12 ساۋىردە جاريالانعان ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنان كەيىن كۇنتارتىبىنە لاتىنعا كوشۋ ماسەلەسى شىقتى. بۇعان قوعامدا ءتۇرلى كوزقاراستار تۋىنداپ، ءارقيلى پىكىرلەر ايىتىلىپ جاتىر. قولداپ جاتقان اعايىن لاتىن گرافيكاسىنا جەدەلدەتىپ كوشۋدى قۋاتتايدى. ال، قارسى بولعانداردىڭ ۋاجىنە قۇلاق تۇرسەك، ولار نەگىزىنەن قازاقتىڭ بۇعان دەيىن كريلل الىپبيىندە باسىلعان ادەبي، مادەني، قۇجاتتىق مۇرالارىن لاتىنشاعا كوشىرۋدە شيكىلىك تۋىنداپ، ءبىراز دۇنيەمىزدى جوعالتىپ الامىز دەپ ۋايىمدايدى ەكەن.
شىن مانىندە قازاقستاننىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋى بۇگىن عانا ايتىلىپ وتىرعان ماسەلە ەمەس. ەلباسى بۇعان دەيىن دە بىرنەشە رەت باستاما كوتەرىپ، حالىقتى رۋحاني جاقتان دايىنداعان بولاتىن. سول كەزدەردە ءتىل ماماندارى، تاريحشىلار، ءتىپتى پروگراميستەر لاتىنعا اۋىسۋدىڭ تيىمدىلىگىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەگەن.
وسى ورايدا قامشى اقپاراتتىق اگەنتتىگى قازىرگى ۋاقىتتا اگەنتتىكتىڭ تەحنيكالىق ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ءتالىپ ءنۇسىپ ۇلى مەن قحر ش ۇ ا ر قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى شادىمان احمەت ۇلىنىڭ وسىدان 10 جىلداي ۋاقىت بۇرىن لاتىنعا كوشۋدىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگياداعى تيىمدىلىگىن دالەلدەپ جازعان حاتىن، ءارى، وعان بەرىلگەن جاۋاپتى وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
***
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆقا
اسا مارتەبەلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى:
ءبىز، جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارى شادىمان احمەت ۇلى مەن ءتالىپ ءنۇسىپ ۇلى، ءسىزدىڭ بىلتىر قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىنىڭ ءحىى سەسسياسىندا قر-نىڭ لاتىنعا كوشۋى جونىندە ايتقان: “ماماندار جارتى جىل ىشىندە ماسەلەنى زەردەلەپ، ناقتى ۇسىنىستارمەن شىعۋلارى ءتيىس” دەگەن نۇسقاۋىڭىز بويىنشا، لاتينيساعا ارنالعان KLK جوباسىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
لاتينيساعا قايتۋ - تەك قانا كومپيۋتەر ەكرانىنان قازاق جازۋىن قالىپتى كورۋدى ماقسات ەتپەيدى، قايتا كومپيۋتەردە جانە دۇنيەجۇزىنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە، IT سالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ مۇلتىكسىز جۇمىس جاساۋىنا كەپىلدىك ەتۋدى ماقسات ەتەدى. مۇنىڭ العى شارتى - تىلىمىزدەگى فونەمالاردى قازاق ءتىلىنىڭ ەملەلىك ەرەجەلەرىنىڭ كومەگىمەن پەرنەتاقتاداعى 26 تۇيمەشە ارقىلى بەينەلەيتىن جوبانى جاساۋ. مۇنداعى باستى-باستى سەبەپتەردەن مىنالاردى اتاۋعا بولادى: ءبىرىنشى، كەز كەلگەن كومپيۋتەردەن قازاق جازۋىن قالىپتى جازا دا، وقي دا الۋعا؛ ەكىنشى، باعدارجول تىلىندە قازاقشاعا ارنالعان باعدارلامالىق بولشەكتەردى جانە تۇسىنىكتەمەلەردى انىق، قالىپتى كورۋگە؛ ءۇشىنشى، دۇنيەجۇزىنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە وندىرىلگەن عىلىم-تەحنيكالىق جابدىقتاردى قازاق ءتىلى ءۇشىن جاسالعان باعدارلامالارسىز پايدالانۋعا؛ ءتورتىنشى، shareable resource code، short cut سەكىلدى ينتەرنەت پەن كومپيۋتەر جۇيەسىندە ۇدايى كەزىگەتىن دايىن باعدارلامالار مەن تەزدىك تاسىلدەردى ەش وزگەرىسسىز، ەش كەدەرگىسىز قابىلداۋعا ءتيىمدى. لاتينيساعا كوشكەننەن كەيىن دە قازىرگى قولدانىستاعى كيريلليسامەن، توتە جازۋمەن تەرىلگەن جادىعاتتار، ءتىپتى تۇرىك رۋنا جازۋىمەن تەرىلگەن قۇندى جازبا دەرەكتەر كود اۋىستىرعىش باعدارلامالارمەن اۋىستىرىلادى.
قازىرگى قولدانىستاعى كيريلليسا 04-تىك، اراب جازۋلارى 06-لىق ايماققا ورنالاسقاندىعى سەبەپتى اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى ومىرشەڭدىگى تومەن. ال ءبىزدىڭ جوبامىزداعى ارىپتەر ASCII ستاندارتىق كەستەسىندەگى تازا لاتىن ارىپتەرىنەن قۇرالعاندىقتان، اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى ومىرشەڭدىگى اسا جوعارى. جوبا جونىندەگى تۇسىنىكتەمەلەرگە تومەنگى ماقالادا ارنايى توقتالدىق.
جوبامىز قازاق ەلىنىڭ يگىلىگىنە جاراسا، بىزگە ودان زور قۋانىش بولماق ەمەس.
قۇرمەتپەن:
شادىمان احمەت ۇلى
قحر ش ۇ ا ر قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى، تاريحشى-تۇركولوگ، «ەجەلگى ءۇيسىن ەلى»، «ۇلى تۇرىك قاعاناتى»، ت.ب. ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى.
ءتالىپ ءنۇسىپ ۇلى
قحر ش ۇ ا ر شىڭحۋا IT سەرىكتەستىگىنىڭ پروگرامميسى، قازاقشا پروگراممالىق بولشەكتەردى زەرتتەۋ توبىنىڭ ديرەكتورى، http://www.kazakhsoft.com سايتىنىڭ جەتەكشىسى، توتە جازۋدى قازاق كيريلليساسىنا اۋىستىرۋ باعدارلاماسى جانە توتە جازۋدى Unicode بويىنشا جۇيەلەۋ باعدارلامالارىن جاساعان.
قحر ش ۇ ا ر ءۇرىمجى قالاسى 2008-03-12
قازاق جازۋىنىڭ لاتينيسا جوباسى KLK
قازىرگى قولدانىستاعى كيريلليسا مەن توتە جازۋ اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ (IT) دامۋ بەتالىسىنا لايىقسىزدىعىمەن زامانا اۋقىمىنا ىلەسە الماي وتىرعاندىعى بارشاعا ءمالىم. سوندىقتان قازاق ءتىلى دە لاتينيساعا قايتۋعا [[1]] مۇددەلى.
بىزدىڭشە، كەمەلدى جوبا ەشقانداي دياكريتيكالىق بەلگىلەرسىز [[2]]، قازاق ءتىلىنىڭ ۇندەسىم زاڭىنا بويسۇندىرا جاسالعان ەملە ەرەجەلەرىنىڭ كومەگىمەن ىقشام ءارى قولايلى تۇزىلۋگە، كومپيۋتەردىڭ پەرنەتاقتاسىنداعى 26 لاتىن ارپىمەن تىلىمىزدەگى بارشا فونەمالاردى بەينەلەۋگە ءتيىس. سوندا عانا قازاق لاتينيساسى 20-عاسىرداعى ەڭ كەلەلى عىلىم-تەحنيكا جاڭالىعى سانالعان كومپيۋتەردىڭ جۇمىس قاعيداسىنا ۇيلەسەدى. پەرنەتاقتاداعى اراب سيفرلارى مەن 26 ارىپتەن تۇراتىن تۇيمەشەلەر، تىنىس بەلگىلەرى مەن ەرەكشە تاڭبالاردىڭ اربىرىندە كومپيۋتەردىڭ باعدارلامالىق ءتىلى اياسىندا اتقاراتىن ءوزدى-وزىنىڭ ايرىقشا مىندەتتەرى بولادى. ەگەردە قازاق ارىپتەرى ايىرىق (quateright) بەلگىسىمەن (’) جاسالسا، باعدارلامالىق ءتىلدىڭ جۇمىس ءونىمىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى. ايىرىق بەلگىسىمەن جاسالعان ارىپتەردى (مىسالى، a’) باعدارجول تىلىندە a\’ دەپ جازۋعا مىندەتتى بولامىز. ال كەرىسىنشە، داعدىشا ەملە جۇيەسىندەگى (مىسالى، اعىلشىنشا) تىلدەردەگىدەي ءبىر ارىپكە بىرنەشە فونەمانى جازۋ مىندەتىن جۇكتەۋ دىبىسشا ەملەگە (مىسالى، نەمىسشە، يتاليانشا، ەسپەرانتوشا) بويسۇناتىن قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىنا ۇيلەسپەيدى. بۇلار ەملەلىك ەرەجەلەرمەن تياناقتاندىرىلعان كۇندە دە، ءبىرسىپىرا باعدارلامالىق بولشەكتەردىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسادى. مۇنداي قولدان جاسالىپ تەلىنەتىن داعدىلار باعدارجولدىڭ جىلدامدىعىنا تۇساۋ بولارى حاق. باعدارلاما - كومپيۋتەردىڭ جانى، باعدارجول (algorithm) - باعدارلامانىڭ تابان تىرەر تياناعى. باعدارلاما - ەسەپتەۋ قارقىنى، ەسەپتەۋ امالى، ىقشامدىلىعى جانە جۇمىس ونىمدىلىگىمەن جەڭىمپاز. ەسەپتەۋ قارقىنىن 0،0001 سەكۋنت جەدەلدەتۋدىڭ شاراسىن تاپقىرلاعان ادام ميلليون دوللاردى ەنشىلەيدى. بۇدان عالامدانۋ ۇردىسىندەگى كومپيۋتەردى وزەك ەتكەن IT-دىڭ قارىشتاي دامىپ وتىرعاندىعىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
لاتينيساعا قايتۋ - تەك قانا كومپيۋتەر ەكرانىنان قازاق جازۋىن قالىپتى كورۋدى ماقسات ەتپەيدى، قايتا كومپيۋتەردە جانە دۇنيەجۇزىنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە، IT سالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ مۇلتىكسىز جۇمىس جاساۋىنا كەپىلدىك ەتۋ. مۇنىڭ العى شارتى - تىلىمىزدەگى فونەمالاردى قازاق ءتىلىنىڭ ەملەلىك ەرەجەلەرىنىڭ كومەگىمەن پەرنەتاقتاداعى 26 تۇيمەشە ارقىلى بەينەلەيتىن جوبانى جاساۋ. مۇنداعى باستى-باستى سەبەپتەردەن مىنالاردى اتاۋعا بولادى: ءبىرىنشى، كەز كەلگەن كومپيۋتەردەن قازاق جازۋىن قالىپتى جازا دا، وقي دا الۋعا؛ ەكىنشى، باعدارجول تىلىندە قازاقشاعا ارنالعان باعدارلامالىق بولشەكتەردى جانە تۇسىنىكتەمەلەردى انىق، قالىپتى كورۋگە؛ ءۇشىنشى، دۇنيەجۇزىنىڭ كەز كەلگەن جەرىندە وندىرىلگەن عىلىم-تەحنيكالىق جابدىقتاردى قازاق ءتىلى ءۇشىن جاسالعان باعدارلامالارسىز پايدالانۋعا؛ ءتورتىنشى، shareable resource code، short cut سەكىلدى ينتەرنەت پەن كومپيۋتەر جۇيەسىندە ۇدايى كەزىگەتىن دايىن باعدارلامالار مەن تەزدىك تاسىلدەردى ەش وزگەرىسسىز، ەش كەدەرگىسىز قابىلداۋعا ءتيىمدى.
لاتينيساعا كوشكەننەن كەيىن دە قازىرگى قولدانىستاعى كيريلليسامەن، توتە جازۋمەن تەرىلگەن جادىعاتتار، ءتىپتى تۇرىك رۋنا جازۋىمەن تەرىلگەن قۇندى جازبا دەرەكتەر كود اۋىستىرعىش باعدارلامالارمەن اۋىستىرىلادى. بۇعان قىتايدىڭ مايدا جانە كۇردەلى يەروگليفتەرىن ءبىر بۇيرىقپەن اۋىستىرا الاتىن باعدارلامالىق بولشەكتىڭ Microsoft Word جۇيەسىندە قولدانىلعاندىعىن اتاۋعا بولادى.
ءقازىر اقپاراتتىق جۇيەلەردە ءماتىندى كودتاۋدىڭ ەكى ءتۇرى قولدانىلادى. جاڭاسى - 16 بايتتىق ISO-10646 (Unicode) ستاندارتتى كودتاۋى. 16 بايتتىق كودتاۋ كەستەسىنە 216=65536 تاڭبا سيادى. ءماتىندى جازىپ وڭدەۋ ءۇشىن وتە ءجيى قولداناتىن Microsoft Word باعدارلاماسى وسى كودتاۋ ءتاسىلىن قولدانادى.
ەكىنشىسى - 8 بايتتىق كودتاۋ. 8 بيتتىك كودتاۋ كەستەسىنە نەبارى 28=256 تاڭبا سياتىندىقتان، قولدانىستاعى كەستەلەرى كوپ - ءاربىر الىپپەگە ارناپ ءبىر، ءتىپتى بىرنەشە كەستەلەر ستاندارتتالعان. ماڭىزى تومەندەپ بارا جاتقان ءتاسىل بولسا دا، 8 بايتتىق كودتامالاردىڭ قولدانىلۋى ءالى كەڭ. اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى ادەت بويىنشا 8 بايتتىق بارلىق كودتاۋ كەستەلەرىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسى (ياعني 0-127 دەگەن كودتارى) تازا لاتىن (ياعني A-Z جانە a-z ارىپتەرى) الىپپەسىنە بەرىلگەن. بۇل ASCII ستاندارتى دەپ اتالادى. 8 بايتتىق كەستەلەردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا (ياعني 128-255 دەگەن كودتارىندا) جەرگىلىكتى الىپپەلەر ورنالاسادى.
ASCII + ISO-8859-1 (Latin 1) كەستەسىندەگى تاڭبالاردىڭ شەڭبەرىنەن شىقپاعان ءتىل لاتىن الىپپەسىنىڭ ىڭعايىن تولىق كورەدى، ياعني shareable resource code، short cut سەكىلدىلەردەن ەركىن يگىلىكتەنۋگە جاعداي جاسالادى. باسقا ءبىر قاتار ISO-8859 ستاندارتتار، وزگە لاتىن الىپپەسىن قولداناتىن تىلدەرگە ارنالعان: ISO-8859-2 (Latin 2) - شىعىس ەۋروپالىق، ISO-8859-3 (Latin 3) - وڭتۇستىك ەۋروپالىق، ISO-8859- 4 (Latin 4) - سولتۇستىك ەۋروپالىق تىلدەرگە ارنالعان. ءاربىر وسى كەستە اتالعان تىلدەردىڭ دياكريتيكالىق بەلگىلەرمەن تۇرلەندىرىلگەن ارىپتەردىڭ جيىنتىعىن قامتاماسىز ەتەدى، ءبىراق اقپاراتتىق جۇيەلەردە ISO-8859-1 (Latin 1) ستاندارتىنان سيرەگىرەك كەزدەسەدى. تۇرىك تىلىندە، وزگە تىلدەردە مۇلدەم كەزدەسپەيتىن «ı» (نۇكتەسىز ءى) ءارىپى بار بولعاندىقتان، تۇرىكتەر ءبىر دەربەس، ارنايى ستاندارتقا يە - ISO-8859-9 (Latin 5). ازەربايجان تىلىندە لاتىن الىپپەلەرىندە وتە سيرەك قولدانىلاتىن «ءا» ءارىپى بار. ولار وسى ارىپكە بولا، جاڭا ISO-8859-9e دەپ اتالعان ستاندارتتى قابىلداۋعا ءماجبۇر بولعان. بۇل ستاندارت تەك تۇرىك جانە ازەري-تۇرىك تىلدەرىن قامتاماسىز ەتەتىن بولعاندىقتان، تەك وسى ەلدەرگە ارنالعان اقپاراتتىق جۇيەلەردە ىسكە اسىرىلادى. سوندا ازەربايجان ءتىلى ءبىر سيرەك قولدانىلاتىن جۇيەدەن (كيريلليسادان) باسقا سيرەك قولدانىلاتىن جۇيەگە كوشكەن [[3]].
وسىعان وراي، ءبىز قازاق لاتينيساسىنىڭ KLK جوباسىن ۇسىنىپ وتىرمىز (1-كەستەگە قاراڭىز).
قازىرگى قولدانىستاعى كيريلليسا 04-تىك، اراب جازۋلارى 06-لىق ايماقتا. سوندىقتان ءبىزدىڭ جوبامىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى ومىرشەڭدىگى بۇلاردان جوعارى.
قازاق ءتىلى تۇرىك تىلدەرىنىڭ قىپشاق توبىنا جاتادى، سونىڭ ىشىندەگى قاراقالپاق، نوعاي، قاراعاش تىلدەرىمەن بىرگە قىپشاق-نوعاي توپشاسىن قۇرايدى، تاتار، باشقۇرت، قاراشاي-بالقار، قۇمىق، قارايىم، قىرىملى تىلدەرىنە جاقىن. ەسكى قىپشاق تىلىندە 28 فونەما بولعان. قازىرگى قىپشاق تىلدەرىندەگى فونەمالاردىڭ سانى دا وسىعان قارايلاس. ءالىپبي ىقشامدىلىعىمەن جەڭىمپاز. بايىرعى قىپشاق ءتىلىنىڭ اراب گرافيكاسى نەگىزىندەگى الىپبيىندە 28 فونەما ءۇشىن 21 گرافيكالىق تاڭبانىڭ بولعاندىعىن، ال قازىرگى قولدانىستاعى جۇڭگو قازاقتارىنىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءالىپبيى نەگىزىندە وڭدەلىپ، تولىقتانعان توتە جازۋدا 33 فونەمانىڭ 30 تاڭبامەن شەشىم تاپقانىن [[4]] اتاپ وتكەن ءجون. فونەمالاردىڭ تىلىمىزدەگى جيىلىگىن ەسەپتەۋ كەلەشەك جاڭا ءالىپبيدىڭ قۇرامىنداعى كىرمە فونەمالاردى ىعىستىرۋدىڭ تاپتىرماس جولى. سوندىقتان قازىرگى قولدانىستاعى كيريلليسا مەن توتە جازۋعا سالىستىرمالى تەكسەرۋ جاسادىق (2-كەستەگە قاراڭىز) [[5]].
دەمەك، قازاق تىلىندەگى قازىرگى قولدانىستاعى كيريلليسانىڭ قۇرامىنداعى ساياسي ناۋقانشىلىقتاردان ەنگەن ۆ، ءو، ي، س، چ، شش، ، ، ە، يۋ، يا ءتارىزدى 11 ءارىپ تەك ورىس ءتىلى ءۇشىن، ال ھ تەك كۇنشىعىس حالىقتارىنىڭ تىلىنەن اۋىسقان جەكەلەگەن سوزدەردى مۇمكىندىگىنشە دۇرىس جازۋ ءۇشىن عانا قىزمەت وتەيدى. ف، ح فونەمالارى ورىس سوزدەرىمەن (فابريكا، فازا، فەرمەر، فيليال، فيلولوگ، فلوت، فۋت؛ حيميا، حلور، ارحەولوگيا، بۋحگالتەر، سەح، حيرۋرگ، زووتەحنيك) قاتار اراب-پارسى تىلدەرىنەن ەنگەن كەيبىر جالقى ەسىمدەر مەن بىرەن-ساران جالپى ەسىمدەردە دە جازىلادى (فازىل، فاريدا، فاتيما، مارفۋعا؛ ساف؛ ءفاني، حاميت، احمەت، حالەل؛ حال، حات، حالىق، تاريح، كىتاپحانا، اسحانا) [[6]]. بۇلار ءبىزدىڭ ءتول سوزدەرىمىزدە مۇلدە كەزىكپەيدى ءارى حالىقتىڭ اۋىزەكى تىلىندە ءدال جازىلۋىنداي وقىلماي، قازاقتىڭ پ، ق فونەمالارىنا جۋىق وقىلادى. مىسالى، فاميليا - پاميليا، فاسون - پاسون، فارفور - پارپور، فانەرا - پانەرا، حات - قات، حالىق - قالىق، كولحوز - كولقوز، سوۆحوز - ساپقوز، سەح - سەق، احمەت - اقىمەت، حايروللا - قايىروللا، ءماسليحات - ءماسىليقات [[7]]، ساف - ساپ (ساپ التىن)، ءفاني - ءپاني، ءحاۋىپ - ءقاۋىپ، ءحالى - ءقالى. ەسكى شاعاتاي جازۋىمەن جازىلعان مۇراعاتتاردا كەزىگەتىن ءبىرقىدىرۋ اراب-پارسىلىق كىرمە سوزدەر قازىرگى قازاق تىلىندە قاتەر (ءحاتار)، قاراج (ءحاراج)، قورلىق (حورلۋق)، قۇپ (حۋپ)، قۇداي (حۋداي)، قاتە (ءحاتا)، قوجا (ءحوجا)، قىزمەت (ءحىزمات)، قيال (ءحىيال)، پايدا (ءفايدا)، پەرزەنت (ءفارزاند)، پاقىر (ءفاقىر)، پۇرسات (ءفۇرسات)، پالەن (ءفالان)، پاراسات (ءفاراسات)، پىكىر (فىكر) [[8]] بولىپ ورنىققاندىعى ايقىن. سوندىقتان دا 1928-جىلعى لاتينيسا جوباسىندا ف، ح، ۆ ارىپتەرى بولماعان، فەودال، رەفورما، حالىق، حان ءتارىزدى ءبىرقاتار سوزدەر پەودال (peodal)، رەپورما (reporma)، قالىق (qalq)، قان (qan) بولىپ [[9]] جازىلعان. ءقازىر ف مەن ح-دان باستالاتىن ءىشىنارا سوزدەر باق-تا پ، ق ارىپتەرىنە اۋىستىرىلىپ تا قولدانىلىپ ءجۇر. مىسالى، فيلوسوفيا - ءپالساپا، ءحارىپ - ءقارىپ، بۇل فونەمالارعا قازاق ءتىلىنىڭ زارۋلىگى شامالى. ەگەر لاتينيساعا كوشۋ ارقىلى اتالعان 14 ارىپتەن قۇتىلار بولساق، ءتىلىمىزدىڭ ءتول فونەمالارى ءۇشىن 28 ءارىپ قالار ەدى.
الايدا ح، چ، ف، ۆ فونەمالارىنىڭ قاتىسۋىمەن جازىلاتىن وزگە تىلدەردەن، وتە-موتە ەۋروپا تىلدەرىنەن ەنگەن جەكەلەگەن پانەسىمدەر، تاۋار ماركالارى (مىسالى، مايكراسوفت - Microsoft، فلاش - Flash)، وزگە تىلدەردەگى تۇلعاسىن ساقتاپ جازىلاتىن قىسقارعان سوزدەر [[10]]، ت.س.س. مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىن بايىتۋ ءۇشىن اسا قاجەتتى ءارى بۇلاردىڭ ءوز الىپبيىمىزدە بولۋى جاس ۇرپاقتاردىڭ وزگە تىلدەردى مەڭگەرۋىنە ءتيىمدى. بۇدان تىس، بۇل فونەمالاردىڭ بولۋى اعىلشىن، ەسپەرانتو تىلدەرىندەگى “جەر-سۋ اتتارى مەن كىسى ەسىمدەرى ءار ۇلتتىڭ ءوز تىلىندەگى لاتىنشا ترانسكريپسيالاۋمەن قالىپتاسقان نورما بويىنشا جازىلادى” دەگەن ەرەجەنى قابىلداۋعا جول اشادى. وسىلايشا اعىلشىن، جۇڭگو، جاپون، ورىس تىلدەرىندەگى جەر-سۋ اتتارى مەن كىسى ەسىمدەرىن اتالعان تىلدەردىڭ فونەتيكالىق جوبالارىمەن جازامىز [[11]].
لاتينيساعا كوشۋ - تىلىمىزگە ساياسي ناۋقانشىلىقتار ارقىلى ەنگەن كەرەكسىز تاڭبالارعا قوش ايتۋعا نەگىز قالايدى.
كيريلليساداعى يا، يۋ، ءو سەكىلدى قوسار ارىپتەر مەن س سەكىلدى افريكات فونەمالاردىڭ قىزمەتىن يا (ياعني - yaxny - ياعني)، يۋ (بايۋ - bayw - بايۋ)، يو (ولكا - yolka - يولكا)، تس (سوسياليزم - sotsyalyzm - سوتسياليزم، كونسەرت - konsert - كونسەرت) تاڭبالارىمەن دە ەركىن بەينەلەۋگە [[12]] بولادى ءارى مۇنداي سوزدەرگە زارۋلىك تەك ورىس ءتىلى ارقىلى ەنگەن سوزدەر ءۇشىن عانا كەرەك بولعانىمەن، قازاقتىڭ ءتول سوزدەرىندە مۇلدەم كەزدەسپەيدى ءارى ورىس تىلىندەگىدەي گرامماتيكالىق مىندەت وتەمەيدى. شش فونەماسىمەن جازىلاتىن كەششە، اششى، تۇششى سوزدەرىن كەششە، اششى، تۇششى دەپ تە جازۋعا بولادى. بۇل ارىپپەن جازىلاتىن ورىس سوزدەرىن قازاقشا توتە جازۋدىڭ ەملەسىمەن ش دەپ جازساق تا ۇلىعاۋسار جاڭساقتىق بولمايدى، وزگە تىلدەردىڭ ترانسكريپسيالاۋ تاسىلدەرى دە وسىلاي.
تىلىمىزدە سوزدەر ءبىرىڭعاي جۋان نەمەسە ءبىرىڭعاي جىڭىشكە داۋىستىلار ارقىلى جاسالاتىندىعى سەبەپتى، ورىسشاداعى جۋاندىق بەلگى مەن جىڭىشكەلىك بەلگى قازاق ءتىلى ءۇشىن قاجەتسىز.
تىلىمىزدە تەك وداعايلار ەسەبىندە عانا ايتىلاتىن اھ، ۇھ، ءۇھ، وھو، ەھە، اھىلاۋ، ۇھىلەۋ، ۋھ دەگەن ءىشىنارا سوزدەر مەن اراب-پارسى تىلدەرىنەن ەنىپ ورنىققان جاھان، جاۋھار، گاۋھار، قاھار، قاھارمان، شاھار، شاھباز سەكىلدى ونداعان سوزدەر ءۇشىن ارنايى تاڭبانىڭ قاجەتى شامالى. قازىرگى ب ا ق تاجىريبەسىندە مۇنداي جەكەلەگەن سوزدەر گاۋحار، جاحان، شاحار دەپ تە جازىلىپ، حالىق جادىنا ورنىققان. بۇلار كوبىنەسە كىسى ەسىمدەرىندە گاۋقار، جاقان، شاقار بولىپ تا ايتىلا بەرەدى. مۇنداي سوزدەردىڭ ءبىرشوعىرى تىلىمىزگە ق فونەماسى ارقىلى ايتىلاتىن جانە جازىلاتىن بولىپ تا سىڭگەن. مىسالى، ەسەپ-قيساپ. سوندىقتان مۇنداي جەكەلەگەن سوزدەردى ق ارپىمەن دە تاڭبالاۋعا بولاتىندىعىن لينگۆيستەر تىلگە تيەك ەتۋدە [[13]]. ەگەر ءىشىنارا كىسى ەسىمدەرى مەن جەر-سۋ اتتارىندا، يسلامدىق پانەسىمدەردە كەزىگەتىن ھ ءارپىن جازۋعا مۇقتاج بولعاندا، ونى xh قوسارلى تاڭباسىمەن (گاۋھار - Gawxhar، شاھيماردان - Shaxhymardan، قاھارمان - Qaxharman، اھ - axh، ۇھ - uxh، ءۇھ - uhxh، وھو - oxho، ەھە - exhe، اھىلاۋ - axhjlaw، ۇھىلەۋ - uxhilew، ۋھ - wxh، اللاھ - Allaxh، وللاھي - ollaxhy) جازۋعا دا ەرىك بەرىلەدى.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءالىپبيىنىڭ دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ وزىق الىپبيلەر قاتارىنان ورىن الۋداعى ەڭ باستى ەرەكشەلىگى - وندا دايەكشى ارقىلى ىقشامداپ جازۋدىڭ تولىق جۇزەگە اسىرىلۋىندا. وسىلايشا احاڭنىڭ الىپبيىندە ا - ءا، و - ءو، ۇ - ءۇ، ى - ءى سىندى جۋاندى-جىڭىشكەلى جۇپتار ءۇشىن 5 تاڭبا الىنعان. بۇلاردىڭ قازاق كيريلليساسىنداعى جيىلىگى جەكە-جەكە 13 - 0،8، 2،46 - 0،91، 1،34 - 1،09، 8،09 - 5،36 پايىزدى قۇرايدى.
قازاق تىلىندە ى، ءى ارىپتەرى ا، ە ارىپتەرى سەكىلدى ءسوزدىڭ بارلىق بۋىندارىندا جازىلاتىندىعىن جانە ءسوزدىڭ جۋان-جىڭىشكەلىگىن بەلگىلەۋدە ايرىقشا ماڭىز الاتىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ، ءبىز ى مەن ى-لەردى ايىرىم-ايىرىم تاڭبالادىق. بۇلار احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەملەسىندە دايەكشى ارقىلى ايىرمالاناتىن ءبىر عانا تاڭبامەن الىنادى. مۇندا تاريحي ساباقتاستىقتار [[14]] مەن پەرنەتاقتاداعى قولايلىلىقتار ەسكەرىلە وتىرىپ [[15]] ى - j، ءى - i بويىنشا تاڭبالاندى.
ءبىز پەرنەتاقتانىڭ ورتاسىنداعى h تۇيمەشەسىن بىرنەشە قوسار ارىپتەردى جاساۋداعى سۇيەۋىش رەتىندە قابىلدادىق. ونىڭ قاتىسۋىمەن قولدانىس جيىلىگى ەداۋىر تومەن ah (ءا)، oh (ءو)، uh (ءۇ) ءتارىزدى داۋىستى دىبىستار مەن قولدانىس جيىلىگى تومەندەۋ nh (ڭ)، sh (ش)، kh (ح)، ch (چ) ءتارىزدى داۋىسسىز دىبىستار جاسالدى.
ا - ءا، و - ءو، ۇ - ءۇ سىندى جۇپتار ءۇشىن a - ah، o - oh، u - uh دەپ جازۋ كەرەكتىگىن [[16]] ۇسىنۋداعى سەبەپ: بۋىنداردىڭ ءبىرىڭعاي جۋان يا جىڭىشكە قۇرىلۋ زاڭدىلىعىنا ساي، قۇرامىندا ك، گ، ە، ءى ارىپتەرىنىڭ بىرەۋى كەلگەن سوزدەردە بۋىن ءبىرىڭعاي جىڭىشكە داۋىستىلارعا قۇرىلاتىن بولعاندىعى ءۇشىن، ءا، ءو، ءۇ ارىپتەرى ah، oh، uh بولىپ جازىلماستان، قايتا a، o، u تۇرىندە (اكە - اكە - ake، الەم - الەم - alem، الگى - الگى - algi، ورىك - ورىك - orik، ولەڭ - ولەڭ - olenh، ۇلكەن - ۇلكەن - ulken) سۇيەۋىشسىز ىقشامدالىپ جازىلا بەرەدى. قۇرامىندا ق، ع، ى ارىپتەرىنىڭ بىرەۋى كەلگەن سوزدەردە بۋىن ءبىرىڭعاي جۋان داۋىستىلارعا قۇرىلاتىندىعى سەبەپتى، مۇنداي سوزدەردىڭ قۇرامىندا ءا، ءو، ءۇ ارىپتەرى تابيعي تۇردە كەلمەيدى، سوندىقتان اتالعان ارىپتەر سۇيەۋىشسىز جازىلعان كۇندە دە تانىپ وقۋعا قيىندىق اكەلمەيدى. ءسويتىپ اتالعان ءۇش داۋىستى دىبىستىڭ قوس تاڭبامەن جازىلۋى تەك قانا ءبىر بۋىندى سوزدەردىڭ اياسىمەن عانا شەكتەلەدى. مىسالى، ءال (ahl)، ءار (ahr)، ءاي (ahy)، ءسات (saht)، ءسان (sahn)، ءدال (dahl)، ءول (ohl)، ءسول (sohl)، ءمور (mohr). بۇل دارا بۋىندى سوزدەر جۇرناق-جالعاۋلارمەن تۇرلەنگەندە h سۇيەۋىشى ءتۇسىرىلىپ جازىلادى. مىسالى، ءالدى (aldi)، ءارلى (arli)، ايگى (aygi)، ءساتتى (satti)، ءساندى (sandi)، دالدىك (daldik)، ءولى (oli)، ءسولى (soli)، ءمورلى (morli).
الايدا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاق ءتىلىن ءوز بەتىمەن ۇيرەنۋىنە جاعداي جاساۋ تۇرعىسىنان جانە تەك قانا جازۋداعى اۋرەشىلىكتى ماڭداي الدىعا قويماي، قاعاز بەتىنە تۇسكەن قارانى ەركىن تانۋعا جاعداي جاساۋ ءۇشىن، كەلەشەك كومپيۋتەر باعدارلامالارىندا جۇزەگە اساتىن دىبىستىق تەرىمگە سايكەسۋ تۇرعىسىنان ارىپتەردىڭ سۇيەۋىشىنىڭ تۇسىرىلمەي جازىلۋىن ورىندى سانار ەدىك. ءتۇسىرىپ جازۋ توتە جازۋدان حابارلىلار ءۇشىن وڭاي بولعانىمەن، كيريلليسانىڭ تىكەلەي جازۋ داعدىسىنا قانىققاندار ءۇشىن قيىن سانالارى ءمالىم [[17]].
ويتكەنى قازاق تىلىندە ءا، ءو، ۇ-لەر جالاڭ سوزدەردىڭ ءبىرىنشى بۋىنىندا [[18]]، بىرىككەن سوزدەر مەن قوس سوزدەردىڭ ەكىنشى سىڭارىنىڭ باسقى بۋىندارىندا [[19]] عانا جازىلادى، تەك ءسىرا، كىنا، كۇنا، كۋا، ىڭكار، كۇمان، ءشۇبا، ءزامزام، ءمۇساپىر، ءدۇدامال، كۇلاش، كۇلاندا، ءمۇتان، كۇلاي؛ ءماجبۇر، اڭگۇدىك دەگەن سوزدەردە ەكىنشى بۋىندا كەلەدى [[20]]. سوندىقتان قوسار تاڭبامەن جازىلعان كۇندە دە اۋىرتپالىق كەلمەيدى.
ورتا عاسىرلىق ەڭبەكتەردە تۇرىكشە ڭ فونەماسى عن، نك، ن، نن، نع، ع، ك، نگ تۇرىندە دە تاڭبالانعان [[21]]. اعىلشىندار، قىتايلار ونى قوسار تاڭبا ng-مەن بەلگىلەيدى. قازاق ءتىلىنىڭ تۇرعىسىنان بۇل ءتيىمسىز، مىسالى، tangir (ءتاڭىر - تانگىر)، tangerteng (تاڭەرتەڭ - تانگەرتەڭ). قازاق تىلىندە نگ تىركەسىنىڭ دە كەزىگىپ وتىراتىنى (0،09%) سەبەپتى، ڭ فونەماسىن nh تۇرىندە قوساقتاپ جازۋ ءبىرشاما ۇتىمدى دەپ تانىدىق.
ش، ح، چ-لاردى وزگە تىلدەردە قالىپتاسقان ۇردىسكە [[22]] ساي sh (ش)، kh (ح)، ch (چ) تۇرىندە تاڭبالادىق.
وزگە تىلدەردە جانە قازاق ءتىلىنىڭ ءبىرقىدىرۋ لاتينيسا جوبالارىندا ع-نى gh-مەن تاڭبالاۋ ءبىرشاما جالپىلاسقان. قازاق تىلىندە ع ءارپىنىڭ قولدانىس جيىلىگى ەداۋىر جوعارى (2،17%)، ەگەر ول قوس تاڭبامەن جازىلسا، بۇل جيىلىك 4،34%-عا كوتەرىلەدى دە، ءحارىپ تەرىمىن قيىنداتارى حاق. سوندىقتان ءبىز كيريلليساداعى جانە تۇرىك تىلدەرىنىڭ حالىقارالىق ترانسكريپسياسىنداعى ح فونەماسىنىڭ تاڭباسى بولۋىن ەسكەرمەي-اق، x تاڭباسىمەن ع-نى تاڭبالاۋدى ۇسىندىق.
ج فونەماسى تۇركيا تۇرىكشەسىندە c تاڭباسىمەن الىنعان. مۇنداي جاعدايلار وزگە تىلدەردەگى وقىلۋدا دا كەزدەسەدى. مىسالى، جۇڭگو ءتىلىنىڭ پەكين ديالەكتىسى نەگىزىندەگى جالپىقىتايلىق ورتاق تىلدە حالىقارالىق ءبىرقاتار تەرميندەر مەن جەر-سۋ اتتارىندا اعىلشىن ءتىلىنىڭ داعدىسى بويىنشا ورنىققان Canada (كانادا)، Canon (كانون) سەكىلدى سوزدەر جيانادا، جيانىڭ بولىپ ايتىلادى.
قازاقتىڭ بايىرعى سوزدەرىندە كىرمە سوزدەردەگىدەي جىڭىشكە ايتىلاتىن ي مەن ۋ دىبىستارى جوق. بۇلار توتە جازۋدا جانە بۇرىنعى لاتينيسا جوبالارىندا ىي، ءىي نەمەسە ۇۋ، ءۇۋ دىبىستارىمەن ايتىلعان. مىسالى، يۆانوۆ (Ijۆanoۆ، Iyvanov)، ۋكراينا (Uvkrajna، Uwkrayna). قازاق كيريلليساسىنا 1957-جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىس نەگىزىندە وقى، كەمى، تەلى سياقتى ەتىستىكتەرگە ۋ قوسىمشاسى جالعانعاندا وقۇۋ، كەمۇۋ، تەلۇۋ بولىپ جازىلماستان وقۋ، كەمۋ، تەلۋ بولىپ ىقشامدالىپ جازىلاتىن، جىي، قىي، كىي ءتارىزدى سوزدەردە ەكى ءارىپتىڭ (ىي، ءىي) ورنىنا ءبىر عانا ي جازىلاتىن بولدى [[23]]، سونداي-اق ۆ، ءو تاڭبالارى ەندى. ءسويتىپ يۆانوۆ، ۋكراينا دەپ جازۋ داعدىسى ورنىعۋمەن قاتار، قازاقتىڭ ءتول سوزدەرىندەگى ىينە، ۇۋاق دەپ جازىلاتىن سوزدەر دە ورىنسىز وزگەرىستەرگە ۇشىراۋ ارقىلى كەمەلسىز ەملەنىڭ قۇربانىنا شالىنىپ، ورىس سوزدەرىنىڭ دىبىستالىنۋ زاڭدىلىعىنا باعىندىرىلدى. وسىلايشا مىي، سىيىر دەگەن سوزدەر مي، سيىر دەپ جازىلىپ، ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭدى. قازاقستانداعى 1928-جىلعى لاتينيسادا جانە جۇڭگو قازاقتارىنىڭ 1962-جىلعى لاتىن جازۋىنىڭ ەملەسىندە بۇلار Ijۆanoۆ (Iyvanov، يۆانوۆ)، Uvkrajna (Uwkrayna، ۇۋكراينا)، mj (mey، مىي)، sjr (seyer، سىيىر) دەپ دۇرىس جازىلاتىن، الايدا توتە جازۋعا قايتا كوشۋ ناۋقانى بارىسىندا، كيريلليسامەن ورنىققان دىمكاس ەملەگە ورىنسىز ەلىكتەۋدىڭ سالدارىنان داۋىسسىز ۋ مەن داۋىسسىز ي دىبىستارىنا ورىسشاداعى داۋىستى ۋ مەن داۋىستى ي-دىڭ مىندەتى قوسا جۇكتەلدى. بۇل جاس ۇرپاقتاردى ودان ارمەن جاڭىلىس دىبىستاۋعا يتەرمەلەدى.
وسىعان وراي، كيريلليساداعى ي مەن ي-دى ءبىر عانا تاڭبامەن شەشتىك. توتە جازۋدا دا بۇلار ءبىر عانا تاڭبامەن (ي) الىنادى. دەگەنمەن مىناداي ەرەكشە ەسكەرتپە قاجەت دەپ تاپتىق: ءبىرىنشى، كيريلليسا ەملەسىندەگى ءتول سوزدەرىمىزدەگى قوسارلى ىي، ءىي دىبىستارىنىڭ تاڭباسى رەتىندە ي ءارپىن جازۋ ءتىلىمىزدىڭ تابيعاتىن بۇزۋمەن بىرگە، بۋىنعا دۇرىس اجىراتا الماۋ سەبەبىنەن، اتالعان قوسارلى دىبىستاردى دا جىڭىشكە ەستىلەتىن كىرمە سوزدەردەگى (مىسالى، گيتارا، ادەبي) ي مەن دىبىستاۋداي قاتەلىكتەرگە مۇرىندىق بولعان. كەلەشەك لاتينيسا ەملەسىندە بۇلار ىي، ءىي بولىپ تاڭبالانادى. ءسويتىپ ءيىس - iyis، ءيىن - iyin، يىق - jyjq، ينە - iyne، يمەك - iymek، يلەۋ - iylew، تيىن - tjyjn، ءتيىن - tiyin، قيىن - qjyjn، كيىن - kiyin، سيرەك - siyrek، سيراق - sjyraq، تىي - tjy، تي - tiy، سىي - sjy، سي - siy، ءتيىمدى - tiyimdi، ءتيىس - tiyis، جينالىس - cjynaljs، ىلعي - jlxjy، كيۋ - kiyw، بي - biy، بيە - biye، يە - iye (مۇنىڭ كونە تۇلعاسى ىگە نەمەسە ەگە)، سيىر - sjyjr (ەسكى تۇرىكشە جانە قىپشاقشا جازىلۋى سىعىر نەمەسە قىپشاقتاردىڭ اۋىزەكى تىلىندە سىر) سەكىلدى سوزدەر ءوز تابيعاتىمەن جازىلدى؛ ەكىنشى، كيريلليسا ەملەسىندە يا، يۋ ارىپتەرىنىڭ الدىندا ى، ءى ارىپتەرىنىڭ ورنىنا ي ءارپى جازىلادى، الايدا ىي نەمەسە ءىي بولىپ وقىلادى دەپ بەلگىلەنگەن [[24]]. مىسالى، تاقيا، قيا، ميا، قيۋ، جيۋ، تيۋ. بۇل قازاق ءتىلىن جاڭادان ۇيرەنۋشىلەر مەن وزگە تىلدە ساۋاتتانعانداردى بۋىنعا دۇرىس اجىراتا الماۋ سىندى قيىنشىلىقتارعا يتەرۋمەن عانا تىنباي، ىي، ءىي دىبىستارىن جىڭىشكە ي ارپىمەن دىبىستاۋداي ءتىلىمىزدىڭ تابيعاتىن بۇزاتىن قاتەلىكتەردىڭ قولدان جاسالۋىنا مۇرىندىق بولدى. سوندىقتان لاتىنشا ەملەدە بۇل سوزدەر taqjya، qjya، mjya، qjyw، cjyw، tiyw بولىپ دۇرىس جازىلۋىن قۋاتتايمىز. بۇلاردىڭ قاتارىنا تىلىمىزگە ەرتەدە كۇنشىعىس تىلدەرىنەن ەنگەن جالقى ەسىمدەر مەن جالپى ەسىمدەردى دە قوسامىز. مىسالى، ءدۇريا - Duriya، ءاسيا - Asiya، ءاليا - Aliya، سيا - sjya، داريا - darjya. ۇيرەنۋشىلەر ەندىگارى بي-ە، قي-يا، كي-ە دەپ بۋىنعا اجىراتپايتىن بولادى، بۇلاردىڭ دۇرىسى دا bi-ye (بى-يە)، qj-ya (قى-يا)، ki-ye (كى-يە) ەكەنى بارشاعا ءمالىم؛ ءۇشىنشى، يى، ءيى دىبىستار تىركەسى ى، ءى دىبىستارىنا بىتەتىن ەتىستىكتەرگە كوسەمشەنىڭ -ي جۇرناعى جالعانعاندا، سوڭعى يى، ءيى ارىپتەرىنىڭ ورنىنا ءبىر عانا ي ءارپى جازىلادى [[25]] دەگەن ەرەجەنى قابىلداي وتىرىپ، ونى دا y-مەن الدىق؛ ءتورتىنشى، كىرمە سوزدەردەگى ي-مەن قازاق سوزدەرىنىڭ ءبىرىنشى بۋىنىنان وزگە بۋىنداردا ي بولىپ جازىلاتىن جەرلەر تۇگەلدەي y-مەن جازىلادى، jy، iy دەپ جازۋ قاجەتسىز. مىسالى، تەك كۇنشىعىستىق (يمان - yman، يسا - Ysa، ساعيرا - Saxyra، كاليما - Kalyma (Kahlyma)، يللاحي - yllakhy، يلحام - ylkham، ymam، تاريحي - tarykhy، تاريقات - taryqat، ساياسي - sayasy، مادەني - madeny، مادەنيەت - madenyet، ءالي - Ahly، قالي - Qaly)، حالىقارالىق (كينو - kyno، كرەديت - kredyt، ينستيتۋت - ynstytwt، ينسپەكتور - ynspektor، گيتارا - gytara)، ياعني - yaxny، ياكي - yaky، ت.س.س. سوزدەرىنىڭ شەڭبەرىمەن شەكتەلەدى؛ بەسىنشى، جازۋدىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋگە، كىرمە سوزدەردىڭ توركىنىن بۇزباي جازۋعا كەپىلدىك ەتۋ ماقساتىمەن، تىلىمىزدەگى ەكى داۋىستى دىبىستىڭ قاتار كەلمەۋدەي دارا ەرەكشەلىگىن نازاردا الا وتىرىپ، حالىقارالىق ءبىرقاتار سوزدەردىڭ قۇرامىنداعى يا، يە، يو، يۋ تىركەستەرىن جاي عانا ia، ie، io، iu (ەنەرگيا - energia نەمەسە energya، يەروگليف - ieroglyf نەمەسە yeroglyf، يەرارحيا - ierarkhia نەمەسە yerarkhya، يديوما - ydioma نەمەسە ydyoma، يون - ion نەمەسە yon) تۇرىندە جازۋدى قۋاتتايمىز. الايدا مۇنداي سوزدەردىڭ jya، iye، jyo، iyw (iyw) بولىپ وقىلاتىندىعىن ورفوگرافيالىق سوزدىكتە ەسكەرتەمىز. بۇلاي جازۋدا مىناداي ەكى سەبەپ بار: بىرىنشىدەن، ەگەر يا، يە، يو، يۋ-لار ya، ye، yo، yw بولىپ جازىلسا، كىرمە ءسوزدىڭ تابيعاتىنا جات، قازاق بالاسى دۇرىس دىبىستاي المايدى؛ ەكىنشىدەن، بۇلار توتە جازۋدا ya، ye، yo، yw بولىپ ىقشامدالىپ جازىلۋعا بايلانىستى، اۆتوماتتى كود اۋىستىرعىش جۇيە ارقىلى دۇرىس اۋىسپاۋداي كەمىستىگىمەن مەن مۇندالايدى.
شەتەلدىڭ سوزدەردەگى ۋ (w) فونەماسى ۇ (u) تاڭباسىمەن جازىلسا دا ماعىنالىق اۋسايلىق تۋمايدى، قايتا ءسوزدىڭ ەۋروپالىق تۇلعاسىنا جاقىندايدى. مىسالى، ۋنيۆەرسال - unyversal، فۋتبول - futbol، فورمۋلا - formula، فاكۋلتەت - fakultet، مۋزىكا - muzyka، جۋرنال - curnal. قازىرگى تۇركيا تۇرىكشەسى، مىنە، وسى ىزبەن جۇرگەن. مۇنداي سوزدەر ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالىن قابىلداماعان شەتەلدىك قازاقتاردىڭ تىلىندە ءدال وسىلاي دىبىستالادى. ورىس تىلىندە وزگە سلاۆيان تىلدەرى ارقىلى ورنىققان ءبىرسىپىرا ەۋروپالىق تەرميندەردەگى ۋ فونەماسى، كوبىنەسە، يۋ بولىپ جازىلادى. مىسالى، ۆاليۋتا - ۆالۋتا (بولگار، حورۆات)، valuta (چەح)، waluta (پولياك). بۇل ءسوزدىڭ تەگى يتالياندىق valuta [[26]]. ال يسپان، نيدەرلاند، شۆەت تىلدەرىندە دە valuta، حالىقارالىق كومەكشى ءتىل ەسپەرانتودا valuto [[27]] دەلىنەدى. سوندىقتان ۆاليۋتا دەگەندى valuta نەمەسە waluta دەپ جازۋعا دا بولادى. بۇل ءسوزدىڭ ەتيمولوگياسىن ايقىنداۋعا پايدالى بولۋمەن قاتار، تەرميننىڭ ەۋروپالىق تۇلعاسىنا جاقىن.
سوزدەردىڭ جىڭىشكە نەمەسە جۋاندىق سيپاتىن ايقىنداۋ ءۇشىن ءسوزدىڭ (بىرىككەن سوزدەردىڭ ءار ەكى سىڭارىنىڭ دا) ءبىرىنشى بۋىنىندا ۇۋ، ءۇۋ تۇلعاسى بۇزىلماي ساقتالعانى، وزگە بۋىنداردا ىقشامدالىپ ۋ بولىپ جازىلۋى كەرەك. سوندا عانا جەتىسۋ مەن جەتىسۋ (جەتىسۇۋ، Çeti suv (1928)، Jetisuw (1962)، Cetisuw (KLK)، ۋاق (ۋاقىت، ۇساق) ءسوزى مەن ەتنونيم ۋاق (ۇعراق - ۇۋراق - ۇۋاق - ۋاق) [[28]] سوزدەرىن دۇرىس جازۋعا مۇمكىنشىلىك الامىز.
ماتىندە ارنايى انىقتاما جازىلماعان وزگە ارىپتەردىڭ ەملەسى «قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرافيالىق سوزدىگىندەگى» قازاق ءتىلىنىڭ نەگىزگى ەملە ەرەجەلەرىندە بەلگىلەنگەن داۋىستى، داۋىسسىز دىبىستاردىڭ قولدانىلۋ ەرەجەلەرىنە باعىنادى. قازاق ءتىلىنىڭ نەگىزگى ەملە ەرەجەلەرىندە كورسەتىلگەن ءتۇبىر سوزدەردىڭ، بولەك جازىلاتىن سوزدەردىڭ، بىرگە جازىلاتىن سوزدەردىڭ، قوس سوزدەردىڭ، قوسىمشالاردىڭ، شىلاۋ سوزدەردىڭ، باس ارىپتەردىڭ جازىلۋى جانە سوزدەردىڭ تاسىمالدانۋى كيريلليسا ارقىلى ورنىققان ەملە ەرەجەسىنە بويسۇنادى. تەك ءبىرىنشى ارىپتەردەن قىسقارعان سوزدەردىڭ ءاربىر ءارپى باس ارىپپەن جازىلعان كەزدە ah، oh، uh، sh، ch، kh سىندى قوسار تاڭبالى ارىپتەردىڭ قۇرامىنداعى سۇيەۋىش تاڭباسى h كىشى ارىپپەن جازىلادى. مىسالى، تۇران الەم بانكى - TAhB، ادىلەت مينيسترلىگى - AhM.
ءبىز ۇسىنىپ وتىرعان جوبا ءماتىن تەرىمىنىڭ جەڭىل، سيىمدىلىعىنىڭ شاعىندىلىعىمەن دە تىلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى قولدانىلعان الىپبيلەر مەن جۋىق جىلداردان بەرى بەيرەسمي باسىلىمداردا، ينتەرنەت سايتتارىندا قولدانىلىپ جۇرگەن جوبالاردان [[29]] ارتىقتىعىن پاش ەتىپ وتىر (3-4 كەستەگە قاراڭىز). لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى تەك قانا 42 ءارىپتى 32 ارىپكە ايىرباستاۋ دەپ جەڭىل باعامداماۋ كەرەك. ول قازاق ءتىلىنىڭ ەملە جۇيەسىن قايتا قاراۋدى، تىلدىك ەگەمەندىكتى جۇزەگە اسىرىپ، جاڭاشا سەرپىنمەن تۇلەۋدى ماقسات ەتەدى.
|
KLK جوباسى مەن كيريلليسانىڭ سالىستىرمالى مىسالدارى |
|
|
A a |
Ata، axartw، adalbaqan، Acdakhar (acdaxhar)، aksyoner (aksioner)، aksent، aqurpek، ammyak (ammiak)، Arqas، Akhmet (Aqjmet) اتا، اعارتۋ، ادالباقان، اجداھار، اكسيونەر، اكسەنت، اقۇرپەك، اممياك، ارقاس، احمەت |
|
Ah ah |
Abden (ahbden)، aldiylew (ahldylew)، adep (ahdep)، alekshohp (ahlekshohp)، ahrbir (arbir)، adepki (ahdepki)، aldenw (ahldenw)، akirenh (ahkirenh)، aygi (ahygi)، Azerbaycan (Ahzerbaycan)، algi (ahlgi) ءابدeن، ءالديلeۋ، ءادeپ، ءالeكشوپ، ءاربىر، ءادeپكى، ءالدeنۋ، اكىرeڭ، ايگى، ءازىربaيجaن، الگى |
|
B b |
Baba، baxa، basire (bahsire)، beysbol، biye، borik، bryket، bizquyrjq، bazalyt، bahyterek (bayterek)، birjnhxay، batenhke (bahtenhke)، bocj، bokebay (bohkebay) بaبa، بaعa، ءباسىرe، بeيسبoل، بيe، بورىك، ءبىزقۇيرىق، بaزaليت، ءبايتeرeك، ءبىرىڭعaي، باتەڭكە، بوجى، بوكەباي |
|
V v |
Variant (varyant)، vatersjzjq، vatt-saxat، vyza، valywta، vengr، vysky، vokzal، volt، vyros ۆaريانت، ۆaتeرسىزىق، ۆaتت-سaعaت، ۆيزa، ۆaليۋتa، ۆeنگر، ۆيسكي، ۆoكزaل، ۆoلت، ۆيرۋس |
|
G g |
Gaz، galerka، garac، garmon، garem، gely، german، gladiator، gulsawjt، gabardyn، gagara، gazet، gektolytr، gen، granyt، general، gwbernia (gwbernya)، gram، gori، gulshoq، geometria (geometrya)، gepard، gymnazia (gymnazya)، gynekolog، grym، gwlew (guhwlew)، gwlesw (guhwlesw)، gul (guhl)، granyt، nege گaز، گaلeركa، گaرaج، گaرمoن، گaرeم، گeليي، گeرمaن، گلaدياتoر، گۇلسaۋىت، گaبaردين، گaگaرa، گaزeت، گeكتoليتر، گeن، گرaنيت، گeنeرaل، گۋبeرنيا، گرaمم، گورى، گۇلشoق، گeoمeتريا، گeپaرد، گيمنaزيا، گينeكoلoگ، گريم، گۋلeۋ، گۋلeسۋ، گۇل، گرaنيت، نeگe |
|
X x |
Xadawat، xapil، xashjq، xurjp، xuzjr، xymarat، xjljmy، xybrat، xasjr، xanybet عaدaۋaت، عaءپىل، عaشىق، عۇرىپ، عۇزىر، عيمaرaت، عىلىمي، عيبرaت، عaسىر، عaنيبeت، |
|
D d |
Dabdjrasw، dahstur (dahstuhr)، dariskhana (dahriskhana)، degdw، dyvyzia (dyvyzya)، dialektyka (dyalektyka)، diyirmen، dyelektrlik، djywday، doxa، donhjzotj، dokir (dohkir)، dotsent، duhnyawy، dunyecuzilik (duhnyecuhzilik)، dunhgirshek، duhrdaraz، dimkas، dindar، diny دaبدىرaسۋ، ءداستۇر، ءدارىسحaنa، دeگدۋ، ديۆيزيا، ديالeكتيكa، ءديىرمeن، ديەلeكترلىك، ديۋدaي، دoعa، دoڭىزoتى، دوكىر، دoسeنت، ءدۇنياۋي، ءدۇنيeجۇزىلىك، دۇڭگىرشeك، ءدۇردaرaز، دىمكaس، ءدىندaر، ءدىني |
|
E e |
Ebey، egde، edawir (edahwir)، ecexabjl، elbasj، elorda، eltanhba، ewropa، eshqanday، eshbir ەبەي، ەگدە، ەداۋىر، ەجەعابىل، ەلباسى، ەلوردا، ەلتاڭبا، ەۋروپا، ەشقانداي، ەشبىر |
|
C c |
Cabaxj، caxjsw، cadjgohy، canshohp، cardemaqj (cahrdemaqj)، cegcat، carmenhke (cahrmenhke)، Cetisw (Cetisuw)، cezaydar، cjynaq، cjynaw، ciyen، colsilteme، culdjztuk (culdjztuhk)، cuhz، cuzimpaz (cuhzimpaz)، curekcardj (cuhrekcardj)، cigit، cay، cabir (cahbir)، cadiger (cahdiger)، cadjger، ciporim (cipohrim)، cashik (cahshik)، Cazyra جaبaعى، جaدىگوي، جaءنشوپ، ءجاردeمaقى، جeگجaت، ءجارمeڭكe، جeءتىسۋ، جeزaيدaر، جينaق، جينaۋ، جيeن، جۇلدىزتۇك، ءجۇز، ءجۇزىمپaز، ءجۇرeكجaردى، جىگىت، جaي، ءجابىر، جادىگeر، جaدىگeر، ءجىپورىم، جاشىك، جازيرا |
|
Z z |
Zaboy، zaxyp، zaman، zanh، zakhar، zabir، zeynetaqj، zerbaraq، zootekhnyk، zookhymia، zorayw، zulmat، zwlaw، zuhbahrcat، zuhryat، zjxjr، zirk-zirk، zinhgittey، zjnhjl، zjndan، zwrna، zjmjyan، zawjt، zenhgir زaبoي، زaعيپ، زaمaن، زaڭ، زaحaر، ءزابىر، زeينeتaقى، زeربaرaق، زooتeحنيك، زooحيميا، زoرaيۋ، زۇلمaت، زۋلaۋ، ءزۇبارجaت، ءزۇريات، زىعىر، زىرك-زىرك، زىڭگىتتeي، زىڭىل، زىندaن، زۋرنa، زىميان، زaۋىت، زeڭگىر |
|
Y y |
Yaxny، iyne، biye، baya، yod، yog، yot، yota، yadro، yaky، yakut، yantar، yard، yasly، ygvana، ydara، ydealyzm، ydeolog، ydiomatyzm (ydyomatyzm)، ydiomatyka (ydyomatyka)، yllakhy، ylkham، yman، ymmygrant، ymmygratsia (ymmygratsya)، ymperator، ymperia (ymperya)، ymport، yndeks، yndwstria (yndustrya)، ynkwbator (ynkubator)، yon (ion)، yonosfera، Ytalia (Yyalya)، Yran ياعني، ينe، بيe، بaيا، يoد، يoگ، يoت، يoتa، يادرo، ياكي، ياكۇت، يانتaر، يارد، ياسلي، يگۆaنa، يدaرa، يدeaليسم، يدeoلoگ، يديoمaتيزم، يللaحي، يلحaم، يمaن، يمميگرaنت، يمميگرaسيا، يمپeرaتoر، يمپeريا، يمپoرت، يندeكس، يندۋستريا، ينكۋبaتoر، يoن، يoنoسفeرa، يتaليا، يرaن |
|
K k |
Kabak، kabel، kaly، kanal، kanoe، kapytal، karel، karykatwra (karykatura)، kazekey (kahzekey)، kanyzek (kahnyzek)، kari (kahri)، karden (kahrden)، kasiby (kahsiby)، kawsar (kahwsar)، kecir، keziktirw، keybir، kempirqosaq، kempiroldi (kempirohldi)، kempirshohp، kenhes، kenhse، kenhshar، kenhirdek، kenhistik، kerawjz، keramyka، kerbez، kiyeli، kiykilcinh، kyno، kiyesiz، kylovat، kylometr، kiymelew، kiyikotj، klarnet، klassyk، kod، kodeks، kokarda، kokstew، kollec، kollektor، komysar، kobegen (kohbegen)، kun (kuhn)، komandyr، koksarj، kone (kohne)، konetoz (kohnetoz)، konteri (kohnteri)، konimpaz (kohnimpaz)، konhil (kohnhil)، kopburjsh (kohpburjsh)، korkemoner (kohrkemohner)، kredyt، kwa (kwah)، kwbok (kubok)، kwpe (kupe)، kunhk (kuhnhk)، kuncit (kuhncit)، kunqaxar (kuhnqaxar)، kunhgirt (kuhnhgirt)، computer، kir، keli كaبaك، كaبeل، كaلي، كaنaل، كaنoe، كaپيتaل، كaرeل، كaريكaتۋرa، كازeكeي، كانيزeك، كارى، كاردeن، كاسىبي، كاۋسaر، كeءجىر، كeزىكتىرۋ، كeءيبىر، كeءمپىرقoسaق، كeءمپىرولدى، كeءمپىرشوپ، كeڭeس، كeڭسe، كeڭشaر، كeءڭىردeك، كeڭىستىك، كeرaۋىز، كeرaميكa، كeربeز، كيeءلى، كيكىلجىڭ، كينo، كيeءسىز، كيلoۆaتت، كيلoمeتر، كيمeلeۋ، كيىكoتى، كلaرنeت، كلaسسيك، كoد، كoدeكس، كoكaردa، كoكستeۋ، كoللeج، كoللeكتoر، كoميسaر، كوبeگeن، كۇن، كوماندير، كوكسaرى، كونe، كونeتoز، كونتeءرى، كونىمپaز، كوڭىل، كوپبۇرىش، كوركeءمونeر، كرeديت، كۋا، كۋبoك، كۋپe، كۇڭك، كۇنجىت، كۇنقaعaر، كۇڭگىرت، كومپيۋتەر، كىر (گريا)، لەلى (كيلو) |
|
Q q |
Qaba، qabilet، qaxaz، qazaqsha، qaziyne، qazkegir، qaybir، qasiret، qjy، qjyxash، qjyqaq، qjyqjm، qjysayw، qjyturqj، qjyapat، qodjrayw، qulaq، qumburge (qumbuhrge)، qumqjyaq، qjzjlqat، qjlwet، qjrxjz، qjrjq، qjstaw، qalash قaبa، قaءبىلeت، قaعaز، قaزaقشa، قaزينe، قaزكeگىر، قaءيبىر، قaءسىرeت، قي، قيعaش، قيقaق، قيقىم، قيسaيۋ، قيتۇرقى، قياپaت، قoدىرaيۋ، قۇلaق، قۇمبۇرگe، قۇمقياق، قىزىلقaت، قىلۋeت، قىرعىز، قىرىق، قىستaۋ، قالاش |
|
L l |
Laborant، laxjnet، laylanw، laysjz، lanhkes، laq، lahzzat، lafet، lahm، lek، leksyka لaبoرaنت، لaعىنeت، لaيلaنۋ، لaيسىز، لaڭكeس، لaق، ءلاززaت، لaفeت، ءلام، لeك، لeكسيكa |
|
M m |
Magyster، magnyt، maxlum، maxjna، maza، madeny (mahdeny)، madenyet (mahdenyet)، mereke، munhdasw، mukhyt، muyizkeser (muhyizkeser)، mumkin (muhmkin)، mjrza، minez، minacat، maqul، ministir مaگيستر، مaگنيت، مaعلۇم، مaعىنa، مaزa، ءمادeني، مادەنيەت، مeرeكe، ۆۇڭدaسۋ، مۇحيت، مۇيىزكeسeر، مۇمكىن، مىرزa، ءمىنeز، ءمىنaجaت، مaقۇل، مينيستر |
|
N n |
Nabjt، naxashj، naqtama، namjs، nar، narlj، nahr، nahrli، negatyv، novella، nw (nuw)، nomir (nohmir)، nil نابىت، ناعاشى، ناقتاما، نامىس، نار، نارلى، ءنار، ءنارلى، نەگاتيۆ، نوۆەللا، نۋ، ءنومىر، ءنىل |
|
Nh nh |
Olenh، meninh، senh، inhir، tanhir (tahnhir)، jnhxjrw ولەڭ، مەنىڭ، سەڭ، ءىڭىر، ءتاڭىر، ىڭعىرۋ |
قاتىستى ماقالالار
