- سوڭعى سوت وتىرىسى تۋرالى ايتساڭىز، سۋديا ءسىزدىڭ تالاپ-ارىزىڭىزدى قانشالىقتى قاناعاتتاندىردى؟
- اپەللياسيالىق سوتتى جۇرگىزگەن نۇرلان مۇحامەدجان ۇلى دەيتىن بەلگىلى ادۆوكات، ول كىسىنىڭ تاريحتا ازامات رەتىندە قالۋعا مۇمكىندىگى بولدى. وكىنىشكە قاراي ول تاريحتىڭ بەرگەن مۇمكىندىگىن پايدالانا المادى.ادۆوكاتتارىم وتەگەن ىقسانوۆ، شىنقۋات بايجانوۆ اپەللياسيالىق سوتتى جۇرگىزۋشى مۇحامەدجانۇلىنا ماعان ايىپ تاعىلعان ساتتەن باستاپ بارلىق ءمان-جايدى دالەلمەن ءتۇسىندىردى، مەن دە ءىستىڭ اق-قاراسىن ايىرۋعا شاقىردىم.
ەڭ باستىسى بۇل سوتقا ەشقاشان كەلمەگەن، مەنى «ايىپتاۋشى» 13 ارداگەردىڭ بىرەۋى كەلدى. ەسىمى جوگوۆ نيكولاي پانتەلەيەۆيچ. جوگوۆ سويلەپ بولعاننان كەيىن بىزگە سۇراق قويىڭىز دەدى، ءبىز سۇراق قويعان ەدىك، قويعان سۇراقتارىمىزدى سۋديا «بولمايدى» دەپ قاقپايلادى، ءبىراق ونى ەستىمەدى مە جوگوۆ: «مەن جۋرنالدى وقىعان جوقپىن، ءبىراق ماعان وسى تۋرالى “ءتۇسىندىردى”» دەدى. ول كىسىنىڭ ءسوزى مەن وقىمايمىن، ءبىراق ايىپتايمىن دەگەنگە سايادى. ول: «سەندەر ءپۋتيندى گيتلەرمەن بەكەر سالىستىرعانسىڭدار، ويتكەنى گيتلەر كونسلاگەرلەردە قانشاما بالالاردى كۇيدىرىپ ءولتىردى، قاتىگەزدىك كورسەتتى، ال پۋتين كەرىسىنشە ۋكراينادان جەتىم قالعان بالالاردى رەسەيگە الدىرىپ، كومەگىن جاسادى، پۋتين دۇرىس جۇمىس ىستەپ جاتىر»، - دەيدى. مەن مىنا جۋرنالدا سول كونسلاگەر تۋرالى، سول سوعىستاعى ناسيزم، گيتلەردىڭ جاساعان زۇلىمدىقتارى، قۇرباندارى تۋرالى جازىلعانىن بىلەسىز بە؟ دەپ سۇراسام، ول مۇلدە حابارسىز. ال، بىزدە ول جازىلعان. ەڭ نەگىزگى نارسەنى بىلمەيدى، جۋرنالدى وقىماعانىن مويىنداپ تۇر، وسىنى سوت قاپەرگە العان جوق.
سوتتىڭ سوراقىلىعى سول، اۋداندىق سوتتىڭ 12 بەتتىك شەشىمىندە تالاپكەردىڭ نە جازىپ بەرگەنىن سوزبە ءسوز پايدالانعان. مورالدىق شىعىن تۋرالى دا سولاي، بۇلار العاشقى ساراپتامانى(الماتى قالاسىنىڭ باس پوليسياسىنىڭ تاپسىرماسىمەن جاسالعان ساراپتاما)نەگىزگە الدى. سوتتىڭ ءوزى ساراپتاما تاعايىنداماعاندىقتان بۇرىنعى ساراپتاماعا سۇيەنۋگە بولمايتىن ەدى. ءتىپتى بۇرىنعى ساراپتامانىڭ وزىندە تەرروريزم جوق، ەكسترەميستىك قىلمىسقا شاقىرۋ بەلگىلەرى جوق، ... يزمدەردىڭ ءبارى جوق، تەك قانا «ەكسترەميزمدى اقتاۋ بەلگىلەرى بار بولۋى مۇمكىن» دەپ قانا تۇر. ال اۋداندىق سوت «ءفاشيزمدى ناسيحاتتاعان» دەپ جىبەرگەن بولاتىن. وسى سوت بولسا «مەن سەندەرگە جاقسىلىق جاسادىم» دەگەندەي، شىعارعان ۇكىمى - 13 ميلليون ايىپپۇلدى 10 ەسە قىسقارتۋ بولدى، كەشىرىم سۇراۋ سول كۇيىندە قالدى. ال كەشىرىم سۇراۋىمىز تالاپ ەتىلگەن باستى سەبەپ بىزگە تاعىلعان «فاشيزمدى ناسيحاتتاعانى ءۇشىن» دەگەن ايىپ بولاتىن. قازاقستان حالقىنىڭ الدىندا، جانە سوعىسقا قاتىسۋشى ارداگەرلەردىڭ الدىندا جاريا تۇردە باسپاسوزدە كەشىرىم سۇراۋىم ءتيىس بولعان، بۇل وسى سوتتا وزگەرىسسىز قالدى. ال ءار قايسى ارداگەردىڭ بىزدەن ءبىر ميلليون سۇراعانى تۋارلى ادۆوكاتتارىمىز سۋديادان مىنانى ءتۇسىندىرۋدى تالاپ ەتتى: ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ، 20 جىل بويى جازىقسىز وتىرىپ كەلگەندەردىڭ وزىنە ۇكىمەتتىڭ تولەيتىنى 185 مىڭ تەڭگە عانا ەكەن. ارداگەرلەردىڭ ەشقانداي ءزابىر-جاپا كورمەستەن بىزدەن 100 مىڭ تەڭگەدەن تالاپ ەتۋى قانداي زاڭعا، مورالعا نەگىزدەلگەن؟!
ارداگەرلەردىڭ تالاپ ەتكەن ءبىر ميلليونى، ءتىپتى قازىرگى «جەڭىلدەتىلگەن» 100 مىڭى ەشقانداي نەگىزگە سىيمايدى. ولاردىڭ جۋرنالدى وقىماعانى انىق بولىپ وتىر، ول ارداگەرلەردە وسى جۋرنالداعى ماتەريالدىڭ كەسىرىنەن جان ازابىن، ءتان ازابىن تارتقانى تۋرالى ەشقانداي انىقتاما، دالەل جوق. وزدەرىڭ جازعان، «31 ارناداعى»، «الاش ايناسىنداعى» ارىپتەستەرىڭ بارىپ جولىققان ەكى ايىپتاۋشى ارداگەر دە جۋرنالدى وقىماعان. ولار جۋرنالدى جامانداعان گازەتتەردەگى ءبىزدىڭ جۋرنالعا قارسى ايىپتاۋ ماقالاسىن ەستىگەننەن كەيىن ۇستىمىزدەن ارىز بەرۋگە كەلىسكەن، الايدا بەس ميلليون تۋرالى مۇلدە بىلمەيدى. جوگوۆ تا اقشا تۋرالى بىلمەيتىنىن ايتىپ، سوت ۇستىندە تاڭعالىپ وتىر. ياعني، بۇلاردى ارانداتىپ وتىرعان نۇرتاس احمەتوۆ دەگەن ولاردىڭ سەنىمدى وكىلى. ال ول وكىل كەيىنگى قالالىق وتىرىستارعا كەلۋدەن قاشتى.
- الدا قانداي سوت وتىرىستارى بولادى، تاعى دا اپەللياسياعا بەرەسىز بە؟
- بىرىنشىدەن، سوتتىڭ شەشىمى بەس كۇننەن كەيىن شىعادى، سوعان قارايمىن، بۇل سوتقا نارازىلىق ءبىلدىرۋ نەمەسە ارى قاراي كاسساسيالىق سوتقا بەرۋ جاعىن قاراستىرامىن. مەن ءبىر ميلليون ءۇش ءجۇز مىڭ تۇگىلى ون ءۇش تيىن دا تولەۋگە ءتيىس ەمەسپىن.
جۋرنالدا پۋتين تۋرالى قاتتى ايتىلعان بولسا، ونىڭ قازىرگى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى ءبىز ەرتە كۇتكەن ءقاۋىپتى ناقتىلادى. ءتىپتى ۋكرايناعا اسكەر كىرگىزگەنىن، سوعىس تەحنيكاسىن كىرگىزگەنىن دە مويىندادى. ءوزىنىڭ امبيسيالارىن اشىق كورسەتىپ، جوزە بارروزعا: «قاجەت دەسەم كييەۆتى ەكى-اق اپتادا الامىن»، - دەدى. پۋتين تۋرالى بۇكىل ەۋروپانىڭ ىقپالدى باسىلىمدارى قاتتى جازىپ جاتىر، ەگەر ول جۋرنالدار وتىرىك جازسا پۋتين تاراپى سوتقا بەرە الار ەدى عوي. بۇلار گۋميليەۆتىڭ: "رەسەي ءوزىن ەۋرازيالىق دەرجاۆا رەتىندە عانا قۇتقارىپ قالا الادى، تەك ەۋرازياشىلدىق ارقىلى عانا"، - دەگەن ءسوزىن ۇران ەتىپ ۇستانىپ العان. رەسەي السىرەپ بارا جاتقان سوڭ جانتالاسىپ جاتىر، سيريادا ءىرى قارۋ قويماسى بار ەدى، ودان ايىرىلىپ قالدى، ەۋروپاعا ىقپالى بولۋى ءۇشىن قارا تەڭىزدەن ايىرىلىپ قالمايىن دەپ قىرىمدى الدى، ۋكراينانى بولشەكتەدى، ماقساتىنا جەتتى. دونەسكى مەن لۋگانسكتى حالىقتىق رەسپۋبليكا ەتىپ قۇردى، بۇنى ۋكراينا دا لاجىسىز مويىنداپ، پارلامەنتى كەشە، 16 قىركۇيەك دونباسستىڭ ءبىرقاتار اۋداندارىنا 3 جىلعا دەيىن «ءوزىن ءوزى بيلەيتىن» ەرەكشە مارتەبە بەرەتىن زاڭدى راتيفيكاسيالادى. باتىس ەلدەرى مەن ەۋروپا رەسەيگە تەك سانكسيا سالۋدان اسا المادى، ۋكراينانى ءتيىستى دەڭگەيدە قولداپ وتىرعان جوق. وسى سەبەپتەن پۋتين ۋكراينانى بولشەكتەپ، جاڭا قۇرىلعان رەسپۋبليكالاردى قۋىرشاق مەملەكەت ەتىپ جاساپ قويماق. ياعني، بۇلار ۋكرايناعا دەگەن امبيسياسىن اياقتاۋعا جاقىن. ەندى كوزىن بىزگە تىگىپ وتىر، كەندى التاي مەن سولتۇستىك وبلىستارىمىزعا كوزدەرى تۇماندانا قارايدى، ونى پۋتين جىرينوۆسكييدىڭ اۋزىمەن ايتقىزىپ كەلگەن ەدى، ەندى ءوزى دە ايتتى.
- سوتقا بەرۋشىلەر ءسىزدىڭ ۇستىڭىزدەن قوسىمشا ىستەر قوزعاپ، ىلىك تاۋىپ وتىرعان جوق پا؟
- ازىرگە جوق، وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، العاشىندا مەنى «سوتقا بەرگەن» ارداگەرلەر 10 ەدى، كەيىن 13 بولدى. ءبىراق ولار دا جۋرنالىمىزدىڭ فاشيزمدى ناسيحاتتاماعانىن ءتۇسىنىپ كەلەدى. كەشەگى سوتقا كەلگەن جوگوۆ تا تاڭعالىپ، جۋرنالدىڭ نە جازعانىن ءتۇسىنىپ كەتتى دە، كەلەسى كۇنى كەلمەي قالدى. جۋرناليستەر بارىپ سويلەسكەن ەكى ايەل ارداگەر دە جۋرنالدان بەيحابار. مەنى سوتقا تارتۋشىلار قوسىمشا ايىپتاۋلار تاعايىنداۋ تۇگىلى وزدەرىنىڭ شيكىلىكتەرىن جابا الماي الەك بولىپ جاتىر. ارداگەرلەردى بىزگە ايداپ سالىپ جۇرگەن سەنىمدى وكىلدىڭ ءوزى سوتتان قاشقاقتاي باستادى، سوڭعى وتىرىستاردا قاتىسقان جوق، ول ارداگەرلەردى ساۋداعا سالىپ ارانداتىپ وتىرعانىن مويىنداعانى. ءبىر قىزىعى، مەنى سوتقا بەرىپ جۇرگەن 13 ادامنىڭ ءبارى سوعىس ارداگەرى ەمەس، ولار «دەتي ۆوينى» جانە تىل ارداگەرلەرى بولىپ شىقتى. ىشىندە سوعىسقا قاتىسقان ارداگەر ەكى-ۇشەۋ عانا ۇقسايدى. ءبىراق بارلىعى الماتى قالاسىنداعى مومىش ۇلى كوشەسى مەن اباي داڭعىلىنىڭ قيىلىسىنداعى «ارداگەرلەر ۇيىندە» ورنالاسقان.
مەن گيتلەردى نەگە جازدىم - پۋتين ءۇشىن جازدىم. كوپتەگەن عالىمدار ايتادى: «پۋتين 1939 جىلعا دەيىنگى گيتلەر سياقتى» دەپ، ولاي ايتۋعا فاكتىلەرى دە بار. ءتىپتى عالىمدار ەمەس، الەمدىك ساياساتكەرلەر دە ءپۋتيندى گيتلەرمەن سالىستىرادى. وبامانىڭ ءوزى ءپۋتيندى اگرەسسور سانايدى. ۇلىبريتانيا حانزاداسى چارلز ۋەلسكيي، حيللاري كلينتون، ليتۆا پرەزيدەنتى گريباۋسكايتە داليا، ەۋروپارلامەنت ساياساتكەرلەرى تۇگەل ءپۋتيندى «گيتلەر» دەپ اتاپ وتىر، سول ءۇشىن دە سانكسيانى كۇشەيتىپ جاتىر. پۋتينگە ءقازىر الەم مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ويتكەنى 1939 جىلعا دەيىن فرانسيا، انگليا، اقش گيتلەرگە مۇمكىندىك بەرىپ كەلدى، ول نە جاساسا دا كوندى، سوعىسقىسى كەلمەدى. ال، گيتلەر مەن ستالين پولشا مەن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىن ءبولىسىپ الدى، ستالين فينليانديامەن سوعىسپاقشى بولدى، ءبىراق جەڭىلىپ قالدى. كىشكەنتاي عانا فينليانديا سسسر-گە مىقتى تويتارىس بەردى. گيتلەر بولسا ءفاشيزمدى جالعاستىرىپ، جارتى الەمگە سوعىس اشتى، سوعىس سالدارىنان ميلليونداعان ادامدار جاندارىن قۇربان ەتتى...
اڭگىمەلەسكەن: نۇرعالي نۇرتاي
