ادەبيەت پورتالى ۇيىمداستىرعان "التىن قالام" ادەبي بايقاۋىندا دراما نوميناسياسى بويىنشا ۇزدىك اتانعان اقىلبەك شاياحمەتتىڭ پەساسى. جەڭىمپازدى قۇتتىقىتايمىز!
*** *** ***
(سەگىز كورىنىستى پەسا)
قاتىسۋشىلار:
ىبىراي التىنسارين – قازاقتىڭ ۇلى اعارتۋشىسى
ايعانىس – ىبىرايدىڭ كەلىنشەگى
نۇرجان – تاقتاق اقىن
قاۋمەن – ىبىرايدىڭ قۇداسى، بولىس
نيكولاي يۆانوۆيچ يلمينسكيي – ورىس پەداگوگى، ميسسيونەر
ورىس شەنەۋنىگى
ساندىباي – باي
تولەباي – باي
كۇتۋشى جىگىت
قوناق
جاسامىس كىسى
ەگدە تۇرعىن
جىگىتتەر، كەلىنشەكتەر،شاكىرتتەر
ءبىرىنشى كورىنىس
ىبىرايدىڭ قولىندا قۇمان. اسىقپاي بەتىن جۋىپ، قولىن شايادى. ەسىكتەن ايعانىس شىعادى.
ايعانىس:
وتاعاسى! دارەت الىپ جاتىرسىز با؟ ءالى نامازدىڭ ۋاقىتى بولعان جوق قوي.
ىبىراي:
يا، ايعانىس. دارەت دەسە دە بولادى. ساباق الدىندا ءمۇعالىمنىڭ جۇرەگى دە، قول-اياعى دا تازا بولۋى كەرەك. مەشىتكە ەنگەن مولدا قالاي دارەت السا، ءمۇعالىم دە ساباق بەرەر الدىندا سونداي ۇستانىمدا بولۋى كەرەك.
ايعانىس:
تورەم! جاقىندا ءسىزدىڭ جازعان قاعازدارىڭىزدىڭ اراسىنان مىنانداي جازبالاردى وقىدىم.
العان جارىڭ جامان بولسا،
ءبىر تاڭىرگە كوپ نالىرسىڭ.
جارىم سونداي بولسا ەكەن دەپ،
كورىنگەنگە كوز سالارسىڭ.
ماڭدايىڭا نەنى جازسا، سونى الارسىڭ،
بارىڭىزگە قاسى قارا، قىزىل ءجۇزدى تابىلماس.
ىبىراي:
ول راس، ايعانىس! اللاعا شۇكىر، سەنى ماعان كەز قىلدى. اقىلىڭا كوركى ساي قىز-كەلىنشەك سيرەك كەزدەسەدى. مەن ساباققا بارايىن. سەن اس-سۋىڭدى قامداي بەر. ءتۇس اۋا نۇرجان اقىن كەلەدى.
ايعانىس:
جاقسى، وتاعاسى!
قوڭىراۋ سوعىلادى. ىبىراي سىنىپقا كىرەدى.
ىبىراي:
بالالار، بۇگىن سارسەنبى. ءساتتى كۇن.ساباقتى باستايىق! بۇگىن ءبىزدىڭ العاشقى ساباعىمىز.
ءبىر قۇدايعا سىيىنىپ،
كەل، بالالار، وقىلىق،
وقىعاندى كوڭىلگە
ىقىلاسپەن توقىلىق.
ءىستىڭ بولار قايىرى
باستاساڭىز اللالاپ،
وقىماعان جۇرەدى
قاراڭعىنى قارمالاپ.
وقىساڭىز، بالالار،
شامنان شىراق جاعىلار،
تىلەگەنىڭ الدىڭنان
ىزدەمەي-اق تابىلار.
ىبىراي بالالاردىڭ بىرەۋىن تاقتاعا شاقىرادى. تاقتاعا ءوز قولىمەن ا ءارپىن جازادى.
بۇل الىپپەنىڭ العاشقى ءارپى ا. ادام وسى ارىپتەن باستالادى. اللا دەگەن ءسوز دە وسى ارىپتەن باستالادى. ايتىڭدارشى، قازاق تىلىندە وسى ارىپتەن باستالاتىن باسقا قانداي سوزدەر بار؟
شاكىرتتەر:
اربا. اي. ارمان. اقىن.
ىبىراي:
دۇرىس. اتا، انا، ار، ارمان، اي، التىن، بارلىعى دا وسى ارىپتەن باستالادى.
ەندى وسى سوزدەردى داپتەرلەرىنە جازىڭدار. تاعى دا تاقتاعا قاراڭدار!
اللا دەگەن ءسوزدى كيريلل ارپىمەن جانە اراب تاڭباسىمەن جازادى.
قاراڭدار!اراب تىلىندە سولدان وڭعا قاراي وقىساڭ دا، وڭنان سولعا قاراي وقىساڭ دا ءبىر ءسوز شىعادى. اللا. اۋەلى ا، سوسىن ل، سوسىن تاعى دا ل، سوسىن ا، ۇقتىڭدار ما؟ نەبارى ءتورت-اق ءارىپ.
شاكىرتتەر:
تۇسىنىكتى!
ىبىراي:
حالىق دەگەن ءسوز دە اللانىڭ ءبىر ەسىمى. سەندەر ەندى حالىق مەكتەبىندە ءبىلىم الاتىن بولاسىڭدار! بۇل اللانىڭ قالاۋى.
ىبىراي سىنىپتان شىعادى، وعان قارسى ايعانىس جولىعادى.
ايعانىس:
مەن ءسىزدىڭ قالاي ساباق بەرگەنىڭىزدى كوردىم. مەن دە ءبىلىم العىم كەلەدى. ءبىراق، مولدالار وعان قارسى.
ىبىراي:
مەن ەشقاشان دا ساباقتى بۇزۋعا مولدالارعا جول بەرمەيمىن، ال ميسسيونەرلەرگە قازاق بالالارىن شوقىندىرۋعا جول بەرمەيمىن. سەنىڭ ارمانىڭ ورىندالادى. جالعىز سەن عانا ەمەس، كەلەشەكتە قازاق قىزدارىن تۇگەل وقىتاتىن بولامىز.
ايعانىس:
راس پا؟ ولار ورىس تىلىندە دە وقىپ، جازا الاتىن بولا ما؟ الدە ارابشا عانا وقي ما؟
ىبىراي:
قىز-كەلىنشەكتەر ارابشا جازۋدى وقي السا، ول جاقسى، جانە بۇل ءۇشىن مولدالارعا العىس ايتۋ كەرەك.ءبىراق، ونىمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. ارىزدار مەن وتىنىشتەردى ورىس تىلىندە جازۋدى ۇيرەنبەسە بولمايدى. قازاق قىزدارى دا وقۋ عانا ەمەس، ءتۇرلى كاسىپتى مەڭگەرۋى كەرەك، كەستە تىگىپ، اس دايىنداپ قانا قويماي، باسقا ىستەردى ۇيرەنۋى كەرەك.
ايعانىس:
راحمەت سىزگە! ءوزىمنىڭ سىڭىلىلەرىمە دە وقىڭدار دەپ اقىل ايتامىن.
ىبىراي:
(جۇبايىن قۇشاقتايدى)
دۇرىس، قىمباتتىم!
ەكىنشى كورىنىس
ىبىرايدىڭ ءۇيى. ءبىر بۇرىشتا كىتاپتار قاتار-قاتار جينالعان شكاف.ىبىرايدىڭ ۇستىندە بەشپەنت، يىعىنا شاپان جامىلعان، باسىندا جيەگىندە قۇندىز ۇستالعان قازاقى بورىك. قوناق بولمەدە ىبىراي مەن نۇرجان. كىلەم ۇستىندە دوڭگەلەك ۇستەل - جوزى. داستارحاندا ۇيمە تاباق ەت. توستاعاندا قىمىز. ايعانىس قىمىز ساپىرىپ وتىر.
ىبىراي:
استى از الدىڭ عوي، نۇرجان! وندا قىمىزدان ءىش!
نۇرجان:
قاناعات، ىبەكە! مۇندا اس ءىشۋ ءۇشىن ەمەس، ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدى ەستيىن دەپ كەلدىم.
ىبىراي:
ءوزىڭ دە ءسوز ۇستاعان اقىن ەمەسپىسىڭ، نۇرجان. ەل سەنىڭ ءسوزىڭدى ەستۋگە ىنتىق.
نۇرجان:
ىبەكە! ءسىزدىڭ اتاڭىزدىڭ جاس كەزىڭىزدە ولەڭمەن جازعان حاتى وسى كۇنگى اۋىل بالاسى جاتقا ايتىپ ءجۇر. ولاردىڭ ارمانى ءسىز سەكىلدى وقۋ وقۋ.
ساحناعا بالقوجا ءبيدىڭ ەلەسى شىعادى.
بالقوجا بي:
ءۇمىت ەتكەن كوزىمنىڭ نۇرى - بالام،
جانىڭا جاردەم بەرسىن حاق تاعالام.
اتاڭ مۇندا اناڭمەن ەسەن-امان،
ءسۇيىپ سالەم جازادى بۇگىن ساعان.
اتاڭدى ساعىندىم دەپ اسىعارسىڭ،
ساباققا كوڭىل بولسەڭ باسىلارسىڭ،
اتا-اناڭدى ونەر بىلسەڭ اسىرارسىڭ،
نادان بوپ بىلمەي قالساڭ اھ ۇرارسىڭ.
شىراعىم، مۇندا جۇرسەڭ نە ەتەر ەدىڭ،
قولىڭا قۇرىق الىپ كەتەر ەدىڭ.
تەنتىرەپ ەكى اۋىلدىڭ اراسىندا
جۇرگەنمەن، نە مۇراتقا جەتەر ەدىڭ؟!
وسى حات بارلىق اۋىل بالاسىنا ايتىلعان سەكىلدى عوي. ءقازىر باسقا زامان بولىپ تۇر. الايدا، زاماننىڭ اۋا رايى قۇبىلىپ تۇرعان سەكىلدى.
ىبىراي:
يا، مەنىڭ اتام بالقوجا ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى ءۇش اعا سۇلتاندىققا ءبولىنىپ، ءار سۇلتاندىق ديستانسيالارعا، ديستانسيالار بولىمشەلەرگە بولىنگەن كەزدە ورتا ءجۇزدىڭ قىپشاق تايپاسىنىڭ ۇزىن بولىمشەسىن باسقارعان.وعان اۋەلى حورۋنجيي، كەيىن ءجۇزباسى جانە ستارشينا اسكەري لاۋازىمدارى بەرىلدى. ۇكىمەتتەن التىن مەدال الدى.
نۇرجان:
پاتشا وكىمەتى وعان ەسىمى جازىلعان ەكى تاپانشا مەن قوساۋىز مىلتىقتى سىيعا تارتقان ەكەن دەگەن اڭگىمە بار. سول راس پا؟
ىبىراي:
راس! ول جاعىن دا ءوزىڭ جاقسى بىلەسىڭ. ول ۇكىمەتكە ادال قىزمەت ەتتى. كەنەسارى باستاعان كوتەرىلىسكە قارسى شىقتى. اكەم 1844 جىلى كوتەرىلىسشىلەر قولىنان قازا تاپتى. اتامىز بولسا مەنەن ءۇمىت ەتىپ، ورىنبور شەكارا كوميسسياسىنىڭ قازاق بالالارى ءۇشىن اشقان جەتىجىلدىق مەكتەپ - ينتەرناتىنا وقۋعا بەردى. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن اتامنىڭ قاسىنا كەلىپ، حاتشى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. ءبىراق، اتام بالاسى قازا تاپسا دا كەنەسارىنىڭ وزىنە كەشىرىممەن قارادى. ونى بۇلاي جاساۋعا ماجبۇرلەگەن سول كەزدەگى پاتشا ساياساتى دەپ اۋىزەكى اڭگىمەلەرىندە ايتىپ قالعانىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىدىم.
نۇرجان:
بالقوجا بي كەنە حانعا: «اق پاتشاعا بەرگەن انتىم بار. انتتى اتتاي المايمىن. كەنەسارىنىڭ اسكەرىنە بەرەتىن جىگىتتەرىم جوق» – دەگەن سوڭ بارىپ حان قاتتى شامدانعان دەگەن دە ءسوز بار عوي.
ىبىراي:
ول دا شىن ءسوز. اتامىز ورىس پاتشاسىنا بەرگەن ۋادەسىن بۇزعان جوق. الايدا، اتامىز قۇلاي سەنگەن پاتشا 1822 جىلعى «ءسىبىر قازاقتارى تۋرالى جارعى» شىعاردى جانە قازاق دالاسىنداعى باسقارۋ جۇيەسىن – حاندىق قۇرىلىم مەن ءداستۇرلى بيلىك ۇلگىسىن ءبىرجولاتا جويدى. كەنەسارىنىڭ اكەسى قاسىم سۇلتان 1824 جىلعى باتىس ءسىبىر گەنەرال – گۋبەرناتورى كاپسيەۆيچكە «... ءسىز مەنىڭ مىنا سۇراقتارىما جاۋاپ بەرسەڭىز ەكەن: سىزدەر نەگە ءبىزدىڭ حالىققا قىسىم جاساپ وتىرسىزدار؟ ءبىزدىڭ جەرىمىزدە نەگە اسكەري بەكىنىستەر سالىنىپ جاتىر؟ وزەن-سۋىمىزعا نەگە اۋ قۇرىلعان؟ ورىستار يەمدەنىپ العان كولدەردەن نەگە قازاقتارعا تۇز الۋعا بولمايدى؟ وسىنىڭ ءبارى كىمنىڭ بۇيرىعىمەن جاسالىپ وتىر؟» – دەگەن ساۋالدارىن جولداپ، جاۋاپ بەرۋدى تالاپ ەتكەن.
نۇرجان:
سوندا وسى جىمىسقى ارەكەتتەرگە قالاي توسقاۋىل قويامىز؟
ىبىراي:
ورىسپەن اشىق شايقاسۋعا قازاقتىڭ دارمەنى جوق. ورىستىڭ قارۋى دا مىقتى، ايلاسى دا كوپ.
باياعىدا دوسبول داتقا ارقادا قوقان حاندىعىنا اۋىپ بارىپ: «ءبىز بولساق مۇسىلمان ەلىنە قوسىلدىق، ال ارقاداعى ەل ورىس بولىپ كەتەتىن بولدى»، – دەپ ارقاعا كوشىپ باراتىن جاپپاستىڭ ءبىر ادامىنان كەلىسىم الىپ، ارقاداعى قىپشاق اعايىنداردىڭ باستى كىسىلەرىنە تاپسىر دەپ حات بەرەدى.
نۇرجان:
بىلەمىن، ىبەكە! ول حاتتىڭ مازمۇنى مىنانداي:
«دۇعاي سالەم ايتامىن،
قانقوجا مەن بالقوجا،
سوزىمە قۇلاق سال، قوجا.
ءشۇيىنشالى، قارپىق باي،
قازىباي ۇلى ناۋرىزباي،
جادىڭدا بولسىن ءبىر قۇداي،
وي قىپشاق پەن قىر قىپشاق،
ءبارىن جيساڭ، ءبىر قىپشاق،
سول قىپشاقتىڭ ىشىندە
دۋا تيگەن ءبىر قىپشاق.
مىنگەن اتى توپىشاق،
جال-قۇيرىعىن جايقالتىپ،
شاپقىلاپ جۇرگەن سول ءبىر شاق.
قونىس بولار دەمەڭىز،
ارقانىڭ سارى دالاسى،
وتەن بولار دەمەڭىز،
ورىستىڭ سالعان قالاسى،
وسىندا جاتىپ قورقامىن،
ورىس بولىپ كەتەر دەپ،
سول جاقتا قازاق بالاسى».
ىبىراي:
سول تۇستاعى داعدارىسقا تۇسكەن ەل قاسىرەتى، قايدا بارارىن بىلمەي باسىن تاسقا دا، تاۋعا دا ۇرعان حالىق تاعدىرى وسى حاتتىڭ مازمۇنىنان دا انىق بايقالادى. جاقىنداعى ورىسپەن تاتۋ بولعان دۇرىس پا، الىستاعى قوقانمەن سىيلاسقان ءجون بە دەگەن ساۋالعا اتامىز بالقوجا بي ەل اعالارىمەن بىرلەسىپ جاۋاپ ىزدەيدى.
«باسىمىزدى قوسالىق،
ۇزىن سۋدىڭ بويىنان،
ءبىر جاقسىلىق توسالىق،
ونان جاقسىلىق بولماسا،
قاتىن-بالا قامى ءۇشىن،
باسقا جاققا بوسالىق.
ءدام بۇيىرىپ ءسىز كەلسەڭىز،
توسەك پەن ءتور سىزدىكى،
ەسىكتە ورىن بىزدىكى،
ەگەر ءتىلدى الماساڭ،
ايتقان سوزگە كونبەسەڭ،
قازۋلى كور سىزدىكى».
نۇرجان:
بۇل حاتتى جاپپاستىڭ ادامى ناۋرىزباي بيگە تاپسىرىپتى. بي حاتتا اتى اتالعان باسقا دا ادامداردىڭ تۇگەل باسىن قوسىپ، حاتتى وقىپ، كەڭەسىپ، جاۋاپ قايتارۋعا ۇيعارادى. ولاردىڭ قايتارعان جاۋابى مىنانداي:
«دوسبول بي حات جازىپتى ءبىزدىڭ ەلگە،
ءبىزدىڭ ەل سارىارقادا، شالقار كولدە.
سىرلاعان سارتتىڭ تامىن ماقتاي بەرمەي،
دوسبول بي، ءوزىڭ كەلشى وسى شەڭگە.
ورىس ءجۇر وسى كۇنى سىردى اينالىپ،
سالۋعا سىرعا دۋان ىڭعايلانىپ،
سالعالى سىرعا دۋان ون جىل بولدى،
كىمىڭ تۇر سوعىسۋعا وڭتايلانىپ؟!
باياعى مىناۋ ورىس كۇيىندە تۇر،
بۇل كۇندە اقمەشىتتىڭ تۇبىندە تۇر.
جالايىر، ءۇيسىن، دۋلات، نايمان، قىپشاق
جىلىنا ءۇش شابىلىپ قۇرىپ وتىر.
بۇل سوزگە ءوزىڭىز دە تۇسىنەرسىز،
تەگىندە جىگىت ەمەسسىز ءبىلىمىرسىز،
جىلىنا زەكەتىم دەپ ءۇش قانايدى،
ورىستاي وسى كۇنى سارت تا ءدىنسىز».
ناۋرىزباي بي بۇل حاتتى باياعى حات اكەلۋشىگە بەرەدى. دوسبول حاتتى العاننان كەيىن ءۇش داتقانى شاقىرتىپ: «مەن ارقاداعى اعايىنداردى شاقىرتىپ ەدىم، ولار مىنانداي جاۋاپ قايتارىپتى، نە ايتاسىزدار؟» – دەپ اقىلداسادى.
دوسبول ءبيدىڭ سەرىكتەرى وتىرىپ: «وزىمنەن باسقا ءسوز بىلەتىن ادام جوق دەپ، اۋزى-باسىڭ سۇيرەڭدەپ، بۇلدىرەسىن دە جۇرەسىڭ. ايتقاندارى بەكەر مە؟ زەكەتىم دەيدى، قۇشىرىم دەيدى، ءپىتىرىم دەيدى، جىلىنا ءۇش رەت الادى، ولار بولسا ورىسقا ءۇي باسى 20-30 تيىننان سبور دەگەن سالىق قانا تولەيدى. تەك جاتقان ەلدە نەڭ بار ەدى، ال ەندى ءوزىڭ كوش!» – دەپ كەيىپتى.
دوسبول ولارعا وكپەلەپ، ءوز قاراۋىنداعى ەلدى ارقاعا كوشىرەم دەپ قاراتاۋدى باستىرىپ، سىرعا كەلىپ قۇلايدى. سىر بويىندا جاۋعا كەزدەسە مە، جۇتقا جولىعا ما، اقىرى ارقاعا اۋىپ كەلە الماي، وتىرعان ورىندارىندا ورنىعىپ قالادى.
ىبىراي:
ال ورىسقا بودان بولعان قازاقتاردىڭ جاعدايى دا وڭىپ كەتە قويعان جوق. ەندىگى امال ورىسپەن سوعىسۋ، بوسقا قىرىلۋ ەمەس، سول ورىسقا باعىنىشتى بولساق تا، قازاقتىڭ جاستارىن ورىس وقۋىنا ۇيرەتۋ، ءتۇرلى عىلىمدى، اسكەري ونەردى مەڭگەرۋ.
نۇرجان:
ولار دا ورىس بولىپ كەتپەي مە؟
ىبىراي:
تەگىنە تارتسا، بولمايدى. ونىڭ ەسەسىنە ورىستان قازاعىن قورعايدى. حالىقتىڭ كوزىن اشادى. نە ايتۋدى، قالاي ايتۋدى بىلەتىن بولادى. ونەر-بىلىم بار جۇرتتان ۇيرەنگەننىڭ زيانى بولمايدى.
نۇرجان:
ەندى ءتۇسىندىم، ىبەكە! اقىلىڭىز اپلوتونداي ەكەن. ءبىراق، ءبىزدىڭ ۇيىقتاپ جاتقان قازاقتى وياتۋ وڭاي شارۋا ەمەس.
ىبىراي:
ءسىز بولىپ،ءبىز بولىپ ناسيحات ايتساق، نەگە ويانبايدى؟ ءجا، ءبىراز پىكىرلەستىك، نۇرجان. وسى دا جەتەر. ەندى تەرمەلەتىپ جىبەر.
نۇرجانعا دومبىرا ۇسىنادى.
نۇرجان:
بiسiمiللا، راحمان-راحيم!
بولمادى تومەن نازارىم،
جەر ءجۇزiنە جايىلدى
ناسيحات بولىپ عازالىم.
ءدۇنيانىڭ مەن كوردiم
نەشە قىزىق بازارىن.
قۇربىمەن قاتار جۇرگەندە
كەيiن قالىپ، شiرەتتەپ،
كەمiمەدi اجارىم.
قالام السام قولىما،
سىناۋشى ەلiم نۇرجاننىڭ
بiلۋشi ەدi جازارىن.
اۋدارىلعان ءدۇنيانىڭ
كەشەگi كەزدە اسپانعا
اسىق ويناپ بۇل نۇرجان،
بالا دا بولدىق بiر شاقتا.
ەش نارسەدەن حابارسىز،
جاقسى ادەتتەن بيحابار،
Iستەر iستەپ ۇنامسىز،
اتقا مiندiم ون بەستە،
ءدۇنياعا الاڭسىز،
ويىن دا كۇلكi، ات جارىس،
اۋەس قىلىپ ءاربiرiن،
جۇرە المادىم قۇمارسىز.
جىلاتىپ، بiردە كۇلدiرiپ،
ءدۇنيانى مۇلدە ءبۇلدiرiپ،
نە قىلمادىق بiز ارسىز؟!
ەركiمەن ءجۇردiم كوڭiلدiڭ،
قايدا جامان iس بولسا،
Iشiندە سونىڭ كورiندiم.
قايدا بولسا تاماشا،
Iشiنە بارىپ ءان سالىپ،
ولەڭمەنەن كۇلدiردiم.
شارۋا ءجونiن ۇستاماي،
قىزىق كورiپ وسىنى،
ءوزiمدi ءوزiم ءبۇلدiردiم.
كوڭiلiم، ماعان ىرزاسىڭ،
ايدىن كولدiڭ iشiنەن
لاشىندى، سۇڭقاردى
تاڭداپ ءجۇرiپ iلدiردiم.
بولىپ ءجۇردi بiر شاقتا
ەكپiنiم مەنiڭ داۋىلداي،
جاستىق شiركiن كوتەردi،
پالە كەلسە باسىما
قىرعىزدىڭ الا قاۋىنىنداي .
ءدۇنيادا قيىن سول ەكەن،
ەرەگەسسەم بiرەۋمەن،
جالعىزدىق ءتۇسiپ باسىما،
بۇزىلامىن سابىنداي.
ويلاتپايتىن ازدىقتى،
لەپiلدەگەن جiگiتتiك،
باراسىڭ ءوتiپ ساعىمداي.
ميىم قاتتى ويلاۋمەن،
وي ورنىنا كەلە الماي،
جۇرەمiن ەپتەپ سىيلاۋمەن،
كوڭiل ءجۇيرiك، تiل وراق،
توقتاتىپ ءبۇردiم بايلاۋمەن.
پايداسىز ءسوزiڭ، مىسالى،
تويدىرا ما قۇرساقتى
دامىلسىز ساعىز شايناۋمەن.
دەرتكە دارمەن تابىلماس،
سەبەبiن تولىق سايلاماي،
قۇر كوڭiلدi ايداۋمەن.
وتپەسiن كۇنiم ءدۇنيادان
باسىنا پايدا، جۇرتىڭا
قورعانى جوق ميلاۋمەن.
ءدۇنيادا سايران قىلاتىن
جiگiتتiك، قايران، كۇنiم-اي!
جازىم بولىپ كەتكەن جوق
كوزدەگەن وعىم دارىماي.
سۇلۋ قىلىپ باققانمەن،
قازانات شاپپاس ارىماي.
مۇراتقا وڭاي جەتپەيدi،
قىناپتا جاتىپ كەرنەگەن
بولات وتپەس جانىماي،
اقسۇڭقار قۇس جەم تiلەپ،
تۇعىردا تۇرىپ قارانعان،
بايلاۋداعى قازانات
تۇنەكتە تۇرىپ كۇن كورمەي،
شىلبىرىنا ورالعان.
ەر بەلiنە جاراسار
اسىلعان قىلىش جالانعان.
جولداستىڭ ەرi تاپتىرماس
تار جەرلەردە سىنالعان،
دەرتi كەتپەس كوڭiلدەن،
دوستان دۇشپان تابىلماس،
بiرگە ءجۇرiپ سىر العان.
ىبىراي:
بارەكەلدى، نۇرجان! مىنە، وسىنداي تەرمە-تاقپاقتاردىڭ ءوزى ناسيحات ەمەي نەمەنە؟ ايتپاقشى، نۇرجان! ۇمىتىپ كەتپەي، الدىن الا ايتىپ قويايىن. كەلەسى اپتادا جول جۇرەمىن. قارابالىقتاعى قاۋمەن قۇداعا بارماقپىن. سەن مەنىمەن بىرگە ءجۇر.
نۇرجان:
جاقسى، ىبەكە!
ىبىراي:
ايعانىس! سەن دە ءۇي شارۋاسىن قويا تۇرىپ، بىزگە ءبىر ءان سالىپ بەرسەڭشى!
نۇرجان:
مەن دە سونى وتىنگەلى وتىر ەدىم.
ايعانىس:
ەندەشە ابايدىڭ ءانىن ايتايىن.
(ءاندى باستايدى)
ايتتىم سالەم، قالامقاس،
ساعان قۇربان مال مەن باس.
ساعىنعاندا سەنى ويلاپ،
كەلەر كوزگە ىستىق جاس.
(وسى جەرگە كەلگەندە نۇرجان قوسىلىپ كەتەدى)
سەنەن ارتىق جان تۋماس،
تۋسا تۋار، ارتىلماس.
ءبىر وزىڭنەن باسقا جانعا،
ىنتىقتىعىم ايتىلماس.
(ىبىراي دا قوسىلادى)
اسىل ادام ايىرىلماس،
ءبىر بەتىنەن قايىرىلماس.
كورمەسەم دە، كورسەم داعى،
كوڭىلىم سەنەن اينىماس.
ىبىراي:
تاماشا! ابايدىڭ سوزدەرى دە، اندەرى دە عاجاپ قوي. اتتەڭ، وزىمەن جولىعۋدىڭ ءساتى تۇسپەي ءجۇر.
كەنەت سىرتتان ۋ-شۋ شىعادى.
جىگىت:
ىبىرايعا جەتكىزەتىن تىعىز حابارىم بار.
ىبىراي:
كىرسىن.
سىرتتان ورتا جاستاعى كىسى كىرەدى.
جىگىت:
اسسالاۋماھالەيكۋم، يگى جاقسىلار!
ىبىراي:
ۋاھالايكۋماسسالام!
ايعانىس:
جوعارى شىعىڭىز.
جىگىت:
ىبەكە، مازالاعانىما ايىپ ەتپەڭىز. ەل ىشىندە ءبىر وقىس وقيعا بولىپ قالدى.
ىبىراي:
نە بولدى؟ ايتا بەرىڭىز.
جىگىت:
الگى سىزگە كەلىپ جۇرەتىن پروتوتوپ دەگەن دياك بار ەمەس پە، عايسانىڭ ءدىنىن ناسيحاتتاپ جۇرگەن.
ىبىراي:
يا، وعان نە بولىپتى؟
جىگىت:
ءبىزدىڭ تەڭتەكتەر مونشاعا ءتۇسىپ جاتقان جەرىندە ۇستىنە كىرىپ بارىپ، «سۇندەتكە وتىرعىزىپ» جىبەرىپتى.
ىبىراي:
جاراماعان ەكەن. جارايدى، ءبىر امالىن تابارمىز. ول ءوزى ءقازىر قايدا؟
جىگىت:
ولىمنەن ۇيات كۇشتى دەگەن. ەشقايدا بارماي، قاشىپ كەتىپتى.
ىبىراي:
ۇلىقتارعا شاعىم جاسادى ما ەكەن؟
جىگىت:
ول جاعىن بىلمەدىك. سونىڭ الدىن الا ما دەپ سىزگە حابارلاپ وتىرمىز.
ىبىراي:
جاقسى. ءبىر ءجونى بولار.
(كۇلىپ) ءبىزدىڭ بۇزىقتار كەنەسارىنىڭ ءىسىن قايتالاعان ەكەن.
جىگىت:
جاقسى! وندا مەن بارا بەرەيىن.
شىعىپ كەتەدى.
نۇرجان:
كەنەسارى دەيمىسىز.
ىبىراي:
يا! ول ورسكىنى تاستاپ شىققاننان كەيىن ورىستىڭ برەدى دەگەن بەكىنىسىن ورتەپ جىبەرگەن. ول جەردى قازاقتار كۇيىك دەپ اتايدى. ونىمەن قويماي، قولعا تۇسكەن ورىس سولداتتارىن ءپىشتىرىپ تاستاعان. سول ماڭايداعى جەر اتاۋى سودان «ورىسكەسكەن» اتالىپ كەتكەن.
نۇرجان:
ول ونى قاساقانا جاساماعان شىعار. ورسك قالاسىندا ولاردىڭ قازاقتى قويداي قىرعانى، تۇرعىنداردىڭ قاشىپ كەلىپ، ورسك قالاسىن جامانقالا اتاعانى دا راس قوي.
ىبىراي:
كەنەسارى قارىمتا رەتىندە ادەيى سولاي جاسادى، ال مىنا جىگىتتەردىڭ ولاي ەتكەنى بىلمەستىك، تەڭتەكتىك. بۇزاقىلىق دەسە دە بولادى. الايدا، بولار ءىس بولىپ قالدى. سول پوپتىڭ كەتكەنى دە دۇرىس شىعار. تەك پاتشا شەنەۋنىكتەرىنە وسىلاي بولدى دەپ ايتۋعا ارى جەتپەس. ايتا قالسا، «ءبىر بۇزىقتىڭ ءىسى» دەپ جاۋاپ بەرۋگە تۋرا كەلەر.
نۇرجان:
قيىننان شىعۋ جولىن ءوزىڭىز تابارسىز، ىبەكە!
ورنىنان تۇرىپ، شكافتاعى كىتاپتاردىڭ ءبىرىن قولىنا الادى.
تولستوي.
كىتاپتارعا قاراپ
پۋشكين، لەرمونتوۆ، رۋسسو، شەكسپير، چەرنىشيەۆسكيي، گەگەل، بايرون،ۋشينسكيي.
وسى كىتاپتاردىڭ بارلىعىن تۇگەل وقىدىڭىز با، ىبەكە؟
ىبىراي:
تۇگەل دەرلىكتەي. اراسىندا ءالى تولىق وقىپ ۇلگىرمەگەن كىتاپتار دا بار.
نۇرجان:
دۇنيەنىڭ كىلتى كىتاپتا ەكەن عوي.
ىبىراي:
كىتاپتا بارلىق عىلىم، ونەر-بىلىم بار.ءبىزدىڭ ماقساتىمىز وسى كىتاپتار ارقىلى قازاق بالاسىنىڭ ساناسىنا نۇر ءسىڭىرۋ، حالىقتىڭ كوزىن اشۋ، ۇيقىدان وياتۋ.
مەن ساعان ءبىر قىزىق ايتايىن. بىزدە قازاق كىتاپتى ساندىقتا ساقتايدى. ونى كوپ ادام وقىعاننان كەيىن مۇقاباسى جىرتىلىپ، بەتتەرىنىڭ توز-توزى شىعادى. ال كورشى ەلدەردە كىتاپ تۇپتەيتىن ستانوكتار مەن كىتاپتى جوندەيتىن ارناۋلى اسپاپتار بار. ءبىز كەلەشەكەتە اشىلاتىن مەكتەپتەرگە سونداي ستانوكتاردى الدىرامىز.
نۇرجان:
مۇنىڭىز شىنىندا تاماشا باستاما ەكەن.
ىبىراي:
نۇرجان، سەن ءبىزدى الدا نە كۇتىپ تۇرعانىن تۇسىنەمىسىڭ؟ بالالارعا ءبىلىم بەرۋ بارلىق اتا-انانىڭ مىندەتى، بارلىق كوزى اشىق ۇلتتار، ورىستار دا وسىلاي جاسايدى. الىستان حابار العىزاتىن تەلەگراف تا، اتتان دا،تۇيەدەن دە ءجۇز، ءتىپتى مىڭ ەسە ارتىق اۋىر جۇك كوتەرەتىن بۋمەن جۇرەتىن ماشينالار دا ءبىلىم ارقىلى كەلەدى. ونەر-بىلىم بار جۇرتتار تاستان سالاي سالعىزدى؛ ايشىلىق الىس جەرلەردەن، كوزىڭدى اشىپ-جۇمعانشا، جىلدام حابار العىزدى. اتى جوق قۇر اربانى مىڭ شاقىرىم جەرلەرگە، كۇن جارىمدا بارعىزدى.ادامدى قۇستاي ۇشىردى، مال ىستەيتىن جۇمىستى وت پەن سۋعا ءتۇسىردى؛ وتىنسىز تاماق ءپىسىردى، سۋسىزدان سۋسىن ءىشىردى. ءبىز باسقا حالىقتاردان قالماۋىمىز كەرەك. جارايدى!
ايعانىس! شارۋاڭدى قويا تۇرىپ، بىزگە ءبىر ءان سالىپ بەرسەڭ قايتەدى؟
نۋرجان:
مەن دە وسىنى ايتقالى وتىر ەدىم.
ايگانىس:
ولاي بولسا، ابايدىڭ ءانىن ايتايىق.
ايتتىم سالەم، قالامقاس،
ساعان قۇربان مال مەن باس.
ساعىنعاندا سەنى ويلاپ،
كەلەر كوزگە ىستىق جاس.
نۇرجان قوسىلادى:
سەنەن ارتىق جان تۋماس،
تۋسا تۋار، ارتىلماس.
ءبىر وزىڭنەن باسقا جانعا،
ىنتىقتىعىم ايتىلماس.
ىبىراي:
اسىل ادام ايىرىلماس،
ءبىر بەتىنەن قايىرىلماس.
كورمەسەم دە، كورسەم داعى،
كوڭىلىم سەنەن اينىماس.
ىبىراي:
تاماشا! ءسوزى مەن ءانى ۇيلەسكەن، قانداي عاجاپ!
ءۇشىنشى كورىنىس
ورتادا – ورىسشا كيىنگەن، اق قۇبا، شوقشا قارا ساقالى بار، ورتا بويلى ىبىراي التىنسارين. ونىڭ جانىندا دەمبەلشەلەۋ كەلگەن، تولىق دەنەلى، سيرەك بىتكەن سارى ساقالدى، باسىنا تاقيا، ۇستىنە ماقپال بەشپەت كيگەن نۇرجان ناۋشاباي ۇلى. ولاردى قارسى الىپ، الدارىنان ۇزىن بويلى، اشاڭ ءجۇزدى قاۋمەن بولىس شىعادى.
ىبىراي:
اسسالاۋماھالەيكۋم، قۇدا!
قاۋمەن:
ۋاھالايكۋماسسالام، ىبىراي قۇدا! قوش كەلدىڭىزدەر! تورگە شىعىڭىزدار! ات-كولىك امان-ەسەن بە.
ىبىراي:
شۇكىر! تەگىس امانبىز. سىزدەرگە سالەم بەرە كەتەيىك دەپ جولدان ارنايى بۇرىلدىق.
قاۋمەن:
راحمەت! ونىڭ دۇرىس بولعان.
قوناقتار جايعاسىپ وتىرادى.
قاۋمەن:
قۇدا، كوپ كىسىمەن نەگە كەلمەدىڭ؟
ىبىراي:
مىنا جانىمداعى جىگىت سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ازامات، ناۋشابايدىڭ نۇرجانى. بۇل ءوزى جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن پالۋان، ات قۇلاعىندا ويناعان شاباندوز، قۇرالايدى كوزدەن اتقان مەرگەن، اقيىق قىران ۇستاعان قۇسبەگى، تاڭدايى تاقىلداعان تاقتاق، كۇمبىرلەتىپ كۇي توككەن دومبىراشى، قازاققا قارا سوزدە دەس بەرمەگەن شەشەن، قىسىلعاندا توپ باستاعان كوسەم، وسىدان ارتىق كوپ بولا ما؟!
قاۋمەن:
بولدى، بولدى، قۇدا! ماقتاۋىن جەتكىزدىڭ.
