بۇگىنگىدەي الماعايىپ زاماندا قازاق سياقتى سانى از، ونىڭ ۇستىنە 300 جىلدان استام رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرساۋىندا بولىپ ءتىلى دە، ءدىنى دە ادام نانعىسىز الاكۇلىك كۇيگە تۇسكەن ۇلتتىڭ ۇرپاعىنىڭ ۇلتتىق ساناسىن، ۇلتتىق بۇكىل بولمىسىن امان ساقتاپ، العا جەتەلەۋدىڭ ەڭ قۋاتتى قارۋى دا تەليەۆيزيا ەكەنىنە ەشكىم داۋلاسا قويماس. الدە سول عاسىرلار بويى وتارشىلدىق-كولونيزاتورلىق ساياساتتىڭ تابانىندا تاپتالىپ قالعان ۇلتتىق قالپىمىزعا قايتا كەلۋدى، ۇلتتىق رۋحىمىز بەن ۇلتتىق نامىسىمىزدى وياتۋدى 25 جىل بويى دۇرىس جولعا قويۋدى قولعا المادىق پا، الدە ولاي ەتۋگە ىشىمىزدەگى ۇلكەن ءبىر جاسىرىن كۇشتەر جول بەرمەدى مە قايدام، ايتەۋىر بۇگىنگى تەلەارنالار ءبىرىڭعاي جەڭىل-جەلپى كورسەتىلىمدەردىڭ، اسىرەسە ءانشى دەۋگە كەلمەيتىن سويتە تۇرا «جۇلدىز» اتانىپ جۇرگەندەردىڭ، ءماتىنىنىڭ نە ءمانى، نە مازمۇنى جوق، ەلىرمە اۋرۋى بار ادامدارشا ارنارسەنى ولەڭ قىپ ايتىپ تۇرعانداردىڭ، كۆن سياقتى ءارتۇرلى ارزان-كۇلكىلى ويىن-ساۋىقتاردىڭ وشاعىنا اينالعانى اقيقات. جانە كەز-كەلگەن مەملەكەتتىڭ تەلەارنالارى قاي تىلدە كوبىرەك سويلەسە، سول ەلدىڭ حالقى نەگىزىنەن سول تىلدە سويلەۋگە كوشىپ باراتقانىن وزدەرى دە بايقاماي قالادى. قازىرگى قازاقستان تەلەارنالارى نەگىزىنەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇرساۋىنان شىقپاعاندىقتاندا قازاق ءتىلى ءوز ەلىندە وگەي كۇي كەشىپ وتىرعانى سونىڭ دالەلى. ەل ۇكىمەتى مەن پارلامەنتىنىڭ ورىسشا تۇگەل ورىسشا سويلەيتىنى-اق وسىنىڭ دالەلى. سوندىقتان وعان قارسى داۋ ايتامىن دەپ اۋرە بولماي-اق قويىڭىز. بۇنىڭ ءبارى كۇنىگە دەرلىك ايتىلىپ تا، جازىلىپ تا ءجۇر. ءبىراق بۇل تەلەاۋرۋلاردىڭ «بەتى بەرى قارايتىن» ءتۇرى جوق. ءتىپتى، اۋرۋى مەڭدەپ بارا جاتىر ما دەپ تە قورقامىز. جاقىندا ۇلتتىق ارنا دەپ اتالاتىن «قازاقستان» ترك-سىنا باستىق بولىپ ەرلان قارين دەگەن جىگىت كەلگەندە قازاقىلىعى بار جىگىت قوي، ەندى ءبىر سىلاسى بولار» دەپ كوڭىلدەنىڭكىرەپ قالعانبىز. كوپ ۇزاماي بۇل ارناعا باس پروديۋسەر بولىپ نۇرلان قويانبايەۆ دەگەن نە جۋرناليست، نە ساياساتكەر، نە ءتىل مامانى ەمەس، ايتەۋىر «تۇنگى ستۋدياعا» ءار سالانىڭ وكىلدەرىن كەزەكپەن شاقىرىپ الىپ ارزانقول ءازىل، قالجىڭ ۇيىمداستىرىپ وتىراتىن جىگىت، ال «تاڭ-شولپانعا» جۋرناليستيكاعا اسىرەسە تەلەجۋرناليستيكاعا قىرىق قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايتىن جانە انشىلىگىنىڭ ءوزى ونشا «الىپ بارا جاتپاعان» گۇلنۇر ورازىمبەتوۆا كەلىپتى دەگەندى ەستىگەندە مىنا «كادر ساياساتىنان» جۇرەگىمىز مۇزداي بولدى. ويتكەنى، ۇلتتىق دەپ اتالاتىن تەلەارناڭنىڭ باسشىلىعىندا ازىلكەشتەر مەن انشىلەر وتىرسا ونداعى ءتىلىڭنىڭ، ءدىلىڭنىڭ، ۇلتتىق دۇنيەتانىمىڭنىڭ، ۇلتتىق ۇرپاق تاربيەسىنىڭ نە كۇيگە تۇسەرىن كوكىرەگىڭىزدە ءسال ساڭىلاۋ بولسا تۇسىنە بەرىڭىز. اسىرەسە، اكادەميك مارر ءبىر كەزدە الەمدەگى ەڭ باي، ەڭ كوركەم ءتىلدىڭ ءبىرى دەپ اتاعان تۇركى ءتىلىنىڭ ىشىندەگى شىرايلى دا شۇرايلىسى قازاق ءتىلىن سوڭعى ون-ون بەس جىل ىشىندە ورىس ءتىلىنىڭ كوشىرمەسىنە اينالدىرىپ جىبەرگەن دە تەلەارنالار ەكەنىن قانشا جىلدان بەرى قاقساپ، قاقىلداپ ايتىپ تا، جىلاپ-ەڭىرەپ جازىپ تا كەلەمىز. قاتتىراق ايتساق كەشىرىڭىز، سونىڭ بىردە-بىرىن قىستىرىپ جاتقان نە جوعارعى، نە تومەنگى جاق جوق. تەليەۆيزيانىڭ وتە قۋاتتى قارۋ بولۋمەن قاتار، قاۋىپ-قاتەرى دە وتە زور. تەلەديدار ونى كورىپ وتىرعان ادامنىڭ ميىنا، ساناسىنا تىكەلەي قاتتى اسەر ەتەدى. ونىڭ ءجۋرناليسى قالاي سويلەسە، كورەرمەن دە سولاي سويلەيتىن كۇيگە تۇسەدى جانە ونى ءوزى بايقامايدى. ءقازىر ەكىنىڭ ءبىرى ءسوز اراسىندا «...قۇرايدى»، «جانەگى»، «جاناگى»، «بەلگىلى بولعانىنداي»، «قايدا بارماساڭ دا» دەپ سويلەيتىنى دە وسى تەلەارنالارداعى ءارى ساۋاتسىز، نە جۋرناليستيكادان، نە ادەبي تىلدەن حابارى جوق ءانشى، كۆنشى، ازىلكەشتەردىڭ نەمەسە بىلىم-بىلىگى تومەن ايتەۋىر جاڭالىقتاردى شاتتى-بۇتتى، بالدىر-باتپاق تىلمەن بايانداپ شىعاتىن شالاعايلاردىڭ كەسىرىنەن بولىپ وتىر. وندايلار ءسوز اتاۋلىنىڭ جازىلۋى مەن ايتىلۋىنىڭ اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق (ورفوگرافيا، ورفوەپيا) بولاتىنىن دا بىلمەيدى. مىسالى «اق وردا» ءسوزى ايتىلعاندا –«اعوردا»، «كوكونىس» ءسوزى «كوگونىس» دەلىنۋ كەرەك بولسا ولار سونى جازىلعان كۇيىندە «اقوردا، كوكوردا» دەيدى. بۇل وتە قاتە. قازاقتار قۇدايداي ۇلگى تۇتاتىن ورىستار دا «چەلوۆەك»، «وپوزدات»، «چتو» دەگەن سوزدەردى تۇگەل دىبىسىمەن ايتپاي «چەلاك»، «چەلوك»، «شتو»، «اپازدات» ت.ب. دەيدى عوي. مىسالى «تاماق جەپ جاتىر»، «تويلاپ جاتىر»، «جۇمىس ىستەپ جاتىر» دەپ ءبارىن جاتىرعا جاتقىزىپ بۇكىل دىبىستى تۇگەل ايتىپ جاتپاي-اق «تاماق ءىشىباتىر»، «جۇمىس ىستەباتىر»، «نە قىلاسىڭ؟»–دەگەندى «نەعىلاسىڭ»، «اسپانعا ۇقساعان كوكپەنبەك» دەمەي «اسپانقۇساعان» دەسە ەش ايىبى جوق. تۇركى تەكتەس ءازىربايجان، وزبەك، تاتار، قاراقالپاق سولاي سويلەپ-اق مەملەكەتتىك ءتىلىن تورگە شىعارىپ، ورىستاردىڭ ءوزىن ءازىربايجانشا، وزبەكشە سويلەتىپ قويدى. جانە سول ءاىربايجانعا دا، وزبەككە دە، قاراقالپاق پەن تاتارعا دا قاتىسى جوق قىزىلوردا، اقتوبە، اتىراۋ، اقتاۋ، ورال ءۋالاياتتارىنىڭ قازاقتارى دا اۋىزەكى تىلدە ءسوز ورتاسىندا «ج»-نى، («جاتىردى») ايتپاي-اق ۇعىنىسادى. وسى كۇنى كەيبىر كەلىنشەك تۇگىل سارىقارىن قاتىن-قالاشتاردىڭ قۇلاعىنا كۇيەۋىم، ەرىم، وتاعاسىم دەۋدىڭ ورنىنا «جولداسىم»، وتباسى، شاڭىراق، ءۇي-ىشى ت.ب. «جانۇيا» دەگەن ەرسى سوزدەردى دە وسى تەلەارنالار ازىلكەش، دەمەكشى ءقازىر تەلەديداردىڭ بەتىن بەرمەيتىن ازىلكەشتەردىڭ ءبىرى تۇرسىنبەك قاباتوۆ دەگەن جىگىت. وسى جىگىتتىڭ ايتىپ تۇرعان ازىلدەرىن ءازىل دەۋگە دە كەلىڭكىرەمەيدى. ءار ءازىلدىڭ ءوز سالماعى، ءمان-ماڭىزى، مازمۇنى بولۋى كەرەك. تۇرسەكەڭدە ول جوق. وعان قاراعاندا بەت-اۋىزدى جىبىرلاتۋ، قىبىرلاتۋ باسىم. مەيلى، ونىڭ سول دەڭگەيدەگى ءوز كورەرمەندەرى بار عوي دەيىكشى. ەڭ جامان جەرى سول ول ساحنادا تۇرىپ قاجەتتى دە، قاجەتسىز دە جەردە ورىس سوزدەرىن ارالاستىرىپ قولدانا بەرەدى.
بۇنىڭ ءبارى ءسوز اراسىندا ءجاي ايتا سالعان پىكىرىمىز عانا. ءبىراق تەلەديدارشىلاردىڭ تومەندەگى بالدىر-باتپاعىنان كوپ ۇزاماي ءتىلىمىز قۇرىپ بىتۋگە تاياپ قالعانىن شىنىمەن بايقامايسىز با؟ مىنا ءسوز ساپتاۋلاردى دەنى ساۋ قازاقتىڭ ءسوز ساپتاۋى دەي الاسىز با؟ قاراڭىزشى:
1.تۇرعىندارعا مەرەكەلىك كوڭىل-كۇي سىيلادى
2.ومىرگە 2000-ىنشى ءسابي سىيلاپ (25.03.2017. «ستۆ»)
3.مەرەكە جىلىلىق سىيلادى (7.03.2017)
4.قۋانىش سىيلادى
5.دايىندىق ۋاقىتى 3-4 ساعاتتى قۇرادى
6.كەلەسى جولى ساتتىلىك جولداس بولادى («حابار-24». 26-03.2017)
7.بۇزۋ جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە («كتك»)
8.ونىڭ قالىڭدىعى 70 سم-دى قۇرايدى (ۇلان نۇراحمەت ۇلى «كتك» 24.03.2017)
9.كەزەكتى ەر ادام ءىز-تۇزسىز جوعالدى («كتك» 15.03.2017)
10.قۇبىرلاردى اۋىستىرۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا (كتك).(اۋىستىرىلۋدا دەسە بولدى عوي!)
11.سۇرانىسقا يە سىيلىقتى ساتىپ جاتىر (كتك)
12.ىزدەۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابۋدا («قازاقستان» 24.03.2017). (ءالى ىزدەستىرىلۋدە)
13.بۇل شاش ۇلگىسى ايەلدەر اراسىندا جوعارى سۇرانىسقا يە بولعان (حابار)
14.سۇرانىسقا يە گۇلدەر («31 ارنا»)
15.»جۇرەگى ۇلپىلدەي (بيبىگۇل جەكسەنباي («حابار» –«تۇلپار» دەگەن حابار)
ءيا، تاۋەلسىزدىك الدىق دەپ 25 جىل كۇندىز-تۇنى باس-اياعى جوق توي-تويلاعان قازاقتىڭ 25 جىل ىشىندە انا تىلىنە ورىسشادان تاۋەلسىزدىك اپەرمەك تۇگىل ەڭ باي، ەڭ شۇرايلى دا شىرايلى تۇركى ءتىلىنىڭ ءبىرى – قازاق ءتىلىن ورىسشانىڭ تىكەلەي اۋدارماسىنا اينالدىرىپ قورلاپ قويعانىن جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن ءسوز ساپتاۋلار-اق دالەلدەپ تۇر. وسىنداعى قۇرادى، سۇرانىسقا يە، سىيلادى، جالعاسىن تاپتى دەگەن سوزدەر-اق قازاق ءتىلىن، قايران انا ءتىلىمىزدى ورىسشادان تىكەلەي ءتارجىمالانىپ ءبۇلدىرىپ، بىلعاپ، سول ارقىلى ورىسشانىڭ وتار تىلىنە اينالدىرىپ تۇر. ايتپەسە، ۇلتتىق ساناسىنان، ۇلتتىق نامىسىنان ايرىلىپ قالماعان، نە سويلەپ تۇرعانىنا جاۋاپ بەرەرلىك اقىل-ەسى ءتۇزۋ قازاق ەشقاشان جوعارىداعىداي «كوڭىل-كۇي سىيلادى»، «ءسابي سىيلادى»، «قۋانىش سىيلادى» دەي قويمايدى. ونىڭ ورنىنا «مەرەكەلىك شاتتىققا بولەدى»، «قۋانىشقا قارىق قىلدى»، «ءبىر قۋانتىپ تاستادى» دەر ەدى عوي.ال اناۋ «سىيلادىلار» ورىسشا «داريت»، «پوداريل»، «جالعاسىن تابۋداسى-پرودولجاەتسيا» دەگەن ورىس سوزدەرىنەن نەكەسىز بالاداي تۋعان سوزدەر. نەمەسە «3-4 ساعاتتى قۇرادى»، «70 ءسم-دى قۇرادى»، «زەينەتاقىسى 40000 تەڭگەنى قۇرادى» دەپ تە دەنى ساۋ قازاق ايتا قويۋى ەكىتالاي. وسى سويلەمدەردىڭ سوڭىنداعى «قۇرادىنى» ايتپاي-اق «...70 سم»، «40000 تەڭگە»، «3-4 ساعات» دەي سالسا دا سويلەم ادەمى اياقتالادى. بۇل جەردە حابار جۇرگىزىپ تۇرعان قازاقتى «سوستاۆلياەت 70 سم» دەگەندەگى «سوستاۆلياەتتى» الىپ تاستاۋعا ونىڭ باياعىدان قانعا سىڭگەن قۇلمىنەز جىبەرمەي تۇر. «سۇرانىسقا يە سىيلىق»، «جوعارى سۇرانىسقا يە»، «سۇرانىسقا يە گۇلدەر» دەگەن دە سول ءوزىنىڭ بىلىم-بىلىگى تومەن، ونىڭ ۇستىنە ورىسشادان اۋدارىپ سويلەۋگە داعدىلانعان قۇلمىنەزدەن ارىلماعان ادامنىڭ ءسوز ساپتاۋى ەكەنى ايدان انىق كورىنىپ تۇر. جوعارىداعى «قازاقستان» ارناسىنىڭ ءجۋرناليسى «ىزدەۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابۋدا» دەۋى دە سول بىلىم-بىلىكتىڭ جوقتىعىنان پايدا بولعان سىرقات. ال كوزىن اشقالى تەلەارنادا كەلە جاتقان بيبىگۇل جەكسەنبايدىڭ «جۇرەگى ۇلپىلدەي» دەۋىنە جول بولسىن! جۇرەك نە، ۇلپىلدەيتىن ماقتا ما، الدە قۇستىڭ ءجۇنى (مامىعى) نەمەسە ەشكىنىڭ ءتۇبىتى مە ەكەن؟ جۇرەك لۇپىلدەيدى عوي.
بۇگىنگى تەلەارنالاردىڭ ۇلتىمىزدىڭ ۇلتتىق سان-سەزىمىن، ۇلتتىق رۋحىن وياتىپ، ءتىلىن، ءدىلىن كۇشەيتۋدىڭ ورنىنا ءانشى ەمەس انشىلەردى، سازگەر ەمەس سازگەرلەردى، نە ولەڭ، نە ءقاراسوز دەۋگە كەلمەيتىن بالدىر-باتپاق ماتىندەردى، تولىپ جاتقان «تۇنگى ستۋديادا نۇرلان قويانبايەۆ» سياقتى سايقىمازاق ءارى ارزان نەمەسە «نىسانا» سياقتى كورگەنسىزدىككە تولى ازىلدەرى كوپ كورسەتىلىمدەردى ناسيحاتتايتىن، كۆن-شىلەردىڭ ارزان ويىن-ساۋىق، قويىلىمدارىنىڭ ايەلدەردىڭ ۇياتتىلاۋ كەرەك جاراعىنىڭ جارناماشىسىنا، ەڭ سوراقىسى ءتىلىمىزدى شۇبارلايتىن قاتەرلى قۇرالعا اينالعان تۋرالى ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ءبىراق سونىڭ ەشقايسىسىنان ەشقانداي ناتيجە شىققان ەمەس. سوعان قاراعاندا قازاقستاندا قازاقتىڭ ءسوزى جەلگە ۇشىپ، كەرۋەنگە قاراپ شاۋىلدەگەنمەن بىردەي بولدى ما دەپ تە قورقامىز. بۇعان ارجاعى اقپارات مينيسترلىگى، بەرجاعى «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنىڭ جەتەكشى ماماندىعى قىزمەتىنە ن. قويانبايەۆ سياقتى ازىلكەشتى، گ.ورازىمبەتوۆا سياقتى ەڭ ءارى كەتكەندە ورتاقول («ورتاڭقول ەمەس!) اكەپ قويعان باسشىلار نە دەر ەكەن؟
مىرزان كەنجەباي، اقىن، ق ر مادەنيەت قايراتكەرى
