ن.نازاربايەۆتىڭ قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ تۋرالى باستاماسىنا بايلانىستى  رەسەيلىك ب ا ق وكىلدەرى دە وسى ماسەلەگە قاتىستى ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرۋدەن جاسقانىپ قالعان جوق. وسى ورايدا قامشى اقپارات اگەنتتىگءى رەسەيدىڭ ءبىرقاتار پورتالدارى جاريالاعان لاتىن گرافيكاسىنا بايلانىستى مامانداردىڭ پىكىرلەرىنە شولۋدى ۇسىنادى.

 «قازاق ەلىنىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋدەگى باستى ماقساتى- باسقا دا پوستكەڭەستىك ءازىربايجان، وزبەكستان  رەسپۋبليكالارى سەكىلدى بۇرىڭعى مەتروپوليا- رەسەيدەن بارلىق ماعىنادا  الىستاۋ»-دەپ جازادى  riafan.ru.

رەسەيدەگى وپپوزيسيالىق باسىلىمداردىڭ جازۋىنشا، لاتىنعا كوشۋ - ماسكەۋدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى اگرەسسيۆتىلىگىنە قارسى الدىن-الا قورعانۋ ارەكەتى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە، بۇرىڭعى سوۆەتتىك شىعىس ەلدەرى تۇركياعا قاراي ويىسۋدا.

قازاقستاننىڭ تۇركياعا قاراي جاقىنداۋى زاڭدى قۇبىلىس بولعانمەن، رەسەيمەن ارادىعى بايلانىستىڭ ءۇزىلۋ يدەياسىنا توسقاۋىل بولاتىن، قارسىلىق تانىتاتىن قارسىلاستار دا بار.

«فەرگانا.رۋ» پورتالىنىڭ باس رەداكتورى، جۋرناليست، فيلولوگ  دانييل كيسلوۆ قازاق لاتىنداندىرۋشىلارىن «وزبەكتەردىڭ قاتەلىگىن» جىبەرمەۋگە شاقىرادى.

وزبەكستانداعى 1993 جىلى باستالعان لاتىنداندىرۋ پروسەسى ءوز مارەسىنە جەتپەي، ءتىپتى بۇل پوسەسستى ەنگىزۋ ەكى رەت قولعا الىنىپ، ءبارىبىر دە ءتيىستى ناتيجە بەرە الماعان.

2017 جىلعى جاعدايدا وزبەكستاندا تەك ءبىلىم جۇيەسى مەن ءىس قاعازدار جۇرگىزۋ عانا لاتىن تىلىندە جۇرگىزىلەدى، ال گازەت، جۋرنال، كىتاپتار ءالى كۇنگە دەيىن كيريلليسادا شىعادى. بارلىق ب ا ق كيريلليسادا حابار تاراتىپ، ءتىپتى جارنامانىڭ ءوزى دە لاتىندانا الماعان.

لاتىن تىلىندە ءبىلىم الاتىن جاستار كەڭەستىك كەزەڭدە شىققان ۇلتتىق ادەبيەتتى وقي المايدى جانە تۇسىنبەيدى.  ال لاتىندى ەندى عانا  ۇيرەنىپ جۇرگەن ەكىنشى بۋىن حالىق ءىس جۇرگىزۋدە، ۇكىمەت ورگاندارىنىڭ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە ۇلكەن قيىندىقتارعا كەزىگەدى ەكەن.

قازاقستان مەن قىرعىزستاندا تۇراتىن ەتنيكالىق وزبەكتەر وزدەرىنىڭ وزبەكستانداعى باۋىرلاستارىنىڭ تىلدەرىن تۇسىنبەيدى.

كيسلوۆتىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي جاعداي قازاقستاندى دا كۇتىپ تۇر.

«قازاقستانداعى لاتىنداندىرۋ – ورىس تىلىنە دە، قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ساياسي وداققا دا ەش قاتىسى جوق. بۇل –ەشقانداي دا وركەنيەتتىك جول ەمەس. بۇل –تىعىرىققا تىرەلۋ. بۇل- بارلىق ۇلتتى ينتەللەكتۋالدى رەگرەسسياعا اكەلەتىن ۇلكەن مولشەردەگى ەنەرگيا مەن كۇشتىڭ بوسقا سارقىلۋى، دالاعا كەتۋى».

ارينە، پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە لاتىنداندىرۋعا بايلانىستى   ءساتتى ورىندالعان تاجىريبە مىسالى دا  جوق ەمەس. وعان ءبىز ءازىربايجاندى مىسالعا كەلتىرە الامىز. ۇلكەن قارجى مەن جوسپاردى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرۋداعى پاراساتتىلىق ارقاسىندا لاتىنداندىرۋ پروسەسسى بۇل ەلدە ءساتتى جۇزەگە استى. دەيتۇرعانمەن، ونىڭ كەمشىلىكتەرى دە جوق ەمەس. قوعام كىتاپ وقۋدان قالىپ بارادى دەيدى ماماندار.

وسى ماسەلەگە بايلانىستى «لەنتا.رۋ»-دا ءوز پىكىرىن ۇسىندى.

«قازاقستاندىق ليدەر نە سەبەپتى لاتىنداندىرۋ تۋرالى ەندى ايتا باستادى؟» -دەپ  جازادى پورتال. شىنايى ەكونوميكالىق مودەرنيزاسيالاندىرۋدى قازاقستان جاساي العان جوق. ءبىرىنشى بەسجىلدىق  يندۋسترياليزاسياسى ناتيجەلەرىن   نازاربايەۆتىڭ ءوزى سىنعا الدى، سوعان قاراماستان ەلدە بەسىنشى بەسجىلدىق جاريالانىپ جاتىر.   «وسىنداي جاعدايدا لاتىنداندىرۋ پروسەسى اسا قاجەتتى سەكىلدى» -دەيدى پورتال  ە.ءقاريننىڭ سوزىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ.

«قازاقستان يدەولوگتارى لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋدە كەڭەستىك تاجىريبەنى قولدانباق».

مەملەكەت ينتەلليگەنسياسىنىڭ باسىم كوپشىلىگى لاتىنداندىرۋدى رەسەيدىڭ مادەنيەت كەڭىستىگىنەن شىعۋداعى ءسيمۆوليزمى دەپ ەسەپتەيدى.  

«لاتىنعا كوشۋدە دە  كەڭەستىك يدەولوگيالىق سحەمالارعا سۇيەنۋ-وسى جاعدايداعى ناعىز يرونيا »- دەيدى پورتال.

«سوزبەن، تىلمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن ادبيەتشىلەر كورشىلەرىنىڭ وتكەرگەن تاجىريبەلەرىن ەسەپكە الا وتىرا، قازاقستان پرەزيدەنتىنە اشىق  حات جازىپ، وندا لاتىنعا كوشۋ كەزىندە بولاشاقتا  جاس بۋىن تاريحتان، داستۇردەن اجىراپ قالۋ ءقاۋپى بار ەكەنىن ايتقان».

«قازاقستان لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ بارىسىندا ءبىرقاتار پروبلمالارمەن بەتپە-بەت  كەلەتىنى انىق»- دەيدى رەسەيلىك پورتال.

 بىرىنشىدەن، كوپ مولشەردەگى قارجى شىعىنى: ميلليوننان باستاپ ميللياردقا دەيىنگى كولەمدە. ەكىنشىدەن، قازاق ءتىلىن قولدانۋشىلار ءۇشىن لاتىنعا كوشۋ قيىنعا سوعادى: وقۋ جىلدامدىعىنىڭ تومەندەۋى، وقىپ وتىرعان ءماتىننىڭ ماعىناسىن تۇسىنۋگە دە اۋىرلىق كەلتىرەدى. وسى ورايدا،  بۇل ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىلىعىنا  اسەر ەتپەي قويمايدى».

«جازبا ءتىلىنىڭ وزگەرۋى تەك قازاق قوعامىنا، ونىڭ قازاق ءتىلدى بولىگىنە عانا اسەر ەتەدى. رەسەيدىڭ رەسمي وكىلدەرى مەن تۇلعالارى بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرگەن جوق. الايدا قازاقستان شەنەۋنىكتەرى ءتىل رەفورماسى استانا مەن ماسكەۋ قارىم-قاتىناسىنا ەشقانداي سىزات تۇسپەيتىنىن ايتىپ سەندىرۋدە».

«قازاقستان ۇكىمەتى 80-90 جىلعى ەسكى يدەولوگيالىق سۇراقتى نەگە قايتا سىلەكەيلەتىپ وتىر؟ اسىلىندا، مەملەكەتتە بۇدان وزگە  موبيليزاسيالىق جوبا دا، جوسپار دا جوق سىڭايلى...» دەپ پورتال ءوزىنىڭ پىكىرىن ءبىلدىردى.

تاياۋ شىعىس ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى ە.ساتانوۆكسييدىڭ رەسەيدىڭ  فەدەرالدى جاڭالىقتار اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا  لاتىنداندىرۋعا بايلانىستى  پىكىرىن بىلاي بىلدىرگەن:

 «بۇل ماسەلەنىڭ شىعىستانۋعا ەشقانداي دا قاتىسى جوق. قازاقستاننىڭ بولاشاعى ورىس تىلىندە ەمەس، ورىس تىلىمەن  بايلانىس ۇزىلەدى»- دەيدى.

شىعىستانۋشىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل -قازاقستان تۇركيامەن جاقىنداسپاقشى دەگەن ءسوز ەمەس. «لاتىنعا كوشۋ قازاقستاندى مودەرنيزاسيالايتىنى راس» -دەيدى مامان.

«بۇل تۇركياعا باعىتتالعان ارەكەت ەمەس، لاتىنعا باعىتتالعان ارەكەت. وسى جازۋدى قولداناتىن الەم ەلدەرىنە جاقىنداۋ دەگەن ءسوز. بۇگىن قازاقستان بىزگە قاراعاندا عىلىمي ەڭبەكتەرى الدەقايدا كوپ شىعاتىن ەلگە اينالعان. مۇناي، گاز قازاقستاندا جەتەرلىك. قازاقستاندا ورىس تىلىندە ءبىلىم الۋدا بەلگىلى-بىر پەرسپەكتيۆتىلىك جوق. سوندىقتان بۇل ءابسوليۋتتى زاڭدى قۇبىلىس»-دەيدى  ەۆگەنيي ساتانوۆسكيي.

رەسەيلىك باق-تا ايتىلىپ جاتقان «نازاربايەۆ ماقالاسى» تۋرالى اڭگىمەنىڭ رەاكسياسى نەگىزىنەن وسىعان سايادى. قازاقستان پرەزيدەنتى نازاربايەۆ بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستان اتاۋىن «قازاق ەلى» دەپ وزگەرتۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن كەزدە دە، ونى تەرىسكەيدەگى كورشىمىز قاتتى تالقىلاپ، ءتىپتى ەلدىڭ اتاۋىن وزگەرتپەۋ تۋرالى پەتيسيا ۇيىمداستىرعان ەدى.

رەسەيلىك ب ا ق بۇل جولى دا قازاقستاندا بولاتىن رەفورمالارعا وزدەرىنىڭ قارسىلىقتارىن ءبىلدىرىپ، ءتۇرلى كەرى تۇسىنىككە جەتەلەيتىن ۇگىت جاساسا دا، ەلدىڭ ىرگەلى ينستيتۋتتارى قازاق ەلىنىڭ قازىرگى قادامدارى، بولاشاققا بەتبۇرىسى جونىنەن «رۋحاني جاڭارۋعا» مۇددەلى ەكەنىن، وعان تولىقتاي قۇقىلى ەكەنىن ءماجبۇرلى تۇردە مويىنداپ وتىر. 

دەمەك، رەسەي قانشا جەردەن تەرىس پىكىر ءبىلدىرىپ، قازاقستاننىڭ لاتىن گرافيكاسىنا ءوتۋىن قالاماسا دا، وسىعان كونەدى.

نازەركە مۇسا