كۇيەۋىنە دەگەن وشپەندىلىك ءورشي ءتۇستى
ءومىرىم وسىلاي قۇلدىراپ كەتەدى دەپ قاپيزانىڭ ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىءرىپ پە؟ بىرەۋدىڭ الاقانىنا ساپ ءالديلەپ وتىرعان قىزى ەدى. مەكتەپ ءبىءتىرىپ، ينستيتۋتقا ءتۇستى. ءتورت جىل وقىپ، ەكونوميست دەگەن ديپلوم الار بەءسىنشى جىلى ەركىنمەن تانىستى.
ويتكەنى، ونىڭ تۋعان جەرىندە قازاقى قوناقجايلىعى دا سىپايى، ءۇنەءمى ەسىكتەرى اشىق ادامدار تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە، ەركىننىڭ مىنەزى مەن كوركى قاپيزانىڭ كوڭىلىنەن شىققان. سوسىن باسقا قىزدار سيياقتى سىرىن ىشىنە بۇگىپ، كەرىلىپ-سوزىلعان جوق. «وسى مەنىڭ بولاشاق كۇيەۋىم بولادى» دەگەن قورىتىندىعا كەلدى دە، ەركىننىڭ الدىندا بار سىرىن بۇگىپ كورمەپتى. باسقا قىزدار بولسا: «وسى ءجىگىت قالاي ءوزى؟ ومىرلىك جار بولۋعا لايىقتى ما؟ ءالى دە سىرىمدى ىشتە ءبۇگىپ، سىناي تۇسەيىنشى» دەپ جارتىلاي جابىق بولىپ كورىنۋشى ەدى. ال، قاپيزا بولسا قايتا ەركىننىڭ الدىندا اشىق-جارقىن قالپىن ساقتاپ:
– ەركىن، مەن سەنسىز ءومىر سۇرە المايتىن سياقتىمىن، – دەيدى كەۋدەسىن كەرنەپ، جان سىرىن جاسىرماي.
– ول نە دەگەنىڭ؟ مەن سەنىمەن ناعىز باقىتتى كۇي كەشەمىن، – دەيءدى ەركىن قاپيزانى قۇشاعىنا قىسىپ.
قاپيزا – بالىعى تايداي تۋلاعان ورال وزەنى بويىنىڭ تۋماسى. كوزىن اشقالى جونى كەرەقارىس ماي كەلەتىن بەكىرە بالىعىنىڭ ەتىن جەپ ءوستى. اتا-بابالارى ەگىن سالىپ، كوگەرىش ءوسىردى. ارينە، ورال بويىندا اعاشتارى ءتىرەلگەن الما دا وسەدى. ەرتەدەن قالىپتاسپاعان سوڭ، بۇل ارا قازاقتارى قاۋىن-قاربىز ءوسىرۋدى مانسۇق ەتپەگەن.
ەركىن العاش اۋىلدان قاۋىنقاق پەن قاۋىنقۇرت اكەلگەندە ءدامىن تاتىپ كورگەن قاپيزا:
– اپىراۋ، وسىنداي دا ءتاتتى ءوسىمدىك وسەدى ەكەن-اۋ، شاماسى مىنا قاۋىنقاققا بال قوسىپ جاسايتىن بولۋى كەرەك، – دەيتىن تاڭدانىسىن جاسىرماي.
– بۇعان بال قوسىلمايدى. قاۋىننىڭ قابىعىن الىپ، سوسىن ەتىن قاق ەتىپ ءتىلىپ، ءىلىپ، كۇن كوزىندە كەپتىرەدى. ال، اناۋ شىرىنى – ءوز بويىنان شىققان ءسولى، – دەپ ەركىن ءتۇسىنءدىرگەن.
– قۇداي قالاپ، وتباسىمىزعا كەءلىن بولىپ تۇسسەڭ، اپام قاۋقىنقاق ءورۋدى نەمەسە قاۋىنقۇرت قايناتۋدى ساعان ءوزى ۇيرەتىپ، مامان ەتىپ شىعارادى؟ – دەيتىن سوسىن.
– البەتتە ۇيرەنىپ الامىن، – دەدى رياسىز كوڭىلىمەن قاپيزا ەركىننىڭ كەۋدەسىنە باسىن سۇيەپ.
ەكەۋى ديپلوم الار الدىندا الماتىدا ۇيلەنىپ، ديپلومدارىن ارقالاپ، قول ۇستاسىپ ەركىننىڭ اۋىلىنا كەلدى دە، قاپيزا شالباي اقساقالدىڭ ۇيىنە كەلىن بولىپ ءتۇستى. ءسويتىپ، ەكەۋىءنىڭ وتباسىلىق ءومىرى باستالىپ كەتتى.
ەركىن جولدامانى وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىعى باسقارماسىنا العان بولاتىن. سوسىن ەكى جاس ونى-مۇنىلارىن كوتەرىپ وبلىس ورتالىعىنا كەلءدى دە، ۋاقىتشا پاتەر جالدادى. قاپيزا بولسا ءبىر قۇرىلىس كومپانياسىنا ماماندىعى بويىنشا قىزمەتكە تۇردى.
ەكى جاسقا جۇبايلىق ءومىر وڭاي تيگەن جوق. ەكەۋى دە جوق-جۇقالتاڭ وتباسىنان شىققان سوڭ، اتا-انالارى تاراپىنان ايتارلىقتاي كومەك تيمەدى. تاپقاندارى ءبىر جاعىنا تارتسا، ءبىر جاعىنا جەتپەي جاتتى. ونىڭ ۇستىنە، قاپيزا ىستەيتىن مەكەمە جەكەمەنشىك كومپانيا بولعان سوڭ، جالاقى بەرەردە سىلتاۋى كوبەيىپ كەتەدى دە ءبىر ايدان ءبىر ايعا ىسىرىلىپ، كەيدە قارجى جەتپەگەنىنەن بىردە توقتاپ، بىردە ىستەپ، جۇرتتىڭ ىعىرىن شىعارىپ جىبەرەدى. سوسىن ەركىننىڭ جالاقىسى قاي جىرتىقتى جاماۋعا جەتءسىن؟
ەركىننىڭ باسقا جاقتان تابار تابىسى جوق. امالسىز ۇنەمدەيدى. ايتەۋىر، كۇندەرىن كورىپ، جۇرتتىڭ الدىنا ءتۇسىپ كەتپەسە دە، كوشتەن قالماي ىلەسىپ كەلە جاتقانىنا شۇكىرشىلىك ەتىپ، ءبىراز جىلدىڭ ءوتىپ كەتكەنىن ەكەۋى دە اڭعارماپتى. ينستۋتتى ءبىتىرگەن كەلەر جىلدارىندا دۇنيە ەسىگىن اشقان تۇڭعىش قىزدارىنىڭ ءوزى ءمۇشەل جاستان اسىپ قالعانىن ەكەۋى دە اڭعارماپتى. اسەلدى مۇشەل جاستا دەۋگە بولماس. تولىق، ەت-جەڭدى. ءجۇءرىس-تۇرىسىنان دا ەرەسەكتىك بەلگى سەءزىلىپ تۇرادى. كەمىندە ون سەگىز جاستا دەيدى ءبىرىنشى رەت كورگەندەر.
وتباستارىنىڭ امان-ەسەن ەكەنىنە كوڭىلى توعايىپ، ەركىنگە ارقا سۇيەگەنى سونشا، ويىنا «ەرتەڭ كۇيەۋىم وپاسىزدىق جاساپ، «الا ارقاندى شارت ءۇزءىپ» ۇزاپ كەتە بارادى دەپ ويىنا مۇلدەم كەلمەپتى.
قاپيزانىڭ جۇمىسى «ءجۇردىم-باردىم «ءونىمسىز بولىپ جۇرگەندە ەركىن دە قىسقارتۋعا ىلىگىپ، جۇمىسسىز ۇيدە وتىرىپ قالدى. بۇرىن ايلىعى شايلىعىنا جەتكەنىنە ءماز بولىپ، ۇستەل باسىندا وتىرىپ كەلگەن ەركىن اناۋ-مىناۋ جۇمىستى قول كورمەي، «لايىقتى ءبىر قىزمەت تابىلار» دەپ ەكى قولىن قالتاسىنا سالىپ، ارى-بەرى ءجۇءرىپ، ىزدەستىرىپ كورىپ ەدى، ونىسىنان ەشنارسە شىقپادى. ءتىپتى كورشى وبلىسقا دا جۇمىس ىزدەپ بارىپ كەلدى.
– مەن سول قىزمەتتى لايىق كورىپ وتىرمىن، – دەدى ول قاپيزاعا كەلگەن سوڭ.
– ءقازىر قىزمەت تاڭدايتىن ۋاقىت ەمەس. لاجى بولسا سەندەلىپ بوس ءجۇرگەنشە، «ەسەكتىڭ ارتىن جۋساڭ دا مال تاپ» دەگەننىڭ كەرى كەلىپ تۇر عوي. ايلىق جالاقىسى دا ءبىرشاما كوڭىل كونشىتەرلىك ەكەن. وتباسىنان ۇزاپ قول ءۇزىپ كەتپەيسىڭ. ءار جارتى ايدا كەلىپ، جارتى اي وتباسىندا بولاسىڭ. ودان ارتىق نە كەرەك؟ – دەپ قاپيزا ويىنداعىسىن ەركىن الدىنا اقتارىپ سالعان بولاتىن.
ەركىن جارتى جىلداي جاڭاتاس قالاسىنا بارىپ-كەلىپ ىستەپ ءجۇردى دە، كەيىنگى كەزدە ءتۇرلى سىلتاۋلار ايتىپ، كەلىپ-كەتۋىن سيرەكسىتىپ جىبەردى.
– مىنا نارىق قىسپاعى ول جاقتا دا ءورشىپ تۇر. جۇمىس ىرعاعى بۇزىلعان. بىردە بولسا بىردە بولمايدى. سوسىن قالىپ، قوسىمشا جۇمىس ءىستەۋىمە تۋرا كەلىپ ءجۇر، – دەپ سيرەك كەلۋىنىنىڭ سەبەبىن ايتىپ، اقتالا ءسويلەدى.
– ءبارىبىر ايلىق جالاقىڭ بۇرىنعىداي ەمەس، – دەدى قاپيزا.
– مەن ساعان ول جاقتا دا جاعداي بۇرىنعىداي ەمەس دەپ تۇرعان جوقپىن با؟ سەنىڭ ويىنشا مەن ول جاقتا كۇنىنە رەستورانداتىپ ءجۇر دەيسىڭ بە؟ – دەگەن ەركىن قاباعىن ءتۇيىپ.
– ءجوع-ا، سەن كەشىكسەڭ اسەل ەلەگىزىپ: «پاپام نەگە كەشىگىپ جاتىر؟» دەيدى ساعىنعاننان كوزىنە جاس الىپ.
– سوندا ماعان نە دەيسىڭدەر؟ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىر دەيسىڭدەر مە؟ ودان دا ول قىزعا «اكەڭ ويناپ جۇرگەن جوق، وتباسىنا بىرنارسە الىپ كەلۋ ءۇشىن ءتۇن قاتىپ، ءتۇسى قاشىپ ءجۇر» دەپ تۇسىندىرمەيسىڭ بە؟ – دەگەن ەركىن كەيىستىك ءبىلدىرىپ.
ەركىن بىردە ءتۇنەرىپ، قاباعىن ءتۇيىپ قايتتى. ەسىكتەن كىرە ەرنى جىبىر ەتءىپ، امانداسقانداي بولدى دا تورگى ءبولمەگە ءوتىپ، ءۇن-تىنسىز كيىمدەرىن جيناستىرىپ، ۇلكەن سومكەسىنە تىقتى دا تۇنجىراعان قالپى ۇستەل شەتىنە كەپ وتىردى.
– مەن ۇزاپ كەتىپ بارامىن. قاشان ورالارىم بەلگىسىز. ورالماۋىم دا مۇمكىن، – دەدى تۇقىرعان باسىن كوتەرمەستەن. قاپيزا العاشىندا ەركىنءنىڭ نەنى مەڭزەپ ايتىپ وتىرعانىن ءتۇسىنە الماي:
– ول سونشاما قانداي ۇزاق مەرزىمدىك جۇمىس؟ – دەدى قاباعىن شىتىپ.
– سولاي بولىپ تۇر. تاعدىر مەنىڭ ماڭدايىما سولاي جازسا قايتەمىن؟.
– قينالىپ جاتساڭ بارماي-اق قوي، – دەدى قاپيزا.
– جوق، بارماسام بولمايدى. مەن سولاي شەشكەنمىن. ەندى كەيىن قايتارعا جول جوق. ساۋ بولىپ تۇرىڭدار، – دەپ ەركىن ورنىنان كوتەرىلىپ، ەسىك جاققا قاراي بەتتەدى.
ەركىننىڭ شىعىپ كەتكەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولعانعا دەيىن قاپيزا ونىڭ نەنى ايتىپ كەتكەنىنە ساناسى جەتپەي سانسىراپ ۇزاق وتىردى. «مىنا نارىق زامانى قىسىپ تۇرعاندا وتباسىنان ۇزاپ، اقشا تاپقىسى كەلگەن بولار» دەپ ەركىندى جامان ويعا قيمادى. «بالاپان باسىمەن، تۇرىمتاي تۇسىمەن» دەگەندەي زامان بولىپ كەتتى عوي. قاتىنداردىڭ كوبىسى الا قاپ ارقالاپ، بازارلاردا ءجۇر. ەركەكتەر ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك تاپپاي ەز بولدى. بەيشارا ءبىز ءۇشىن قينالىپ ءجۇر عوي» دەپ ەركىندى مۇسىركەگەن.
ەركىن سول كەتكەننەن مول كەتتى. جاڭاتاس جاققا بارىپ-كەلىپ ىستەپ جاتقانداردىڭ، ياعني ەركىنمەن بىرگە ءىستەيتىندەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ول سوندا بىرەۋدى تاۋىپ، ۇيلەنىپ العان. مىنە، ساتقىندىق! ازداعان قيىندىققا شىداي الماي وتباسىنا جاساعان وپاسىزدىعى. «مەنى ۇمىتسا قيسىنى بار شىعار. ال، جالعىز قىزى اسەلىن قالاي قيىپ كەتتى،ءا؟» دەپ قاپيزا بۇلقان-تالقانى شىعىپ اشۋعا بۋلىعىپ، كوز جاسىنا ەرىك بەردى. كەيدە كوپتىڭ سوزىنە سەنگىسى كەلمەگەنى راس. ءوزى كوزىمەن كورمەگەن سوڭ، ەستىگەننىڭ ءبارىن وتىرىك شىعار دەگەن پەندەشىلىك ويدان شىعا الماي، اقىرى جاڭاتاس قالاسىنا جولعا شىققان.
جۇيرىك «گازەل» جەر اپشىسىن قۋىرىپ، تەز ارادا جەتكىزىپ سالدى. قاپيزا سۇراستىرىپ ءجۇرىپ، ەركىننىڭ جاڭا تۇراعىن تاۋىپ الىپ، ەسىگىن قاقپاستان جۇلقا تارتىپ، ىشكە ەكپىندەي كىرگەنىندە ءتور الدىندا كوپشىكتى باۋىرىنا جۇمارلاي قىسىپ، ءبىر جامباستاپ جاتىپ شاي ءىشىپ وتىرعان ەركىننىڭ، وعان شاي قۇيىپ بەرىپ وتىرعان جاس كەلىنشەگىنىڭ ۇستىنەن ءتۇستى. ارعى جاعى ەسىندە جوق. ەركىننىڭ ءۇستىنە قونا تۇسكەندە ونىڭ كەلىنشەگى جان داۋسى شىعىپ:
– ويباي! – دەپ ايقايلاعان قالپى سىرتقا اتىلا شىقتى. كورشىلەرى جينالىپ، قاپيزادان ەركىندى اراشالاپ الىپ، ول ورشەلەنىپ بولماعان سوڭ، پوليسيا شاقىرىپ، ولاردىڭ قولىنا قاپيزانى تاپسىردى.
قاپيزانىڭ جان اشۋىن پوليسەيلەر ءتۇسىندى. كىمنىڭ كىممەن تۇرۋى نەمەسە تۇرماۋى ءوز ەركى ەكەنىن ءتۇسىندىءرىپ ايتىپ، قاپيزانى شىعارىپ سالعان.
جاڭاتاستان «قارا جامىلىپ»، الاسۇرىپ قايتقان قاپيزانىڭ جانىنا تاياۋدا تىنشۋ بولا قويعان جوق. جانىن ءبىر نارسە كەمىرىپ جاتقانداي، كۇندىز كۇلكىدەن، تۇندە ۇيقىدان قالدى. اھ ۇرعاندا كوكىرەگىنەن جالىن اتقىلاپ، تۇلا بويىن ورتەپ، نە ءىستەءرىن بىلدىرتپەي، قاپيزانى ەسەڭگىرەءتىپ جىبەردى. كەيدە كوزىنە جالعىز قىزى دا كورىنبەي، ەركىنگە دەگەن ءبىر وشپەندىلىك ءورشي ءتۇستى.
«قاپ، سوناۋ باتىستان وسى ەركىن سياقتى ءبىر سۇمەلەك ەركەك تابىلماعانداي وسى جاققا ساندالىپ، ەندى دالادا قالعانىم مىناۋ. ەندى ەل بەتىن ءقايتىپ كورەم؟ قىزىمدى ەرتىپ بارا قالعاندا كىم قۇشاعىن جايىپ قارسى الار دەيسىڭ؟» دەپ قامىقتى.
اناسى قايتىس بولىسىمەن اكەسى بىرەۋدى كىرگىزىپ العان. ونىسى ءجونى ءتۇزۋ بىرەۋ بولسا ءبىر ءسارى، قانى بەتىنە شاۋىپ، سازارىپ وتىرعانى. كەرەك دەسەڭ، اكەسىنىڭ «ىشكەنىن ءىرىڭ، جەگەءنىن جەلىم» ەتەتىن سياقتى. سوسىن قىزىن جەتەلەپ ونىڭ ۇستىنە بارۋ قاپيزاعا قيامەت-قايىم كورىندى. «ولەر انام ءولدى، ءبىر اكەمدى قۇدايدىڭ ءبىر وزىنە تاپسىردىم» دەپ قاپيزا ءوزى ءوسىپ-ونىپ، ۇشقان ۇياسىنان مۇلدەم كۇدەر ءۇزىپ ەدى..
«ەرسىز ايەلدىڭ ەتەگى اشىق» دەگەن...
قاپيزا توركىن جۇرتىنان مۇلدەم قول ءۇزدى دە، كەزدەسكەن قيىندىقتى موينىمەن كوتەرىپ الۋعا بەلىن بەكەم بۋدى. دەگەنمەن ەركىننىڭ كەتۋى قاپيزانى دەمدە ەسەڭگىرەتىپ تاستاپ ەدى. كەيدە نە ىستەپ، نە قويعانىن سەزبەي قالاتىن اۋرۋعا ۇشىرادى.
– كۇيزەلىستەن شىعا الماي ءجۇرگەنىڭدە پسيحيكالىق اۋرۋعا ۇشىراپ، جىندىحاناعا ءتۇسۋىڭ مۇمكىن. ونان دا كەشىكتىرمەي ەمدەل. كوڭىلىڭنىڭ كوتەرۋ جولدارىن قاراستىر. ءسويتىپ، ءباءرىن ۇمىتۋعا تىرىس. كەرەك بولسا، ادامىڭ تابىلسا، تۇرمىسقا شىعىپ ال. ءاي، قايدام، ونداي ادامنىڭ ءقازىر تابىلۋى قيىن. ەركەكتەردىڭ كوبى ەكى قولدارىنا ءبىر كۇرەك تابا الماي سەندەلىپ ءجۇر. نە ىستەرىن بىلمەگەن سوڭ، ولاردىڭ كوبى ىشكىلىككە سالىنىپ كەتكەن. ال، كەيبىرەۋلەرى ەسىرتكىنى ەزىپ ىشەتىن دارەجەگە جەتكەن. ونان دا دەنى دۇرىسى كەزدەسىپ جاتسا، اندا-ساندا بولسا دا كوڭىل كوتەرسەڭ جەتىپ جاتىر، – دەيدى الدەقايدا سىرلاسا قالعان تامىر-تانىستارى مەن قۇربى-قۇرداستارى.
– ءوز بايلارىڭ قاستارىڭدا شالجىيىپ جاتقان سوڭ، كىمنىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتايسىڭدار؟ مەنىكىن بە؟ – دەگەن ولارعا قاپيزا.
– سوندا ءبىز ەندى نە دەمەكپىز ساعان؟ كەتكەن ەركىن كەتتى. ەندى ارتىنا قاراماسى انىق. قوينىندا قاتىنى، ءوز تىرشىلىگىن دوڭگەلەتىپ وتىر. ەندى ول ءتىرى جۇرگەنىمەن ساعان ول ولىكپەن بىردەي. ودان قايران بولماعان سوڭ، كەتكەن ەركىنمەن بىرگە كەتپەيسىڭ، وعان جول دا جوق. سوسىن ءتىرى ادام ءتىرشىلىگىن جاساۋى ءتيىس. اۋرۋعا شالدىعىپ قالماۋىڭ ءۇشىن كوڭىلىڭدى كوتەر. سەن ەشكىمگە كەرەك بولماساڭ دا اناۋ اسەل قىزىنا كەرەكسىڭ. سونى ويلاۋىڭ كەرەك.
وسى ايتىلعانداردى قاپيزا جۇرسە دە، تۇرسا دا اقىلىنا سالىپ، سان ەكشەدى. «ءيا، ولگەنمەن ەشكىم ولگەن ەمەس. كەتكەن ەركىن ەندى بايلاسا دا قايتىپ باي بولماسى انىق. ءتىرى ادام تىرشىلىگىن جاساپ، كوشتەن قالماۋى كەرەك».
– سوندا مەن نە ىستەيمىن؟ كوزى بايلاۋلى جانداي سەرگەلدەڭ كۇي كەءشىپ قالدىم عوي مەن. ءجونىن ايتىپ، جول سىلتەپ جىبەرسەي، – دەگەن قاپيزا ءبىر سىرلاسقانىندا قۇربىسى ايشاعا. ول دا بويداق. ءبىراق ەشكىمنەن كەم تۇرىپ جاتقان جوق. ىشىم-جەمى مەن كيەرلىگى ءوزى مەن ءۇش بىردەي بالاسىنا جەتەرلىك. جۇمىسسىز بايىن «الكاشسىڭ» دەپ ۇيىنەن قۋىپ شىعارعانى قاشان؟ سودان بەرى تىرشىلىك ەتىپ، ءبىر ادامداي كۇنەلتىپ كەلەدى. قيسايىپ قالعان جەرى جوق. تەك سوڭىنان ەرگەن «جۇرگىش قاتىن» دەگەن وسەگى بولماسا. سوندا ايشا قاپيزانىڭ يىعىنا قولىن ارتىپ تۇرىپ:
– جۇرتتىڭ قاڭقۋ سوزدەرىن قۇلاعىڭا ىلمە؟ «يت ۇرەدى، كەرۋەن كوشەدى» دەگەن. دالباسالاپ ايتا بەرسىن. ەرتەڭ سولاردىڭ قايسىسى جەگەن نانىنان ءبولىپ بەرىپ، اۋزىڭا سۋ تامىزار دەيءسىڭ؟ ودان دا ءوز ارباڭدى ءوزىڭ دوڭگەلەتىپ، ارەكەت جاساۋعا كوش.
– سەن مەنىڭ ەڭ جاقىن قۇربىلارىمنىڭ ءبىرى ەمەسسىڭ بە؟ ونىڭ ۇستىنە جەرلەستىك جاعىنان جاقىندىعىمىز تاعى بار. ولاي بولسا ءجون سىلتەپ جىبەرمەيسىڭ بە؟ – دەدى قاپيزا اڭقىلداپ.
– وندا بۇگىن ءبىز بالىق اۋلاۋعا شىعامىز. ءاي، قايدام، اۋىمىزعا مايدا شاباقتار بولماسا، شورتانداردىڭ ءتۇسۋى نەعايبىل، – دەدى ايشا سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ.
– ايشا، مىنا ءسوزىڭنىڭ توركىنىنە تۇسىنبەدىم. قارجى پوليسەيلەرى مەملەكەتتىك قارجىنى قىمقىرعان ءىرى شەنەۋىنىكتەردى شورتان، ال مايدالارىن شاباق دەۋشى ەدى، – دەدى قاپيزا تاڭىرقاپ.
– سونى دا تۇسىنبەدىڭ بە؟ مەنىڭ «شورتان» دەپ وتىرعانىم – قالتالى، ال «شاباق» دەگەنىم – قالتاسى تەسىك ەركەكتەر. ادەتتەگىدەي، قالتاسى تەسىك ەركەكتەر شاباقتارداي ءورىپ ءجۇر. قايتا ولار قالتالى ايەلدەردى ءتۇسىءرىپ، ىشىپ-جەسەم، رەتى كەلسە بايلىعىن پايدالانسام دەپ دامەلى. ال، قالتالى ەركەكتەر قالاداعى اتاقتى سۇلۋ بيكەشتەردى تۇسىرە الماي، سالپاقتاپ ءجۇر.
– ە، وندا ولاردان نەسىن دامەتەءمىز؟ – دەدى قاپيزا.
– ءىس ساپاردا جۇرگەن ەركەكتەر تالعاپ-تاڭدامايدى. ولار كۇندەرىنىڭ وتكەندەرىنە ءماز. ىشىپ-جەپ، بيلەيدى. ەرتەڭ تۇك بولماعانداي ۇيلەرىنە قايتىپ جاتادى. مىنە، ءبىز وسىنداي ەركەكتەرگە اۋ سالۋىمىز كەرەك، – دەدى ايشا سىقىلىقتاي كۇلىپ. – ەندى ساعان تۇسىنىكتى بولعان شىعار؟
قاپيزا ءۇنسىز باسىن يزەدى. ەكەۋى سول كۇنى كەشكە ۇستىنە بارىن ءىلىپ، وپا-دالاپتانىپ، قالا ورتالىعىنداعى ايگىلى بەس جۇلدىزدى مەيرامحانانىڭ الدىنا كەلىپ تۇردى. رەستورانعا كىءرىپ-شىعىپ جاتقاندار كوپ. كوبىسى ءىشكىلىكتەن ەسىرىك اتىپ، كەكىرگەندە اراقتىڭ اشقىلتىم ءيىسى مۇڭك ەتىپ، ءجۇرەكءتى اينىتادى. ءوزدەرى ماساڭ قاتىندار ەركەكتەردىڭ مۇنىسىن ەلەڭ ەتپەي، قولتىقتارىنا جارماسىپ، سىقىلىقتاي كۇلىپ ەرىپ بارا جاتىر.
كۇتە-كۇتە قاپيزانىڭ شىدامى تاۋسىلىپ:
– بىزگە شورتان تۇگىل، شاباعىڭ دا جاقىندار ەمەس قوي، – دەدى ايشاعا قاباعىن شىتىپ.
– بىزگە شاباعى ەمەس، شورتاندار كەرەك. ەگەر قاسىمدى قاعىپ، ىمداسام، اناۋ تۇرعان شاباقتار جاپىرلاپ كەلىپ، اياعىمىزعا وراتىلىپ ءجۇرگىزبەسى انىق، – دەدى ايشا سىرتتا توپىرلاپ تۇرعان ءۇش-تورت جىگىتتى يەگىمەن نۇسقاپ. – وسمينوگتارداي دەنەڭە وراتىلىپ، قانىڭدى سورعاننان باسقا ولاردان تۇسەر پايدا جوق.
«اسىقپاعان اربامەن قويان الار» دەگەندەي، اسىقپا! ءبىزدىڭ دە مانادان بەرى بەكەر تۇرماعانىمىزدى سىرتىمىزدان باقىلاپ كۇتىپ تۇرعانداردىڭ بارىنا مەن ءوز باسىم شەك كەلتىرمەيمىن. دەنەمىز شامالى تولىسقانىمەن بەتىمىزدەن ءالى ءار تايا قويعان جوق، – دەدى ايشا.
– اسەلىم مەن كەشىككەن سايىن قورقا ما دەپ قاۋىپتەنەمىن، – دەدى قاپيزا.
– قىزىڭ جاس ەمەس، مۇشەل جاستان اسىپ، باليعاتقا جەتتى. ءوستىپ، كەشىگىپ، بىرتە-بىرتە بويىن ۇيرەتە بەر.
– سوندا كەشىككەنىمە نە سىلتاۋ ايتامىن؟
– وي، قۇدايىم-اي، جۇمىستا ول بوپ قالدى، بۇل بولىپ قالدى دەي سالمايسىڭ با؟ جۇمىستا نە بولىپ قالعانىن ول قايدان ءبىلسىن، – دەدى ايشا.
ەكى كەلىنشەك ەكەۋارا اڭگىمەلەرىن اياقتاپ، جىبىرلاعان ەرىندەرىن جيعانشا، سىپتاي كيىنگەن، ەكى جىگىت ولاردىڭ تۋ سىرتىنان ءوتىپ بارا جاتىپ، بىرەۋى كىلت توقتادى دا قاپيزا مەن ايشاعا مويىن بۇرىپ:
– سىزدەر ءبىزدى كۇتىپ تۇرعان جوقسىزدار ما؟-دەدى ىرجيىپ.
– ونى قايدان بىلدىڭدەر؟ كورىپكەل اۋليەلىكتەرىڭ بار ما؟ – دەدى ايشا سىقىلىقتاي كۇلىپ.
– وندا نە تۇرىس بار، مىنا ءدامحانادان شاي-پاي ىشە وتىرىپ، ءاڭگىمە دۇكەن قۇرۋمەن قالايسىڭدار؟ – دەدى الگى جىگىت.
– شاماسى، ۇزاقتان كەلگەن سياقتىسىڭدار، – دەدى ايشا الگى جىگىتتىڭ قولتىعىنان الىپ.
– ونى قايدان بىلدىڭدەر، كۇنىنە رەستورانعا كەلىپ، ءدام تاتقانداردىڭ ەسەبىن الىپ جۇرەتىندەردەن ەمەسسىڭدەر مە؟
– ءجوع-ا، نەمەنە ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزدان «سونداي ايەلدەر» دەگەن جازۋدى وقىپ قويدىڭدار ما؟ جاڭىلىساسىڭدار، قۇدايعا شۇكىر، تازامىز. بۇگىن مىنا قۇربىم قاپيزا ەكەۋمىز رەستورانعا بارىپ، ءبىر كوءڭىل كوتەرەيىك دەپ ۇيدەن شىعىپ ەدىك، – دەدى ايشا سابىرلى قالىپ تانىتىپ.
– ءبىز سوناۋ ەلوردادان ءىس ساپارمەن كەلىپ ەدىك. سىزدەردىڭ قالالارىڭىزدا قىدىرىستاپ جۇرگەنىمىز عوي، – دەدى جىگىتتەردىڭ ءبىرى. – وندا بۇگىن بىرگە بولىپ، بوس ۋاقتىمىزدى كوءڭىلدى وتكىزەيىك.
– قازاقتا: «شاقىرعاننان قالما، شاقىرماعانعا بارما» دەگەن جاقسى ءسوز بار. سىزدەر شىن كوڭىلدەرىڭىزبەن شاقىرىپ تۇرعان سوڭ، ءبىز قالاي «وتكاز» جاساي الماقپىز؟ – دەدى ايشا ءبىر قولىمەن كەۋدەسىن باسىپ، سىڭعىرلاي كۇلىپ.
قاپيزا مىنا بەيتانىس ەركەكتەر الدىندا ءوزىن توماعا-تۇيىق ۇستاعانىمەن ازداپ ىشكەن كونياك بۋىنىن بوساتىپ، سويلەمەيمىن دەسە دە ءسويلەتكىزىپ، كەيدە ەرىكسىز كۇلدىرىپ دەگەندەي، بىرتە-بىرتە ەسىن الا باستاعان. كوز الدى تۇماندانىپ كەتكەندە جانىنداعى جىگىتتىڭ يىعىنا ەرىكسىز باسىن قويىپ، ءبىر نارسە ءتىلەگەندەي كوزىن ءسۇزىپ، ىشتەگى ىنتىقتىعىن شىعارا الماي ىشتەي ارپالىسىپ وتىرىپ، ماساڭ تارتقانىن سەزگەن جوق.
كورشىلەردىڭ كۇڭكىلى كوبەيدى
بۇرىن ەركىننەن باسقا ەركەكتەن ءلاززات الىپ كورمەگەن قاپيزا ءار ەركەكتىڭ قىلىعى مەن ءسۇيىسى ءارتۇرلى بولاتىنىن سوندا ءبىلدى. جالپى، ەركەك ءيسىن قاتتى ساعىنسا كەرەك، سول جولى وتكەننىڭ ءبارىن ۇمىتىپ، استانالىق جىگىتتىڭ قۇشاعىندا سان بۇلقىنىپ ەدى. كەرەك دەسەڭىز، تاس قۇرساعىن كەڭىتىپ، تاس ەمشەگىن يىتكەن تۇڭعىشى ءارى جالعىز قىزى اسەلدى دە ۇمىتقان.
قاپيزا سول ءتۇنى العاش ماساڭ كۇيدە ورالدى. اسەل بولسا جاتار ءبولمەسىنىڭ جارىعىن سوندىرمەي جاتقان ەكەن. قاپيزا ونىڭ قاسىنا قۇلاي كەتءتى دە ءوز ءومىرىنىڭ مىنا كۇيىنە ىزاعا بۋلىعىپ، جىلاپ جىبەردى. «قاپ، سەن ءيتتى مە، ەركىن، مەن دە «گۋليات» ەتىپ، جازاڭدى بەرەمىن» دەدى ءوز جۇدىرىعىن تاس جۇمىپ، بۋلىعا جىلاپ. اسەل ونىڭ مىنا ماساڭ قىلىعىن سەزگەن جوق. الاڭسىز قورىلداپ ۇيىقتاپ جاتتى. تاڭەرتەڭ ويانعاندا:
– ماما، ۇيگە قاي كەزدە كەلدىڭ؟ – دەپ سۇرادى.
– تۇنگە ون بىردەن وتە كەلدىم عوي، – دەدى قاپيزا.
– ءيا، ماقۇل، ون بىردە مەن ۇيىقتاعان جوق ەدىم عوي، – دەدى اسەل.
– مۇمكىن ساعاتىم الداعان شىعار؟ – دەدى قاپيزا اسەلدىڭ كۇدىكپەن سۇراعانىنا ءمان بەرمەگەنسىپ.
بارىنەن بۇرىن اكەسىنىڭ نەلىكتەن كەنەتتەن ءۇن-تىنسىز جيىلىپ-تەرىلىپ، كيىم-كەشەگىن ارقالانىپ ۇيدەن شىعىپ كەتكەنىن اسەل تۇسىنگەن جوق. سوڭىنان باقىرايىپ قاراپ، ۇزاق تۇنەءرىپ وتىرىپ قالعان. «جانىم-كۇنىم، سەنەن باسقا الدانىشىم جوق» دەپ تەبىرەنە اينالعاندا ونىڭ جۇرەگى ەلجىرەپ، اكەسىنىڭ قىرىم ەتى جوق جاعىنا توپ-تولىق بەتىن باسىپ، ماڭدايىنان ءسۇيىپ، ءبىر راحات كۇي كەشەءتىن. اكەسىنىڭ ومىراۋىنان تەردىڭ ءيسى اڭقىپ، تىنىس جولى ارقىلى سەبەزدەپ تومەن بويلاپ، جانىنا نۇر قۇيۋشى ەدى. ەندى الدى-ارتىنا قاراماي كەتىپ بارادى. تۇسىنسە بۇيىرماسىن.
كۇندەر زۋلاپ ءوتىپ جاتىر. اسەل كۇن سايىن اكەسىن ساعىنىپ، تەرەزە جاقتاۋىنا وتىرىپ، سىرتقا ۇزاق قاراپ وتىرادى دا الدەن ۋاقتا كوزىنەن جاس پارلاپ اعىپ، ومىراۋىنا سىرتىلداپ ءتۇسىپ جاتادى. الدەن ۋاقتا وزىنەن ءوزى سەلك ەتىپ، ماڭايىنا ۇرلانا كوز تاستاپ الادى دا جاسىن ءسۇرتىپ، تەرەزە جاقتاۋىنان ءتۇسەدى. ءبىراق، كوز الدىنا اكە بەينەسى ءالسىن ءالى ەلەستەپ، مازالاۋمەن الەك.
اسەلدىڭ جانى اكەسىن ويلاۋمەن جارالى بولعانى قاشان؟ ال، وپاسىز اكە بولسا جاڭادان جار قۇشىپ، الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. جۇرەك جارالانسا، ونىڭ ەمىن تابۋ قيىن. جان-جۇيەڭدى ايىقپاس اۋرۋ شالىپ، ۇنەمى وزەگىڭدى ورتەيدى دە تۇرادى. اسەل دە وسى دەرتكە جاستاي ۇشىراپ، كۇتىمسىز جاس شىبىقتاي قيسىق-قىڭىر وسە باستاپ ەدى. وقۋ ۇلگەرىمى كىلت تومەندەپ كەتتى. ونىڭ وقۋىن كۇندەلىكتى باقىلايتىن اناسى دا ىشتەي مورالدىق كۇيزەلىسكە ءتۇسىپ، قيت ەتسە اشۋلانشاق، بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەمەي شاپشىپ شىعا كەلەتىن اۋرۋعا ۇشىراعان.
ونىڭ ۇستىنە، ەرى تاستاپ كەتكەلى، كۇنكورىس قامى ۇرەيگە اينالىپ، ەرتەڭ اشتان ولەتىندەي سەزىمگە بايلانىپ-ماتالىپ قالعانى سونشا، قاپيزا قاءزىر ەكى جۇمىستىڭ باسىن قوسىپ ءىستەۋدە. كۇندىز كەڭسەدە وتىرىپ، مايدا-شۇيدە ەسەپ-قيساپتى جۇرگىزسە، كەشتەتە كابينەتتەردى جيىپ-تەرىپ، جۋىپ-شايىپ دەگەندەي ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ۇيىنە ازەر ورالىپ ءجۇر.
قاپيزا بىردە بولماسا بىردە ەركىننىڭ ورالارىنا سەنىمدى. سۇق ساۋساعىن كەزەپ:
– سوندا يت باسىنا ىركىت قۇيىپ، وتباسىنىڭ ەركەگى ەمەس، قارعىباۋلى يتىندەي ۇستايمىن، – دەيدى كىجىنە دولدانىپ كورشىلەرىنە.
– ونىسىن ۋاقتىسىندا كورە جاتارمىز. ال، ەركىن قايتىپ ورالاتىن ەز جىگىت ەمەس. جاقسى ايەلدەن ەركەك ءسىرا كەتكەن بە؟ بار كىنا قاپيزانىڭ وزىندە، – دەيدى كورشىسى زىليحا تەءرىس اينالىپ كۇڭك ەتىپ. – اقشا-اقشا دەپ ەكى جۇمىس ىستەپ، دۇنيە قۋعانشا انا كامەلەتكە تولماعان قىزىنا قاراسايشى. اناسى جوق بولعان سوڭ، قىزى ەر بالالارمەن قول ۇستاسىپ ءتۇن جامىلىپ كەتىپ بارا جاتقانى. اقىرى نە بولار ەكەن؟ ءالى وڭى مەن سولىن تانىمايتىن قىزى پىسپەي جاتىپ، كوكتەي ۇزىلمەسە بولعانى. ءقازىر ارتى ۇيات بولار دەپ ويلاناتىن جاستى كورمەدىك.
– ەركەك تابىلسا قاپيزا بايعا ءتيىپ الۋدان كەت ءارى ەمەس، – دەدى ەكىنشى كورشىسى ماريا جان-جاعىنا جالتاقتاپ قاراپ. – بۇل قاتىننىڭ دا تۇندەلەتىپ ءجۇرۋى كوبەيىپ كەتتى. ۇنەمى بىرەۋلەر تاكسيمەن اكەپ تاستاپ ءجۇر.
– جەسىر قاتىن قاڭعىباس ەركەك بولماسا كىمگە كەرەك؟ – دەدى زىليحا سىبىرلاي سويلەپ. – ءقازىر ءجونى ءتۇزۋ ەركەكتى تابۋ قيىن. كوبىسى جۇمىسسىز. جۇمىسى بار نەمەسە قالتاسى قالىڭدارى ەكى-ۇشتەن قاتىن الىپ، باس-باستارىنا ءۇي تىگىپ بەرىپ، شالقىتىپ قويعان.
– سول قاتىنداردىڭ قانداي قۇدىرەتى بار؟ ءبىر بايدى مەڭگەرە الماي ءبىز ءجۇرمىز، – دەدى ماريا.
– بىزدەن ارتىپ بارا جاتقان سۇلۋ ەمەس. شاماسى، قىلىقتارى ارتىق بولۋلارى كەرەك، – دەپ زىليحا مىرس ەتتى.
شىنىندا اسەل ساباعىنان كەءلىسىمەن ۇزاقتى كۇن ۇيدە. «ءاي، دەيءتىن اجە، قوي دەيتىن قوجا» بولماعان سوڭ، ءوزىن تىم ەركىن سەزىنەدى. ەرىككەن قىزدارعا ىلەسىپ، كوشە كەزەدى. بولماسا اۋلادا وتىرىپ، ۋاقىتىنىڭ كوبىن زايا كەتىرەدى.تەك اناسى كەلەر الدىندا عانا ۇيگە كىرەءدى. سوسىن تۇك بولماعانداي كىتاپ بەتىن اشىپ، وقىعان ادام سياقتى تەلءمىءرىپ، ءتونىپ وتىرعانى.
بايدىڭ بالاسى باسىندى
كامەلەتكە ەندى جەتسە دە، اسەل ەرەسەكتەر ومىرىنە ەرتە ەنىپ، ءدامىن تاتا باستادى. دەنە ءبىتىمى كەسەك تۇلعالى، ءتوسى ەرتە ءبىتىپ، بۇلتيعان بوكسەسى ونى ون ءتورت جاستا دەگەنگە ەشكىم سەنبەسى انىق. ونىڭ ۇستىنە، ءاسەل ءوزى قاتارلى قىزدارمەن ءجۇءرۋدىڭ ورنىنا، كوبىنەسە وزىنەن ءالدەقايدا ەرەسەك، جىگىت بولىپ قالعان بالالاردىڭ اراسىندا كەتىپ بارا جاتادى.
اسەل ءوزىنىڭ ون ءتورت جاسقا تولعان تۋعان كۇنىن اتاقتى بيزنەسمەننىڭ بالاسى، جيىرما جاسار تيمۋردىڭ ساياجايىندا اتاپ ءوتتى. بۇلاي بولادى دەپ بۇرىن اسەلدىڭ ويىنا كەلمەگەن. تۋعان كۇنىنىڭ قىزىقتى ءوتۋىنە سەبەپشى بولعان تيمۋردىڭ ءوزى ەدى. ول اسەلگە:
– جۋىردا سەن ون ءتورت جاسقا تولاسىڭ. ال، تۋعان كۇنىڭنىڭ قالاي ءوتكەنىن قالار ەدىڭ؟ – دەدى اسەلدىڭ بەلىنەن قاپسىرا قۇشاقتاپ تۇرىپ.
– بىلمەيمىن، – دەدى اسەل باسىن ءبىر جاعىنا قيسايتىپ.
– قالايشا بىلمەيسىڭ؟
– بىلمەيمىن، اتاپ وتۋگە اقشام جوق، – دەدى اسەل مۇڭايىپ.
– اقشادان قام جەمە. سەن ءۇشىن مەن تاۋ قوپارسام دا اقشا تاۋىپ، تۋعان كۇنىڭدى وتكىزىپ بەرەمىن، – دەدى تيمۋر.
– راس پا، تيمۋر؟! – دەدى اسەل تيمۋردىڭ كورسەتكەن مارتتىگىنە ريزا بولىپ.
– سەندەي سۇلۋ قىزدان ەشتەڭە ايامايمىن، – دەدى تيمۋر كوتەرىڭكى كوڭىلمەن.
تيمۋر اسەلدىڭ تۋعان كۇنىنە ءبىرشاما جاقسى دايىندالىپتى. ىشىم-جەم جەتەرلىك بولدى. شامپاندى سۋسىن دەپ كوبىرەك ىشكەن اسەل دەمدە بىلق-سىلق ەتىپ، ماساڭ تارتتى. ءاسىرەسە، تيمۋر قاسىنا وتىرىپ الىپ، «ىش-ىشكە» سالىپ، جىلى-جىلى ءسوزدەر ايتىپ، بۇرىن قومپانيا قۇرامىندا بولىپ، ءجون-جوبانى كورمەگەن اسەل ونىڭ سوزىنە ەلىگىپ، كوڭىلى كوتەرىلگەنى سونشا، تيمۋردەن باسقا جاقىن جان جوقتاي، قايتا-قايتا كوزىنە جاس الدى. ونىڭ يىعىنا باسىن قويىپ، كەيدە تيمۋردىڭ سوزىنە راحاتتانا كۇلىپ، ەسالاڭ كۇيگە ءتۇسىپ وتىردى.
قىسقاسى، سول ءتۇن اسەلگە قاتتى ۇناپ، كوپكە دەيىن ەسىنەن شىعارا الماي ەسەلاڭ كۇيدە ءجۇردى. ونىڭ مۇنىسىن ەسكەرگەن تيمۋر جوق. «ءىس ءبىتتى، قۋ كەتتى» دەگەندەي، اسەلگە قايتىپ جۋىمادى. ويتكەنى، تيمۋر ءاسەلءدى سۇيگەن ەمەس، ءسۇيۋى دە مۇمكىن ەمەس ەدى. وزىنەن كوپ جاس كىشى قىزدى نەعىلسىن؟ ونسىز دا ونىڭ ماڭايى تولا قىز. قايسىسى بولماسىن تيمۋردىڭ بايلىعىنا قىزىعىپ، ايداۋىنا جۇرە بەرەتىن. دىتتەگەن ماقساتىنا جەتكەن سوڭ، تيمۋر اسەلگە قايتىپ ورالعىسى كەلمەگەن.
اسەل بولسا تالاي قىزبەن بولىپ، ماشىقتانعان تيمۋردىڭ ءسۇيىسىن اڭساپ، قالايدا ونىمەن تاعى ءبىر كەزدەسۋدى ارمانداپ ءجۇردى. ءبىر كۇنى ويدا جوق جەردەن تيمۋرمەن ۇشىراسپاسى بار ما؟ جۇرەگى جارىلارداي بولىپ قۋانىپ كەتكەنى سونشا، ارسالاڭداپ تۇرا ۇمتىلىپ، تيمۋردىڭ موينىنا اسىلا كەتىپ، جىگىتتىڭ القىمىنا تۇمسىعىن تىعىپ تۇرا قالىپ ەدى، تيمۋر اسەلدىڭ بەتىنەن قاعىپ:
– اسەل، ءوزىڭنىڭ ۇياتىڭ بار ما؟ جاپ-جاس بولىپ، وزىڭنەن كوپ جاس ءۇلكەن جىگىتتى قۇشاقتاي العانىڭ نە؟ – دەپ اسەلدىڭ كوكىرەگىنەن يتەردى.
شىنىندا، جىگىتتەرمەن بۇرىن كەزدەسىپ، ارالاس-قۇرالاس بولماعان اسەلگە تيمۋردىڭ مىنا قىلىعى تىم تۇسىنىكسىز كورىندى. انادا اكەسىءنىڭ ساياجايىندا بولعان تۇندە تيمۋر اسەلدىڭ ومىرىندە قالاتىنداي الا بوتەن سەزىمىن كورسەتكەن جوق پا ەدى؟ ەندى كەۋدەسىنەن كەرى يتەرىپ تۇرىسى مىناۋ؟
اسەلدىڭ تەمىرگە كوڭىلى قالعانى سونشا، تەرىس اينالىپ كەتتى. جىلاعىسى كەلىپ ەدى، كوزىنەن جاس شىقپادى. ءتيمۋردىڭ ساياجايدا امالداپ ءجۇرىپ باسىنان باعىن شەشىپ العانىن ەندى ءتۇسىندى. جىلاعانمەن ورنىنا كەلمەسىن سەزدى دە، جىگىتتەرگە دەگەن وشپەندىلىك جۇرەگىن جيىركەندىرگەنى سونشا، «مەن دە سەندەردىڭ «باقتارىڭدى» باستارىڭنان سىپىرىپ، يتكە كيگىزبەسەم تۇرا تۇرىڭدار» دەپ ىشتەي كەكتەندى. تيمۋرعا قايتىپ بۇرىلىپ نازار سالماستان ىلگەرى ءجۇرىپ كەتتى.
اسەل وعان قاتتى وكپەلەگەنىمەن كەلە-كەلە جىگىتتەردىڭ بارىنە تەرىس قاراي المادى. قانشا ايتقانمەن، قىز جىگىتتەر، ال جىگىتتەر قىزدار ءۇشءىن جاراتىلعانىن بىرتە-بىرتە سەزىنە باستادى. كەيدە قۇشتارلىق جەڭگەن جاعدايدا باسۋ ءۇشىن مىندەتتى ءتۇردە ەركەك كەرەك بولعان سوڭ، اسەل ەكىجاقتى ويىننىڭ وزىنە ءتيىمدى ەكەءنىن ۇقتى. ءبىرىنشىسى، قۇشتارلىعىن باسسا، ەكىنشىسى، جىگىت تە قۇمارىن باسۋى ءۇشىن، قالتاسىنداعى بارىن «ۇرماي-سوقپاي» نەمەسە «جالا جاپپاي» مادەنيەتتى تۇردە الىپ، ارقاسىنان قاعىپ شىعارىپ سالۋى ەدى.
قاپيزا جاعاسىن ۇستادى
«ەكەۋمىزدىڭ ەرتەڭىمىز نە بولادى؟» دەپ مازاسىز كۇي كەشكەن قاپيزا ەكى بىردەي جۇمىستى اتقارۋعا جانە ايشاعا ىلەسىپ، ەرىككەن ەركەكتەردىڭ قالتا تۇپتەرىندە قالعان تيىن-تەبەندەرىن قاعامىن دەپ ءجۇرىپ، قىزىنىڭ تاربيەسىنە نازار سالۋدى ۇمىتقانىن مۇلدەم سەزبەپتى. «ءايتەۋىر، اسەلىمنىڭ قارنى توق، ءۇستى ءبۇتىن» دەپ جۇرە بەرەر مە ەدى، ەگەر ونىڭ سومكەسىن كەزدەيسوق اشىپ، جاعاسىن ۇستاماعاندا.
ايشا ەكەۋى مەيرامحانادان ەڭگەزەردەي جاسامىس ەكى ەركەكتىڭ شىعارىپ سالۋىمەن كەشتەتە كەلگەن. اسەءلى بولسا كۇندەگى ادەتىندەي جارىقتى ءوشىرمەي جاتىپ قالعان ەكەن. ەكى تاناۋى پىسىلداپ، اندا-ساندا قورىلعا باسىپ الاڭسىز ۇيىقتاپ جاتىر. ءتىپتى اناسىنىڭ كەلگەنىن سەزەر ەمەس.
قاپيزا شەشىنىپ توسەككە قيسايعانىمەن جۋىق ارادا ۇيقىسى كەلە قويماعان سوڭ، قاراپ جاتقانشا دەپ قىزىنىڭ سومكەسىن اشقانى سول، كوزىنە بىردەن ءبىر بۋما مۇشەقاپ ءتۇسىپ، جۇرەگى سۋىلداپ كەتتى. شوشىنعانى سونشا، ەرىكسىز جاعاسىن ۇستاپ، سوستيىپ تۇرىپ قالدى. سوسىن الدەن ۋاقتا وزىنە-وزى كەلىپ: «باسە، بۇل قىزدىڭ ۇستىنەن ۇنەمى قىمبات ءيىسسۋدىڭ ءيسى اڭقىپ تۇرادى، ءبىر ءبالە باستاپ ءجۇر ەكەن عوي» دەدى ىشتەي كۇبىرلەپ. ودان ءارى اقتارىپ ەدى، فرانسۋزدىق قىمبات ءيىسسۋدىڭ قورابى، «جاستىق كۇناسى» كوكتەيلىنىڭ جارتىلاي ىشىلگەن ىدىسى شىقتى.
قاپيزا قىزىنىڭ سومكەسىن ابدەن اقتارىپ بولىپ، ىشىندەگى زاتتارىن ورنىنا قويدى دا توسەگىنە كەلىپ جاتىپ: «مەن وسىلاي جۇرە بەرسەم، مىنا قىز بەتىمەن كەتىپ، جاقسىلىققا اپارمايتىن سياقتى. ودان دا قاتاڭداۋ مىنەز تانىتىپ، ءبىراز قىسپاققا الماسام بولماس. بارىنە كىءنالى، اتىڭ ءوشىپ، يمانىڭ اس بولماعىر ەركىن. ەگەر ول ءوز ۇياسىنان بەزبەسە، بار ءومىرىمىز ءوز قالپىندا دامىپ، مەن دە جەلكىلدەپ، ەتەگىمدى كەز كەلگەن ەركەككە اشپاس ەدىم. مىنا قىز دا تاربيەلى بولىپ وسەر ەدى...» دەپ قاپيزا كورپەنىڭ ءبىر بۇرىشىن تىستەلەپ، بۋلىعا جىلادى...
ەرتەڭىنە اسەل ويانىسىمەن ءتۇنىمەن اشۋعا بۋلىققان قاپيزا قىزىنىڭ القىمىنان الا ءتۇسىپ:
– جەتپەگىر، اناۋ اكەڭ سياقتى بەيادەپ بولىپ وسەيىن دەپ پە ەدىڭ؟ – دەدى بار داۋسىمەن ايقايلاپ. ۇيقىلى-وياۋ اسەل نە بولعانىن ءتۇسىنە الماي:
– ماما، ساعان نە بولدى ازانىمەن؟ – دەدى اناسىنا تاڭىرقاي قاراپ.
– نە بولدى دەيسىڭ، ءا، وڭباعان، اناۋ سومكەڭدەگى نە نارسەلەر، ولاردى قايدان الدىڭ؟ جانىڭنىڭ بارىندا ايت، قانە؟ ايتپەسە قاعىپ ءجىبەرىپ جەرگە كىرگىزەمىن دە شاشىڭنان تارتىپ، قايتىپ سۋىرىپ الامىن، – دەدى قاپيزا ەكىلەنە قىزىنىڭ ۇستىنە تونە ءتۇسىپ.
– ماما، نەنى ايتىپ وتىرسىڭ، قايداعى زات؟ – دەدى اسەل تۇك ءبىلمەيتىندەي.
– اناۋ سومكەڭدەگى زاتتاردى ايتامىن. كانە، قايدان الدىڭ ولاردى؟
– بىلمەيمىن، – دەدى اسەل ەكى يىعىن قۋشيتىپ.
– ءما، ساعان، بىلمەسەڭ، – دەپ قاپيزا قىزىنىڭ جاعىنان تارتىپ-تارتىپ جىبەردى. اسەل شاپالاق جانىنا باتپاعانداي ءۇنسىز تومەن قاراپ سازارىپ وتىرىپ قالدى. قاپيزا جۇلقىنا باسىپ بارىپ، قىزىنىڭ سومكەسىن الىپ، الدىنا اقتارىپ سالىپ:
– سومكەڭە ءوزىڭ ەمەس، كاپەرىمدە جىن تىعىپ كەتكەن بولۋى كەرەك، سولاي ما؟ – دەدى قاپيزا قىزىنىڭ ءۇستىنە قايتا تونە ءتۇسىپ.
– بىلمەيمىن، اناۋ سىنىپتاس قىز جاۋھار مەنى مۇقاتۋ ءۇشىن ادەيى ماعان بىلدىرمەي سالىپ قويعان بولۋى كەرەك، – دەدى اسەل تومەن قاراعان قالپى مىڭگىرلەپ.
– وندا ءقازىر مەن سەنى شاشىڭنان سۇيرەپ مەكتەپكە الىپ بارامىن دا جاۋھارمەن بەتتەستىرەمىن. سوندا ءدالەلدەي الماساڭ، سول ارادا كوپتىڭ كوزىنشە كوزىڭنەن سوراڭدى اعىزىپ، يتشە تەپكىلەپ ولتىرەمىن، – دەدى قاپيزا دىرىلدەپ.
مۇنىڭ ارتى قيىن بولارىن سەزگەن اسەل الدەن ۋاقىتتا:
– ماما، ماماتاي، الداعى كەزدە قايتالامايمىن، كەشىر مەنى، – دەدى اناسىنىڭ اياعىنا جىعىلىپ.
– بولارىڭ بولىپ، بوياۋىڭ سىڭگەن سوڭ، سەنىڭ كەشىر دەپ جالبارىنعانىڭ نە، جالبارىنباعانىڭ نە؟ قۇدايىم-اي، ەندى ءقايتتىم؟ – دەدى قاپيزا باسىن شايقاپ كۇيىنىپ. سوسىن كەرەۋەت شەتىنە باسىن ۇستاعان قالپى سىلق ەتىپ وتىرا كەتتى.
ءيا، قاپيزا قىزىنا ەندى نە ىستەي قويماق؟ قىزى ءجۇرىس الىپ قالعان سياقتى. جۇمىستى قويىپ، ونىڭ باسقان ءىزىن اڭدىپ ۇيدە وتىرىپ قالۋعا بولمايدى. باس يەسى بولسا تاعى جوق. سوندا كىمگە سەنىپ، كىمگە ارقا سۇيەيدى؟ ونىڭ ۇستىنە، ءبىر جاعىنان ءوزى دە كىنالى. ايشاعا ەرىپ، رەستورانداتىپ، قىزى كوزىنەن تاسا قالدى. «ەندىگىم بولا قويماس، جۇمىستان كەيىن ۇيدە بولايىن» دەپ شەشتى
ەرتەڭىنە ايشا ەكى ەركەكتەن «تاپسىرىس» تۇسكەنىن ايتىپ، حابارلاسقاندا قاپيزا سەلت ەتكەن جوق. ايشانىڭ مۇنىسىن جاقتىرماعانداي ەرءىندەرى جىبىر ەتتى دە سامارقاۋ:
– ايشا، بۇگىن مەنىڭ مازام جوق. وتكەن جولى جونارقام سالقىن شالعىن شوپكە ءتيىپ ەدى. شاماسى سۋىقتاپ قالعانمىن-اۋ، ءسىرا بۇگىن بارا الماسپىن، – دەدى.
– تى چتو، ايشا، مۇنداي ءمۇمكىندىك بولا بەرمەس، ويلان، – دەدى ايشا.
– سەنىڭشە، ايشا، مەن قىزىق قۋامىن دەپ ءجۇرىپ اۋىرىپ ولمەكپىن بە؟ – دەدى قاپيزا قاتقىلداۋ ۇنمەن، قاباعىن شىتىپ.
– پودۋماەش، ساعان ءول دەپ وتىرعان مەن جوق. قولىمىزعا ءتۇسىپ تۇرعان ولجادان قاعىلامىز دەپ تۇرمىن. لاجى بولسا...
– جوق، مەن بۇگىن بارا المايمىن، – دەدى دە قاپيزا تەلەفونىن ءوشىردى. ايشا بولسا قايتىپ تەلەفون شالىپ، قاپيزانى مازالاعان جوق.
وسىدان باستاپ قاپيزا ايشادان ىرگەسىن اۋلاق سالدى. «ناۋقاس مەنى اينالدىرىپ الدى. ەركەكتەردىڭ كوءڭىلىن اۋلاۋعا ەڭسەم ءبىر كوتەرەر ەمەس» دەپ ايشاعا جاۋاپ بەرۋمەن بولدى. سوسىن ايشا دا قاپيزادان كۇدەرىن ۇزسە كەرەك، تەلەفون شالۋدى سيرەكسىتىپ بارىپ، مۇلدەم قويعان.
قاپيزا ەكى جۇمىس ىستەگەنىمەن العان ايلىعى اسەل ەكەۋىنىڭ كۇندەلىكتى شايلىعىنا جەتىپ، ارتىق تيىن-تەبەن ءبىر جينالماي-اق قويدى. سوسىن كەيدە كاپيزا كوڭىلتاقسىپ، باياعى ادەتىنشە اندا-ساندا رەستوران جاققا بارعىسى كەلىپ كەتەدى، ءوزىن-وزى توقتاتىپ، سابىرعا سالدى.
اسەل دە بۇرىنعىداي ەمەس، اناسى جۇمىستا بولعاندا ساندالىپ كەتىپ جۇرمەسە، اناسى كەلگەندە ءۇيدە بولىپ، ساباق وقىعان سىماق بولىپ، كىتاپ بەتىن اشىپ، ونى-مۇنى شۇقىلاپ وتىرعانى.
رەستورانعا كىممەن بارماسىن، اسەلدىڭ تاپسىرىسى الدىمەن «جاستىق كۇناسى» كوكتەيلى. ءيىسى بۇرقىراپ، ۇنەمى جانىڭنىڭ قوشىن كەلتىرەتىن ءتاتتى سۋسىن. باي-باعىلاندار مەن ولاردىڭ ەرىككەن ەركە توتايلارىنىڭ ىشەتىن سۋسىن.
اسەل بايدىڭ قىزى بولماسا دا ءوزىن سولاي سەزىنەدى دە، قۇلاق تۇندىرىپ، باسىڭدى مەڭ-زەڭ ەتەتىن مۋزىكاعا ءمان بەرمەي، وزىمەن-وزى بولىپ، وسى سۋسىندى اسىقپاي سوراپتاپ وتىرعاندى جانى سۇيەدى. ءارينە، ۇنەمى قىدىرىستاپ جۇرۋگە ونىڭ ۋاقىتى جوق. تەك اناسى جوقتا مەيرامحاناعا كەلەدى دە، اناسى جۇمىستان قايتار تۇستا تاكسيگە وتىرىپ، ۇيىنە جەتىپ الادى. تۇك ءبىلمەگەنسىپ، كىتاپ بەتىن اشىپ وتىرعانى. كوزى كىتاپتا بولعانىمەن كوڭىلى دەمدە «جاستىق كۇناسى» كوكتەيلىن اڭساۋمەن بولادى. كەيدە ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ، رەستورانداردى جاعالاپ كەتىپ قالعىسى كەلگەنىمەن اناسىنان باتا الماي، بايلاۋلى كۇشىكشە ىشتەي قىڭسىلاپ، كوكتەيلدى ءىزدەيدى.
ارينە، اسەل كەيدە اناسىنا ۇستالىپ تا ءجۇر. ويتكەنى، ماساڭ ەركەككە كەزدەسىپ قالسا، ءىستى تەز ءبىتىرۋدىڭ ورنىنا جۇتىپ قويىپ، مىجىما ءمانءسىز-ماعىناسىز اڭگىمەسىن ىشەكشە سوزىپ وتىرىپ الاتىندار بار. اسەلدىڭ اسىعىپ، كەتۋگە ىڭعايلانعانىنا قاراماستان توپ-تولىق بىلەگىنەن تارامىس الەۋەتتى قولىمەن قىسىپ ۇستاپ وتىرىپ الادى.
مىنە، وسىنداي كوبىكاۋىزدىلاردىڭ كەسىرى اسەلگە تالاي ءتيدى. سوسىن اناسىنىڭ الدىندا تالاي رەت كەشىرىم سۇراپ، «قايتالامايمىن» دەپ سان رەت ۋادە بەرىپ اقتالعانىمەن، قانى قايناعان اناسى تالاي رەت تومپەشتەگەنىمەن، اسەل قايتالاي بەردى. قاپيزانىڭ دا جىگەرى قۇمعا اينالىپ، قىزىنا نە ىستەرىن بىلمەي سالى سۋعا كەتىپ، سانسىرادى. كەيدە: «مىنا بالە العان بەتىنەن قايتار ەمەس، اۋرۋعا اينالىپ كەتكەن بولار» دەپ كۇدىكتەندى.
سونىمەن، قىزىنىڭ بەتىن قايتارا الماسىن سەزگەن قاپيزا: «زامان اعىمى سولاي، سوندايمەن اينالىسىپ جۇرگەن جالعىز مەنىڭ قىزىم با؟ كەشتە اسەل قاتارلى قىزداردىڭ قالا كافەلەرى مەن رەستوراندارىندا ساپىرىلىسىپ، بىرەۋى ماس بولسا، ەندى بىرەۋى بىرنەشە جىگىتتىڭ جەتەگىندە كەتىپ بارادى. سوندا بۇلاردى جاپ-جاس باستارىمەن الىپ بارا جاتقان قانداي اۋرۋ؟» دەپ قاتتى ويعا كەتكەنىمەن باسى جەتپەي تالاي ماڭگىرگەن كۇي كەشتى. «جۇرتتىڭ قىزىن ءسوز ەتىپ نە قىلام؟ الدىمەن ءوز قىزىمنىڭ ويىندا نە بارىن بىلەيىنشى» دەپ اسەلدى الدىنا وتىرعىزىپ قويىپ:
– اسەل، وسى ساعان نە جەتپەيدى؟ ەگەر بايسىراپ بارا جاتساڭ ەرتەرەك بايعا بەرىپ ۇزاتىپ سالايىن دەسەم، ءبىر وتباسىن كەلىن بولىپ مەڭگەرىپ كەتەردەي ەمەسسىڭ، سەن ءالى جاسسىڭ. كانە، ايتشى وسى. مەن سەنىڭ تۋعان اناڭمىن. ياعني ساعان ەڭ جاقىن اداممىن. تۇسىنە بىلسەڭ، سەن اناڭنان ەشنارسەنى جاسىرماۋعا ءتيىسسىڭ، – دەدى قاپيزا كوزىنە جاس الىپ، قىزىنىڭ ماڭدايىنان قايتا-قايتا سيپالاپ.
مانادان بەرى تومەن قاراعان قالپى ءۇنسىز تىڭداپ وتىرعان اسەل باسىن كوتەرىپ:
– ماما، سەنىڭ ايتقانىڭنىڭ ءباءرىن تۇسىنەم. ءبىراق، مەن تۇرعىلاس قىزداردىڭ ءبارى جاقسى كيىنىپ ءجۇرەدى. ءتىپتى ۇستەرىنەن قىمبات ءيىسسۋدىڭ ءيسى ارىلمايدى. ال، مەن بولسام، وكشەسى قاجالعان اياق كيىممەن جانە ەسكى-قۇسقى ۇسقىنسىز كيىمدەر كيۋدى قورسىنامىن. «مەن نەگە انالارداي بولىپ جۇرمەيمىن» دەپ ءوزءىمدى ءوزىم كىنالايمىن. ال، ولار سيياقتى كيىنىپ جۇرۋىمە سەنىڭ تاپقانىڭ تەك ىشىپ-جەۋىمىزدەن ارتىلار ەمەس. سوسىن مەن «تەمنىي» جولمەن اقشا تابۋدى ماقۇل كوردىم، – دەدى اسەل.
– قىزىم، بۇل جولدى تاڭداعانىڭ بولمايدى. سەن جاسسىڭ، جاستاي ومىرىڭە بالتا شاپپا. وقۋىڭ كەرەك، ءبىر وقۋدى بىتىرسەڭ، سوسىن ءبىر جۇمىسقا ورنالاسساڭ، كيىم دە ءبارى بولادى، – دەدى قاپيزا.
– قايدام، ءقازىر ەكى-ۇشتەن ديپلومى بارلار جۇمىس تابا الماي سەندەلۋدە. كۇنكورىس ءۇشىن ولار دا كەشتەتە رەستوران جاعالاپ ءجۇر، – دەدى اسەل.
– قىزىم-اۋ، ولاردى سەن قايدان بىلەسىڭ؟ – دەدى قاپيزا.
– تالاي رەت كومپانون بولعانبىز، – دەدى اسەل شىنىن جاسىرماي.
ءوزى جۇمىستان قولى بوساماي، ءتۇن قاتىپ جۇرگەندە قىزىنىڭ «جاستىق كۇناسى» كوكتەيىلىمەن اۋىزدانىپ، سونىڭ ءتاتتى دامىنە الدانىپ، تالاي «جەرگە» بارىپ قالعانىن ىشتەي سەزگەنىمەن نە دەرىن بىلمەي، قاپيزا ءبىراز ءۇنسىز قالدى. سوندا دا انا ەمەس پە؟ قاي انا پەرزەنتىن جامان جولعا يتەرسىن؟ سوسىن:
– بولمايدى، قىزىم بولمايدى، – دەدى باسىن شايقاپ. – وسى ارادان ەسىڭدى جيناپ، كەرى قايت، – دەدى.
اسەل اناسىنىڭ ايتقانىنا كەءلىسكەندەي باسىن يزەدى دە، قاپيزانىڭ الدىنا باسىن قويىپ، كوزىن جۇمدى. ويىنا نە ءتۇستى ەكەن؟ الدە
