءزدىڭ ار جاعىنان بولماشى عانا سءاۋلە بايقالادى.
تەرگەۋشى:
ءسىز ون جىل بويى مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارعان ەكەنسىز. بالالارعا ءبىلىم بەرۋگە ۇكىمەتتىڭ قارسىلىعى جوق. ءبىراق، قازاق حالقىنىڭ اتىنان جازىلعان پەتيسياعا ءسىز دە قول قويىپسىز. سونداعى ماقساتىڭىز نە؟
احمەت:
ماقساتىم – حالىقتىڭ كوزىن اشۋ، سول جولدا ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرۋ، ورىس حالقىنىڭ كرىلوۆ دەگەن اقىنى بولعان. مەن سول كىسىنىڭ مىسال ولەندەرىن اۋداردىم. ول دا سونداي يگى ماقساتگان تۋعان.
تەرگەۋشى:
ءسىزدىڭ اكەڭىز بايتۇرسىن سىبىرگە ايدالعان ەكەن. نە ءۇشىن ايدالعانىن جاقسى بىلەتىن شىعارسىز.
احمەت:
ول كەزدە مەن ون ۇشتەگى بالامىن.
تەرگەۋشى:
ءسىز ايتپاساڭىز، مەن ايتايىن. ول وياز ياكوۆليەۆكە قول كوتەرىپ، باسىن جارعان، ياعني، بۇزاقىلىق جاساعان، سول ءۇشىن جازاسىن العان. ال ءسىز بولساڭىز تاعى دا ەل اراسىنا ىرىتكى سالعىڭىز كەلەدى.
احمەت:
ىرىتكى ەمەس، ول ومىرلىك ماسەلەلەر. ءبىزدىڭ پەتيسيادا كورسەتكەن نەگىزگى ماسەلەمىز جەر ماسەلەسى. جەر داۋى دەگەن قازاقتا ەجەلدەن بار. قازاق جەرىنە پەرەسەلەندەردىڭ كەيىنگى كەزدە كوپ كەلىپ جاتقانى راس، سونى توقتاتا تۇرۋدى وتىنگەنبىز. ەكىنشى – جەرگىلىكتى حالىققا زەمستۆو بەرىلۋى كەرەك. ءۇشىنشى، قازاق حالقى مۇفتيگە قاراۋى كەرەك، ويتكەنى، ولار مۇسىلمان حالقى بولىپ ەسەپتەلەدى دەپ جازعانبىز.
تەرگەۋشى:
ءبىراق، ءسىزدىڭ ءبۇل پىكىرىڭىزگە قازاقتىڭ بەلگىلى بولىستارى، ءتىپتى ولاردىڭ ءتىلماشتارىنا دەيىن قارسى عوي.
احمەت:
ول ولاردىڭ جەكە پىكىرى. مەن ءوز پىكىرىمدە قالامىن.
تەرگەۋشى:
جارايدى! بۇگىنگى اڭگىمەنى وسىمەن دوعارا تۇرايىق. كونۆوي! تۇتقىندى الىپ كەتىڭىز.
احمەت شىعىپ كەتەدى. ارتىندا مىلتىق اسىنعان كونۆوي. ساحنا اينالادى.
اباقتى كامەراسىنىڭ تەرەزەسىندە تەمىر تور.
احمەت:
قايران، اباي! «ويىندا جوق ءبىرىنىڭ سالتىكوۆ پەن تولستوي» دەگەندە، ۇلى اقىننىڭ كوكىرەگى شەرگە تولعان ەكەن-اۋ. ون ۇشىمدە جۇرەگىمە وق ءتيىپ، سول قانسىراعان جارانىڭ ورنى ءالى بىتپەي كەلەدى.
وتىرمىن اباقتىنىڭ بولمەسىندە،
بۇيرىقسىز، كوز جەتەدى ولمەسىمە.
ەسىكتىڭ قۇلپى مىقتى، كۇزەتشى كوپ،
اجالدان باسقا ەشكىم كەلمەسىنە.
قورشاۋلى اينالاسى بيىك قورعان،
بەرىك قىپ سالعان تەمىر تەرەزەسىنە.
قالايشا مۇنى كورىپ كوڭىل سەنبەس،
اتتانىپ جاۋ كەلسە دە بەرمەسىنە.
قانباقپەن سالماعىن تەڭ بۇل ءبىر زامان،
ىلاج جوق جەل ايداسا ەرمەسىڭە،
تايپالعان تالاي جورعا، تالاي تۇلپار،
تاعدىردىڭ كەز كەلىپ تۇر كەرمەسىنە.
سولاردان جانىم – ءتانىم ارداقتى ەمەس،
ورىنسىز كۇيزەلەيىن مەن نەسىنە!
احمەت تۇرعان ورىن جاپ-جارىق. ەكىنشى بۇرىشقا سءاۋلە تءۇسەدى. ول جەردە قارا كيىمدى، ءالدە ادام، ءالدە باسقا ءبىر ماقۇلىق پا، ءايتەۋىر، قارا كيىمدى كءولەڭكە كءوزگە تءۇسەدى. ونىڭ ەكى جاعىنان دا جارىق تءۇءسىپ، كءولەڭكەسىنىڭ ءوءزى اربيىپ، بءۇيىگە ۇقساپ كءورىنەدى.
التىنشى كءوءرىنىس
ساحنادا قارا كءويلەك كيگەن، باسىنا اق جاۋلىق سالعان بءاءدىريسافا.
بءاءدىريسافا:
احمەتپەن كەزدەسكەنىم كۇنى كەشە عانا سياقتى ەدى. ۋاقىت نە دەگەن جۇيرىك ؟! تاعدىر ىسىنە كونبەسكە شاراڭ جوق.
«جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» – دەگەن راس ەكەن. احمەت ءدال ءقازىر مەنىڭ جانىمدا تۇرعانداي.
الدىنان جاس جىگىت جولىعادى:
جىگىت:
ارمىسىز، بادەش اپا!
بءاءدىريسافا:
بار بول، بالام! تانىمادىم عوي، كىم بولاسىڭ؟
شءاكىرت:
مەن احاڭنىڭ شاكىرتىمىن، اپا! ول كىسى ماعان اۋليەكول دەگەن جەردە ساباق بەرىپ ەدى. ساباقتارى قانداي تاعىلىمدى ەدى؟! ءالى ەسىمدە، تاقتاعا اراب ارپىمەن «ش» ءارپىن تاڭبالايتىن.
بالالار، قاراڭدار!
بۇل اش شال،
بويىڭا نازار سال!
ساقال-شاشى اق،
قايراتى قايتقان شاق.
اۋقاتى – شاباق،
سۋسىنى – شالاپ،
قاتقان اش، ارىق،
بۇل سونداي شاتاق شال! – دەگەننەن كەيىن «ش» ءارپىن ەندى قايتىپ ۇمىتپايتىنبىز.
بءاءدىريسافا:
راحمەت، بالام!
احاننىڭ حالقىنا جاساعان جاقسىلىعىن ەلى ۇمىتپاس. ول كىسى توڭىرەگىن جارىق قىلعان جالىن، جاراتۋشىنىڭ جىبەرگەن نۇرى سەكىلدى كىسى ەدى عوي، جارىقتىق!
(مۋزىكا وينالادى)
ساحنانىڭ ورتاسىنداعى احاڭ سۋرەتىنە جان بىتكەندەي بولادى. سۋرەت تۇرعان ورىننان احمەت شىعادى.
احمەت رۋحى:
يا!
مەن كەشەدەن كەلگەن جارىق نۇرمىن،
تاۋەلسىزدىك زاماندى تانىپ تۇرمىن.
ءبادىريسافا، ءوزىڭدى ويدا جوقتا
قارقارالى جەرىندە جولىقتىردىم.
بءاءدىريسافا:
نەگە ەسىمدە بولماسىن؟!
اۋەلى اللا جاراتقان،
اۋليە-امبيە ۇرپاعىڭدى قولداسىن،
ول ءبىر جارقىن كۇن ەدى،
ءالى ەسىمدە تۇرمەدەگى ءوڭى كاشقان رەڭىڭ.
ءبىراق، باتىل سەرپىپ تاستاپ قاراڭعىلىق تۇنەگىن،
سەن سوندا دا جاپ-جارىق بوپ تۇر ەدىڭ.
احمەت رۋحى :
قينامايدى اباقتىعا جاپقانى،
قيىن ەمەس دارعا اسقانى، اتقانى.
ماعان اۋىر وسىلاردىڭ بارىنەن،
ءوز اۋىلىمنىڭ يتتەرى ءۇرىپ قاپقانى.
ساحنا كءومەسكىلەنىپ، ەكى بۇرىشتان ەكى كءولەڭكە شىگادى.
1ء-شى كءولەڭكە:
ءبىزدىڭ كوزىمىز ورىس وقۋى، ورىس ءتىلى ارقىلى اشىلدى. ال قارقارالىداعى احمەت بايتۇرسىنوۆ دەيتىن ءمۇعالىم باسقاراتىن ۋچيليششەدە ىلعي قازاق بالالارى وقيدى. ولاردىڭ اراسىندا ءتىپتى بىردە ءبىر ورىس بالاسى جوق. وقيتىن بالالار بار، ءبىراق ولاردى بايتۇرسىنوۆ ۇلتشىل بولعاندىقتان ادەيى الماعان. ال جاقىندا سول وقۋ ورنىنداعى قازاق شاكىرتتەرى ءبىر سارتتىڭ بالاسىن جابىلىپ ساباپتى. احمەتتى ءبىرىنشى دۋمانىڭ مۇشەسى ءاليحان بوكەيحانوۆ قولدايدى. ول دا سوعان سۇيەنىپ، ويىنا كەلگەنىن ىستەپ وتىر. بالالاردى تەك قازاقشا وقىتىپ، قازاق ءداستۇرىن ۇيرەتەدى. ۇكىمەتكە قارسى عايبات سوزدەر ايتادى.
2ء-شى كءولەڭكە:
احمەت كرىلوۆتىڭ مىسالدارىن اۋدارادى. ءبىراق، ونىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ وزگەرتىپ، ۇلتشىلدىق پيعىلىن تانىتۋعا قولدانىپ ءجۇر.مىسالى، «قاسقىر مەن تىرنا» دەگەن ولەڭىن «قاسقىرداي قارا جۇرەك زالىمداردىڭ جۇرمەڭدەر ءتۇسىپ كەتىپ تاماعىنا» – دەپ اياقتاپتى. قاسقىر دەپ وتىرعانى ۇلى ورىس حالقى ەكەنى، قازاقتى قويعا تەڭەگەنى تايعا تاڭبا باسقانداي بەلگىلى.
1ء-شى كءولەڭكە:
احمەت باسقارعان «قازاق» گازەتى قازاق ءتىلىن ءبىرىنشى ورىنعا قويادى، بالالاردى وسى تىلدە عانا وقىتۋعا ۇگىتتەيدى. احمەت ورىس سوزدەرىن دە مەنسىنبەيدى، كوپ سوزدەرگە قازاق تىلىندە بالاما تاۋىپ، بالالار ساناسىنا سولاي سىڭىرۋگە تىرىسادى. بۇل ءۇشىن گۋبەرناتور مەن پوليسيا وعان بىرنەشە رەت ايىپ سالدى، تۇتقىنعا الۋ تۋرالى شەشىم دە شىعاردى، الايدا ونىڭ دوستارى مەن جاقىندارى قاجەتتى اقشانى جيىپ بەرىپ، كۇتقارىپ الدى. گازەتتە ەل باسقارعان جاقسىلارعا ءتىل تيگىزگەن ماقالالار باسىلادى.
2ء-شى كءولەڭكە:
«قازاق» گازەتىن شىعارۋشى احمەت ءبايتۇرسىنوۆ ءھام ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ وزدەرىنىڭ اگەنتتەرى ءھام شكولداعى شاكىرتتەرى ارقىلى قازاق حالقىن وكىمەتكە قارسى تۇرۋعا قۇتىرتىپ جاتىر. تۇرىك پەن نەمىس ورىستى جەڭىپ تۇر، قامسىز قالماڭدار، كەزى كەلدى، قيمىلداپ قالىڭدار دەپ جول بەرەدى. جانە دە حالىققا تۇسىندىرەدى: «قازاق روسسياعا قاراعاننان بەرى ورىس ۇكىمەتى قازاققا پايدالى زاكون شىعارىپ كورگەن جوق، قازاقتى جۇرت ەكەن دەمەيدى، جەردەن اقىماق بولىپ ايىرىلدىق» – دەيدى.
احمەت رۋحى:
ءىشى لاس، سىرتى تازا زالىمداردىڭ ارباۋىنا الدانبا، باۋىرلارىم!
ەسىڭدى جي!
ەركىن دالام قايدا؟
ەركىن كوشكەن ەل قايدا؟
بەتەگەلى بەل قايدا؟
شاعالالى كول قايدا؟
مالىڭ الداۋدا.
جانىڭ ارباۋدا.
جاقىنىڭ قاماۋدا.
ءتىلىڭ قۇرساۋلى.
ادىمىڭ تۇساۋلى.
لاق قۇرلى باقىرماي،
ولەمىسىڭ، ياپىرماي!
بءاءدىريسافا:
قازاق حالقى: «يت ۇرەدى، كەرۋەن كوشەدى» – دەمەي مە ؟! ءسىز سەكىلدى حالىق قامىن ويلاعان ازاماتقا تابىستىرعان تاعدىرىما ريزامىن!
احمەت رۋحى:
راحمەت، بادەش! سەنىڭ ىقىلاسىڭا ۇلى اباي سوزىمەن جاۋاپ بەرەيىن:
«ءدۇنيادا سەنەن ارتىق ماعان جار جوق!»
وسى ءاءننىڭ ءاۋەنى وينالىپ، كەيىپكەرلەر كەتەدى.
جەتىنشى كءوءرىنىس
جۇپىنى بءولمە. كىتاپ سءورەسى مەن مۋزىكالىق اسپاپتاردان باسقا ارتىق بۇيىم جوق.
ساحنادا ەلدەس پەن ەلزا.
ەلدەس ءان باستايدى:
ءماريام جاگور دەگەن ورىس قىزى،
ون بەس پەن ون التىعا كەلگەن كەزى.
جىگىتكە دۋدار دەگەن عاشىق بولىپ،
سونداعى ءماريامنىڭ ايتقان ءسوزى.
ەلزا قوسىلادى:
دۋدار-ايىم، دۋدىم،
سەنىڭ ءۇشىن تۋدىم.
شىركىن-اي، دۋدار-ايىم، دۋدىم-اي!
ەلدەس:
مىنانداي انگە كەيىپكەر بولعان دۋداردا نە ارمان بار؟
ەلزا :
دۋدارعا عاشىق بولعان ءماريام دا تەگىن ەمەس-اۋ.
ەلدەس:
ەكەۋى بىر-بىرىنە ساي بولعان عوي.
احمەت بايتۇرسىنوۆ تا جاس كەزىندە ىڭكار دەگەن قازاق قىزىنا عاشىق بلعان. ونىڭ «ءاققۇمنىڭ ءبىر قىزى بار ىڭكار اتتى» دەگەن ءانىن ءقازىر ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. ءبىراق، وعان قوسىلۋدى تاعدىر جازباپتى.
ەلزا:
ەلدەس،سەن بىلەسىڭ بە، احاڭ بادەش اپايعا ۇيلەنگەندە اۋىلداعى تۋىستارى ۇناتپاپتى دەسەدى، ۇلتى باسقا دەگەن بولار.ءبىزدىڭ دە جاعدايىمىز سول كىسىلەرگە ۇقساس ەمەس پە؟!
ەلدەس:
ۇقساس بولعاندا قانداي؟! ەگىز قوزىداي اينىمايدى دەسە دە بولادى. احاڭ ەلگە بارعاندا وسى ساۋال ونىڭ دا الدىنان شىعىپتى. اۋىلداستارى: «ءوزىڭىز قازاق بولا تۇرا، كەلىنشەكتى باسقا ۇلتتان الۋىڭىز قالاي؟» – دەپ سۇراسا كەرەك. سوندا احاڭ: ول راس!
مىنا وتىرعان الەكساندرا يۆانوۆنا،
ريزامىن ماعان ونى تاعدىردىڭ قيعانىنا.
ءبىر قازاق ءبىر كاپىردى مۇسىلمان قىلسا،
تاتيدى ون قازاقتىڭ يمانىنا، – دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
ەلزا:
تاۋىپ ايتقان ەكەن.
ەلدەس:
احاڭ جان-جارىن مۇسىلمان دىنىنە كىرگىزىپ، قۇلاعىنا ازان ايتىپ، الەكساندرا اتىن وزگەرتىپ، ءبادىريسافا دەپ ات قويعان. نەكەلەرىن قيىپ، نەكە سۋىن ءىشىپ دەگەندەي، قازاقى سالت-داستۇرگە ساي ۇيلەنگەن. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ جۇبايى دا ورىس قىزى. ول كىسى دە قازاكشا-ورىسشاعا بىردەي.
ەلزا:
سىقىلىقتاپ كءۇءلىپ
وي، ەلدەس، ولار ورىسشا جانە قازاقشا بىلسە جەتىپ جاتىر. ال مەنىڭ انا ءتىلىم نەمىس ءتىلى عوي. سوندا ماعان ءۇش ءتىلدى ءبىلۋ كەرەك قوي.
ەلدەس:
ەندەشە سەن ماعان نەمىس ءتىلىن ۇيرەت، مەن قازاق تىلىنەن قولقابىس جاسايىن. ءتىل بىلگەننىڭ پايداسى بولماسا، زيانى جوق.
ەلزا:
ۆيتتە!
ەلدەس:
دانكە!
ەلزا:
ءتىل دەگەننەن شىعادى، مەن باياعىدا تاشكەنتتەن قىزىلورداعا كەتىپ بارا جاتقاندا ءمىرجاقىپقا حات بەرىپ جىبەرگەنىڭ ەسىڭدە مە؟
ەلدەس:
ول ءبىر ۇزاق حيكايا. وندا مەن ماتەماتيكالىق فورمۋلالاردىڭ بەلگىلەنۋى جونىندەگى ماسەلەلەر تۋرالى احاڭمەن اقىلداسقىم كەلگەن. سول حات تەرگەۋشىلەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ، ەسىمىزدى شىعارعان. الگى ءۇستى-باسى تۇگەل بىلعارى، ءتۇسى سۋىقتار فورمۋلانى قۇپيا شيفر دەپ ۇعىپ، باسىمىزدى اڭكى-تاڭكى قىلعان.
ەلزا:
راس، راس! سول كەزدەگى كورگەن قورلىق ءومىرى ەستەن كەتەر مە؟
ەلدەس:
جارايدى، ەركەم! مەن باسپا جاققا بارىپ كەلەيىن.
ەسىكتەن شىگىپ كەتەدى. بءاءدىريسافا كىرەدءى.
ەلزا:
ارمىسىز، بادەش اپا! كىمدى ايتسا سول كەلەدى دەگەن راس ەكەن. الگىندە عانا ەلدەس ەكەۋمىز سىزدەردى اڭگىمە قىلىپ ەدىك.
بءاءدىريسافا:
سوڭعى كەزدە ءبىرتۇرلى جۇرەگىم قوبالجىپ، مازام كەتىپ جۇرگەنى.
ەلزا:
ول اۋمالى-توكپەلى زاماننىڭ اۋا رايىنا بايلانىستى شىعار. احاڭ مەن ەلدەس تە كەلەشەك ءۇشىن جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ، جارعاق قۇلاقتارى جاستىققا تيمەي ءجۇر عوي.
بءاءدىريسافا:
ءبىز وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا ولارعا سۇيەۋ بولۋىمىز قاجەت.
ەلزا:
دۇرىس ايتاسىز! سۇيەي دە، سۇيە دە ءبىلۋىمىز كەرەك. شىنىمدى ايتسام بار عوي، وسى ەددەستىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ، تاعدىرىمدى قوساقتاعالى ادال دا اڭعال قازاق حالقىن كەرەمەت جاقسى كورىپ كەتتىم.
بءاءدىريسافا:
ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن!
قولىنا ماندولين اسپابىن الادى
دومبىرا شەرتۋدى ۇيرەنگىم كەلىپ ەدى، يكەمگە كەلمەي ءجۇر.
ەلزا:
ەندەشە ابايدىڭ ءانىن ايتايىق. مەن باستايىن. ءسىز قوسىلىڭىز، بادەش اپا!
