جازۋشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى مۇحتار ءماعاۋيننىڭ بەس جىلدان بەرى پراگادا تۇرىپ جاتقانىن ادەبيەتتىڭ اينالاسىندا جۇرگەندەر عانا ەمەس، جالپى كوپشىلىك جاقسى بىلەتىن بولار. سوڭعى جىلدارى ءونىمدى شىعارماشىلىق جۇمىسپەن اينالىسىپ وتىرعان قالامگەر جۋىردا قازاقستانعا كەلگەن ەدى. وسى ساپارىندا جازۋشى الماتىداعى ورتالىق مۇراجايعا كەلىپ، كىتاپتارى مەن ءوزى ساقتاپ كەلگەن ءبىرقاتار قۇندى جادىگەرلەردى مۇراجاي قورىنا تاپسىردى. جينالعان وقىرماندارمەن، جۋرناليستەرمەن جۇزدەسىپ، از-كەم اڭگىمەلەستى. كەزدەسۋگە كەلگەن قاۋىم كوكەيىندەگى ساۋالدارىن قويدى. ءبىز جازۋشى جاۋابىنىڭ اۋديونۇسقاسىن جانە جازباسىن ءوز وقىرماندارىمىزعا ۇسىنۋدى ءجون دەپ تاپتىق.

مۇحتار ماعاۋيندى اۋديو نۇسقادا وسىننان تىڭداي الاسىز

اۋلەتىمىزدىڭ قازىناسىن الىپ كەلدىم

مۇراجايدى كورىپ شىعايىق، ءارى ەسكىدەن قالعان دۇنيەلەر بار ەدى، سولاردى  تابىستاپ كەتەيىك دەپ كەلگەن ەدىك. جاستار جينالادى دەپ ويلاعان جوقپىن. مۇراجايعا بۇرىن قولدانىستا بولعان قامشىلاردى الىپ كەلدىم. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاپ قازاق اتقا ءمىنۋدى ۇمىتا باستادى دا، قامشى قولدانىستان شىعىپ قالدى. ال ءقازىر قايتا مىنە باستادى. اكەلگەنىمنىڭ بارلىعى – تابيعي قامشىلار. ۇلكەن اكەم قامشىنىڭ توبىلعى سابىنا جەز شىرماۋىق وراپ، سارىالا قامشى جاسايتىن. ونىڭ دا بىر-ەكەۋىن اكەلدىم. ۇلكەن اكەم ماعاۋيانىڭ كەيىن باسقاشا قالىپقا تۇسكەن كۇزەن ىشىگى بولعان ەدى، سونداي توننىڭ ەكى جۇقاناسىن الا كەلدىك. ماعاۋيانىڭ اعاسى بەرىكبول دەگەن  شەبەر بولعان ەكەن. 33 جاسىندا قايتىس بوپ كەتكەن. سول كىسىنىڭ اڭ اۋلاعاندا تۇيەنىڭ تابانىنان جاساعان وق ءدارى قۇتىسى دا بار. ول ەشبىر مۇراجايدا جوق بولۋ كەرەك. بۇل دا ءبىزدىڭ اۋلەتىمىزدىڭ قازىناسى دەپ ەسەپتەلەتىن دۇنيە.

جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىن ءبىر اپتا وتكەننەن سوڭ الاڭعا بارعان ەدىم. قار جاۋعان ەكەن. قالىڭ قاردىڭ شەتىنەن ءبىر تاياقتىڭ شەتى كورىندى. سۋىرىپ الدىم. بالالارىمىزدى ۇرعان تەمىر تاياقتار عوي. سول كەزدە دە الاڭدا كۇزەتشىلەر ءجۇردى. تاعى بارىپ، ەكىنشى تاياقتى تاپتىم. ول دا ەش جەردە جوق شىعار دەپ، سول تاياقتاردى دا الىپ كەلدىم. سول سياقتى ۇساق-تۇيەك نارسەلەردى تابىس ەتتىم.

 ستۋدەنت كەزدە باستاعان «التىن داپتەرىم» بار

جازۋىما ەشقانداي بوگەت بولماسا دا، تىنىشتىق كەرەك بولعاننان كەيىن پراگادا تۇراتىن ۇلىمنىڭ قولىنا كەتتىم. ول جاققا بارعاننان كەيىن ۇلكەن جۇمىستى باستاۋ كەرەك بولدى. جەتى كۇننەن كەيىن-اق جازۋعا وتىردىم. الدىمەن ءبىر شاعىن اڭگىمە جازدىم. سودان كەيىن «جارماق» دەگەن كولەمى ۇلكەن بولماسا دا، سالماعى اۋىر رومان جازدىم. وتە تەز جازىلدى. 18 كۇندە جازىپ ءبىتىردىم. ءبىر توپ اڭگىمە جازدىم. سودان كەيىن «شىڭعىس حانعا» وتىردىم. شىڭعىس حاندى جازۋىمنىڭ كوپ سەبەبى بار. ايتىلماعان ءسوز قالعان جوق، ءبارىن ايتقانبىز. مەنىڭ «التىن داپتەر» دەيتىن ستۋدەنت كەزدە باستاعان ۇلكەن داپتەرىم بولدى. سونىڭ ىشىندە بولاشاقتا جازاتىن بارلىق شىعارمالارىمنىڭ سيۋجەتى، سۇلباسى ءبىر اۋىز سوزبەن ايتىلعان. سونىڭ ىشىندە، مىسالى، «الاساپىراننىڭ» سۇلباسى بار، ودان 15، 20، 25 جىل وتكەننەن كەيىن جازىلعان شىعارمالار بار. قولما-قول جازىلعان شىعارمالار دا بار. ءبىراق، سونىڭ ىشىندە شىڭعىس حاننىڭ سۇلباسى جوق. ويتكەنى، سوۆەت زامانىندا شىڭعىس حاننىڭ اتىن اتاماۋ كەرەك بولدى. اتايتىن بولساڭ، تەك جامانداۋ كەرەك. شىڭعىس حان – بۇكىل الەمگە تانىلعان تۇلعا. ۇلى تۇلعا، ۇلى قولباسى. ۇلى مەملەكەت، ۇلى يمپەريا قۇرعان ادام. ونى سەزارمەن دە، ناپولەونمەن دە، اتيللامەن دە سالىستىرۋعا بولمايدى. ول بارىنەن جوعارى. شىڭعىس حان قازاقتىڭ ۇعىمىندا اۋليە، ۇلى حان. اڭىز بويىنشا، ءتاڭىرىنىڭ نۇرىنان جارالعان. ءوزىنىڭ اسىل تۋمىسىن دالەلدەۋ ءۇشىن حالىقتىڭ الدىندا شەشەسى «ساداعىڭدى كۇننىڭ ساۋلەسىنە ءىلدىر» دەيدى. كيىز ۇيدە شاڭىراقتان ءتۇسىپ تۇرعان ساۋلەگە ساداعىن اتقاندا، جەبەسى سول ساۋلەگە ءىلىنىپ تۇرىپ قالدى دەسەدى. ال قالعان بيلىككە تالاسقان شىڭعىستىڭ تۋىستارىنىڭ وقتارى ىلىنبەيدى. «ساداعىن ساعىمعا ىلدىرگەن شىڭعىس حان» دەپ ايتاتىنى سودان. بۇل، ارينە، اڭىز. ءبىراق، شىڭعىس حانعا دەگەن سەنىمنىڭ كورىنىسى.

700-800 جىل بويى، ونىڭ ىشىندە قازاق حاندىعى قۇرىلعان زاماننان باستاپ شىڭعىس حان اۋليە بولدى. قازتۋعان جىراۋدىڭ اتىنان ايتىلعان مۇرات اقىننىڭ زارىن ماقالالارىمدا تالاي رەت ايتىپ كەلتىرگەنمىن:

ويىل دا قيىل، جەم، ساعىز،

قايران سالانىڭ جاتقان اڭعارى-اي.

اق شالمالى پىرلەردىڭ

مەشىتكە جاققان شامدارى-اي!

كاپىردەن تەڭدىك الۋعا،

قايتىپ تا كەلەر دەيمىسىڭ،

مۇسىلماننىڭ بالاسى،

شىڭعىستان تۋعان حاندار-اي...

مۇرات – ازاتتىق جىرشىسى، وتارشىلدىققا قارسى ولەڭدەر شىعارعان. عاسىردىڭ باسىندا حالىق كوسەمى، اعارتۋشى عۇمار قاراش ايتادى:

شىڭعىس، باتۋ حاندىق قۇرىپ تۇرعان ەل،

قاراقىپشاق قوبىلاندىلار تۋعان ەل،

ەرەگەسكەن دۇشپان-جاۋىن قۋعان ەل

ەمەس پە ەدىڭ – جۇرتىم ساعان نە بولدى؟!.

وسى ءسوزدى ءدال ءقازىر ايتۋعا بولادى. ال ماعجان «ادامزاتتا شىڭعىستاي ەر تۋمايدى» دەگەن. شاكارىم، سۇلتانماحمۇت، ابايلار «قازاق رۋلارى شىڭعىس حانعا ءوزى قوسىلدى» دەپ ايتقان. ورىس سوۆەت يدەولوگياسى كەلىپ جەتكەنگە دەيىن بۇكىل قازاق شىڭعىس حاندى قۇرمەتتەگەن، ءقادىر تۇتقان. ال ودان كەيىن ۇلتتىق سانامىزدان ايىرىلعانىمىز سونشالىق، ورىستىڭ يدەولوگياسىمەن، ورىس بولعاندا ۇلكەن عىلىمنىڭ يدەولوگياسىمەن عانا ەمەس، مەكتەپ وقۋلىعى دارەجەسىندەگى شوۆينيستىك يدەولوگيامەن ابدەن ميىمىز  ۋلانعان. شىڭعىس حاندى ءالى كۇنگە جاۋىز دەپ جۇرگەندەر سول سانادان ءالى ارىلا الماي وتىر. قازاقتىڭ جاعدايى تۇسىنىكتى. 70 جىلدىڭ ىشىندە ۇلتتىق ساناسىنان، ءداستۇر-سالتىنان ايىرىلدى. قىمىز ءىشۋدى، قۇرت قايناتۋدى ۇمىتىپ، بارىنان ايىرىلدى. ول تۇسىنىكتى جاعداي، يدەولوگيا سولاي بولدى. قازاققا كىنا قويماي-اق قويايىق. ال ارعى جاقتا – قىتايدا ءبىر جارىم ميلليون قازاق وتىر. ەلىمىز بار، جۇرتىمىز بار دەپ كوڭىلگە مەدەۋ تۇتاتىن ەدىم. ولاردىڭ قازىرگى زامانداعى سايتتارى – «كۇلتەگىن» مەن «سەن – قازاقتى» قاراپ وتىرامىن. قىتايداعى قازاق سوۆەت يدەولوگياسىنان تىس بولدى. ونىڭ ۇستىنە، جۇڭگو يدەولوگياسى بويىنشا، شىڭعىس حان ۇلى مەملەكەتتى نەگىزدەۋشى ادام. شىڭعىس حان باستادى، ال شىڭعىس حاننىڭ نەمەرەسى قۇبىلاي ءبىرجولاتا بەكىتتى. سوندا سول جاقتاعى قازاق نەگە شىڭعىس حاندى بالاعاتتاپ جاتادى؟ مۇنداعىلار جاۋىز دەپ سىپايى ايتسا، ونداعىلار تۇگىن قالدىرماي، ارام قالماق، پالەن-تۇگەن دەپ بالاعاتتايدى، ونىڭ ىشىندە «نەگە جازادى؟» دەپ مەن دە كەتىپ جاتامىن. قايران قالاتىن نارسە. سوۆەت يدەولوگياسىنان تىس بولدى، قىتايدىڭ بۇگىنگى يدەولوگياسىندا دا شىڭعىس حان جامان دەگەن نارسە جوق. سوندا قايدان كەلدى بۇل؟ انىعىن ايتۋ كەرەك، بۇل ەلدىڭ، حالىقتىڭ ازىپ-توزىپ، ۇلتتىق سانادان ءبىرجولا دەرلىك ايىرىلعانىنىڭ كورىنىسى. ءبىراق، باسقا حالقىمىز جوق، وسى حالىقتىڭ ساناسى اشىلۋ كەرەك، وسى حالىقتىڭ ىشىندە ساناسى جوعارى ازاماتتار بار، جاستار دا كوپ، ارعى بەتتە دە ازشىلىق بولسا دا سونداي ازاماتتار بار، سولار ءتۇسىنۋى كەرەك. شىڭعىس حاندى قانشا جامانداعانمەن، جامان بوپ قالمايدى. بۇكىل دۇنيەجۇزى مويىنداپ وتىر. شىڭعىس حان جونىندە نەشە مىڭ ماقالا، زەرتتەۋ، جۇزدەگەن كىتاپ جازىلعان. اعىلشىن جازدى، فرانسۋز جازدى، نەمىس جازدى، امەريكان جازدى، جاپون جازدى. شىڭعىس حاندى جاپون وزىنە تارتادى، جۇڭگو وزىنە تارتادى، ءقازىر ورىستار شىڭعىس حاندى سلاۆيان بولدى دەپ وزىنە تارتىپ جاتىر. ال شىن مۇراگەرى، شىن ۇرپاعى بولا تۇرا، ءبىز ودان قاشىپ قۇتىلا الماي جاتىرمىز. قانشاما كىتاپ جازىلسا دا، اينالىپ كەلگەندە شىڭعىس حان ءالى جوق. شىڭعىس حاندى ۇلى قولباسى، داناگوي ساياساتكەر،  ۇلى يمپەريا قۇرعان دەيدى. شىڭعىس حاننىڭ جاساعان ىستەرى كەيىنگى زامانعا جالعاستى دەيدى. حالىقتاردىڭ اراسىنداعى قاتىناس، دىنگە كوزقاراس تۋراسىندا، حالىقارالىق قۇقىقتار سالاسىندا شىڭعىس حاننىڭ اشقان جاڭالىقتارى وتە كوپ. ەۋروپا سوعان ەندى جەتىپ جاتىر، ايتپەسە جەتپەي دە قالىپ جاتقان جايلار بار.

شىن مانىندە، شىڭعىس حاننىڭ بەينەسى، شىن تاريحي تۇلعاسى ءالى اشىلعان جوق. سونىمەن قاتار، شىڭعىس حانعا قاتىستى كوپتەگەن دەرەكتەر بۇرمالانادى، ناقتى جەرىنە جەتپەي ايتىلادى. ويتكەنى، قالاي دەگەنمەن، شىڭعىس حاننىڭ ءوزىنىڭ جۇرتى ەمەس، جات جۇرت، جاۋلاسقان جۇرت. مونعول اعايىندارعا بۇل رەتتە ريزا بولۋ كەرەك. ولار سوۆەت زامانىندا دا، يدەولوگيا زامانىندا دا شىڭعىس حاننان ەشقاشان ايىرىلعان جوق. ول كەزدە اقتاۋ ءۇشىن شىڭعىس حاننىڭ موڭعولدىڭ مەملەكەتىن قۇرعان اۋەلدەگى قىزمەتى دۇرىس بولدى، كەيىنگى كەزدەگى جاۋلاۋشىلىعى تەرىس بولدى دەپ ەكىجاقتى ەتىپ شىعاردى. شىڭعىس حاننىڭ 800 جىلدىعىن تويلادى. سول تويدى ۇيىمداستىرعان، ەسكەرتكىش قويعان مونعوليانىڭ كومپارتياسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى قۋدالانىپ، اقىرى ازاپتالىپ ءولتىرىلدى. ءبىراق، ءبارىبىر اينىعان جوق. ولار – ءبىرجاقتى. شىڭعىس حاندى تەك مونعول دەپ قارايدى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، شىڭعىس حانعا قاتىستى دەرەكتەردىڭ ءبارى جەر استىندا جاتقان جوق. حالىقارالىق تىلدەرگە اۋدارىلعان، ونىڭ ىشىندە ورىس تىلىنە تۇگەلدەي دەرلىك اۋدارىلعان. شىڭعىس حاننىڭ بەينەسىن جاڭادان جاساۋ كەرەك. بولدى! ارادا جازعان ءراشيد-اد-دين، ءجۇزجاني، جۇۆەيني بار، جۇڭگو دەرەكتەرى بار، تاعى باسقا ەۋروپانىڭ دەرەكتەرى بار. بارلىعىن دا جيناقتاپ، قاراپ كەلگەندە، شىڭعىس حاننىڭ باسقا بەينەسى شىعادى. اسىلىق ايتقانىم ەمەس، شىڭعىس حاننىڭ ەڭ تولىق، ەڭ ناقتى، ەڭ ءادىل باعاسىن ايعاقتايتىن، شىڭعىس حاننىڭ بۇكىل عۇمىربايانىن تولىق قامتيتىن، سول شىڭعىس حان عانا ەمەس، ءحىىى عاسىرداعى بۇكىل تۇرىك قاۋىمىنىڭ، ورتالىق ازيانىڭ تاريحىن ايقىندايتىن كىتاپ جازدىم دەپ ويلايمىن. انىق اقيقاتى سول. ءۇش كىتاپ ءبىتتى. ءۇشىنشى كىتاپتىڭ كۇنى كەشە عانا العاشقى داناسى شىقتى. بىرەر ايدىڭ ىشىندە تارالىپ، ساتۋعا ءتۇسۋ كەرەك. الدا ءتورتىنشى كىتاپ قالدى. ءتاڭىرى قۋات بەرسە، ءبىر جارىم، ەكى جىلدىڭ ىشىندە ونى دا ءبىتىرىپ قالامىز.

 «وتىراردى قيراتتى» دەگەن ورىنسىز ءسوز

شىڭعىس حان «وتىراردى قيراتتى» دەگەنگە بايلانىستى تالاي رەت ايتتىم دا، جازدىم دا. وتىرار قاراحان اۋلەتىنىڭ قۇرامىنداعى شاعىن عانا مەملەكەت-قالا بولعان. يلەك حانداردىڭ باسى، سۇلتانداردىڭ سۇلتانى دەگەن وسمان سامارقاندا وتىرعان، وسماننىڭ ءىنىسى قادىر فەرعانانى بيلەگەن، سوسىن كىشى قالالاردا كىشى تۋىستارى بولعان. وسماننىڭ نەمەرە ءىنىسى ءتاج-اد-دين بىلگە حان وتىراردى بيلەپ وتىرعان. 1210 جىلى پارسى پاتشاسى حورەزمشاح الاددين مۇحاممەد سامارقاندى باسىپ الادى. ءتاج-اد-دين بىلگە حاندى تۇتقىنعا الادى. وسماندى ءبىر جىلدان كەيىن ولتىرەدى. وتىراردى تونايدى، قانشاما حالقى قىرىلادى، قانشاماسى شەتكە قاشادى. وتىرار باي قالا، كوپەستەردىڭ بارلىعى تاتار دالاسى شىڭعىس حانعا قاراي قاشادى. وتىراردى مۇسىلمان ءدىنباسىلارىنا دەيىن تاستاپ كەتەدى. ارتىنان ءتاج-اد-دين بىلگە حاننىڭ باسىن العان. ول تۋرالى ەكىنشى كىتاپتا تولىق جازىلعان. سودان كەيىن ءوزىنىڭ ورنىنا وتىراردى بيلەۋگە ءوزىنىڭ شەشەسىنىڭ الدە اعاسىنان، الدە ىنىسىنەن تۋعان قايىر حاندى وتىرعىزادى. ال شىڭعىس حان كەلىپ، وتىراردى ازات ەتكەن. كەرۋەننىڭ تونالۋى جانە باسقا دا تولىپ جاتقان جاعدايلار بار. بىزدە سوۆەتتىڭ تاريح عىلىمىنىڭ ازىپ-توزعانى سونشالىق، قاراقشىلاردى جاقتاي بىلەدى. تاريحشىلاردىڭ بارلىعى وتىراردا كەرۋەننىڭ قىرعىنعا ۇشىراۋىن ۇلكەن جاۋىزدىق دەپ باعالاعان. ادام قايران قالاتىن جاعدايلار بولعان. مىسالى، ءوزىمىزدىڭ سارايشىق قالاسى. 1480 جىلى ەرماك سارايشىق قالاسىن باسىپ الادى. سودان قالاداعى بۇكىل حالىقتى قىرادى. ەڭ سوڭىندا التىن وردا حاندارىنىڭ كۇمبەزدەرى بار ءقابىردى، سۇيەكتەردى قازىپ الىپ، ءۇيىپ ورتەيدى. سونى كەزىندە يۆان گروزنىيدىڭ ءوزى ايىپتاعان. وسىنى تاجىكستاندا ءبارى جاۋىزدىق دەپ ايتادى. ال سوۆەت تاريحشىلارى دۇرىس جاسادى دەيدى. قالانى تازارتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. سول سياقتى جاعدايلار وتە كوپ.

شىڭعىس حاننىڭ زەرتتەلمەگەنى سونشالىق، وتىرار، ونداعى قىرعىن ماسەلەسى جانە ودان كەيىنگى جاعدايلار دا تەرىس پايىمدا باياندالادى. مىسالى، شىڭعىس حان ونىڭ الدىندا قىتايمەن سوعىستى. سولتۇستىك قىتايدى قيراتىپ، باعىندىردى. وعان جالايىر مۇقالى-نوياندى قويدى. قىتايدى ءبىرجولا تالقانداۋ كەرەك ەدى. ەل ەسىن جيۋ كەرەك ەدى. وڭتۇستىك جۇڭگو تاعى تۇر. سول كەزدە مىنا جاقتان جاڭا مايدان اشۋعا ءماجبۇر بولدى. ويتكەنى كەرۋەندى تونادى، ەلشىلەردى ءولتىردى. وسى تۋرالى ەكىنشى كىتاپتا ايتتىم. سوعىس جاريالاعان شىڭعىس حان ەمەس، سوعىس جاريالاعان حورەزمشاح الاددين مۇحاممەد. ال شىڭعىس حان قابىل العان. تىلەگەنىڭ سوعىس بولسا، الاسىڭ دەگەن.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، شىڭعىس حاننىڭ ناقتى تاريحى، شىڭعىس حاننىڭ ناقتى مۇراگەرى،  ەڭ نەگىزگى مۇراگەرى – قازاق حالقى. ويتكەنى شىڭعىس حان تۋ كوتەرگەن كەزدە كەيىن مونعول دەپ اتالعان تاتار دالاسىنداعى 25 رۋ – تىكەلەي ءبىزدىڭ بابالارىمىز سونىڭ استىندا بولعان. سوسىن بارلىق ءداستۇر-سالتى دا مونعول ەمەس، تۇرىكتىك. شىڭعىس حاننىڭ ءمورى تۋرالى ەكىنشى كىتاپتا ارنايى تاراۋ جازدىم. ءموردىڭ بەتى تۇرىكشە جازىلعان. ونى ەشكىم تەرىسكە شىعارا المايدى. ال ەندى ويلاپ قاراڭىز، ورىس مەملەكەتىنىڭ ءمورى اعىلشىن تىلىندە، فرانسۋز تىلىندە بولۋى مۇمكىن بە؟ انگليا كورولدىگىنىڭ ءمورى نەمىس تىلىندە بولۋى مۇمكىن بە؟ تۇرىك مەملەكەتى – تۇرىك تىلىندە. سول سياقتى تولىپ جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبارىن ناقتىلاۋعا تۋرا كەلدى.

ءتاڭىرى قولداپ، ءۇش كىتاپتى جازىپ شىقتىق. ەندى ءتورتىنشى كىتاپتى  جازساق، شىڭعىس حاننىڭ جەكە باسى ءتامام بولادى. ونىڭ ار جاعىندا تاعى باسقا اڭگىمە شىعىپ جاتاتىن بولادى.

اۋدارما – ماشاقاتى مول جۇمىس

اۋدارۋ دەگەن – كۇردەلى ماسەلە. «اباي جولىنىڭ» ءوزى ءالى كۇنگە دەيىن دۇرىستاپ اۋدارىلعان جوق. «اباي» كوركەم شىعارما بوعلاندىقتان، ونى اۋدارۋدىڭ قيىندىعى بار. ال شىڭعىس حاندى اۋدارۋ ءۇشىن تاريحتان حابارى بار، ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەتىن مامان كەرەك. الداعى ۋاقىتتا بولاتىن شىعار. ءدال ءقازىر وعان الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. ادامنىڭ عۇمىرى شەكتەۋلى. مەن ءقازىر 74-كە كەلدىم. جۇزگە كەلسەك تە، جازاتىن نارسەمىز تاۋسىلمايتىن سياقتى. كەزىندە اڭگىمەلەرىمدى اۋدارتا باستادىم دا، سونشالىقتى ماشاقاتى كوپ ەكەنىن بايقاپ، توقتاتىپ قويدىم. 70-جىلدىڭ اياعىندا اۋدارىلۋ كەرەكتىگىن اڭداعاننان كەيىن، كەرەك بولعاسىن اۋدارتا باستادىم. وتە كوپ ۋاقىتىم كەتتى. مىسالى، «الاساپىراننىڭ» ەكى كىتابىن ەكى-ۇش ايدا جازدىم، ال ەكى كىتاپتى اۋدارتۋعا ەكى جىلداي كەتىپ قالدى. جولما-جول اۋدارما جاسالادى، بىردەن اۋداراتىن ادام اۋدارعاسىن تاعى قارايسىڭ. سونى زايا كەتكەن بوس ۋاقىت دەپ كەيىن جازدىم دا. ەندى ەلىمىز ورنىندا تۇراتىن بولسا، حالقىمىز امان بولاتىن بولسا، دۇنيە وڭالاتىن بولسا، ءبىز بارمىز با،  جوق پا، جوقشىسى تابىلۋ كەرەك. ال كەرەك بولمايتىن بولسا، جازعان نارسە ەسكەرتكىش بولادى دا قالادى. الگى قۇرىپ كەتكەن حالىقتاردىڭ قۇردىمعا كەتكەن تىلدەرى بار عوي. سول سياقتى. ءبىراق، قۇدايعا شۇكىر، قازاقستان شەگىندە 11 ميلليون قازاق بار. 1 ميلليون حالىقتىڭ ءوزى جويىلۋى مۇمكىن ەمەس نارسە. قازاق – ۇلكەن حالىق. دۇنيە وڭالادى دەپ ويلايمىن.

شاكارىم - باقىتسىز ادام...

...شاكارىم وتە باقىتسىز ادام،  ولىمىنەن كەيىنگى بۇكىل شىعارماشىلىق تاعدىرى دا سولاي... وزبەك پەن گرۋزين سياقتى قازاقتىڭ ءوزىنىڭ باتىلدىعى بولعاندا، ونى  باياعىدا جارىققا شىعارۋعا بولار ەدى. سوۆەت وكىمەتى قۇلاعان سوڭ جارياعا شىقتى. شاكارىمدى شىعارۋعا الدەنەشە رەت تالاپ بولدى. ءادي ءشارىپوۆ دەگەن وتە پاراساتتى، وتە كەڭ اقساقالىمىز بار ەدى. عىلىم اكادەمياسىندا قىزمەت اتقارعان كەزىمدە ماعان شاكارىمنىڭ بەس-التى ءجۇز بەتتىك ماشينكاعا باسىلعان قولجازباسىن بەردى. قازاقشا ارىپپەن، قازىرگى كيريلل قارپىمەن باسىلعان. وقىپ شىقتىم دا: «مىناۋ تۇگەلدەي قاتە ەكەن، ولەڭ ولشەمى جوق، باسقا قاتەلەر بار. بۇل قالپىندا باسپاعا جارامايدى. ءبىراق،  نەگىزىندە ماتەريال جاساۋعا بولادى»، – دەدىم. ول كىسى سونى كوتەرەم دەپ جۇرگەندە، ءوزى باسقا جاققا اۋىسىپ كەتتى. اقىرىندا شاكارىم جارياعا شىققان كەزدە، ونىڭ ولەڭدەرىن شىعارۋ كەرەك بولدى، سول كەزدە جاڭاعى قولجازباعا اكادەمياداعى بىرنەشە قىزمەتكەر يە بولدى. ديرەكتوردىڭ سەيفىندە جاتقان نارسە زاكي احمەتوۆتىڭ قولىنا ءتۇستى. زاكي ءوزىنىڭ اينالاسىنداعىلارعا بەردى، ولار الدى دا بار قاتەسىمەنەن ءۇزىپ الىپ، توپ-توبىمەن اندا-مۇندا بەرە باستادى. سول كەزدە مەن اپتاسىنا ءبىر اڭگىمە جازىپ، وتە جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتىر ەدىم. «جالىن» باسپاسىندا  قوعاباي سارسەكەيەۆ دەگەن جىگىت وتىرعان، ۇلكەن جازۋشى، پاراساتتى ازامات، سول شاكارىمنىڭ جيناعىن دايىنداپ بەرۋدى ءوتىندى. سوسىن مەن شاكارىمنىڭ جيناعىن دايىندادىم. جۇمىسىمدى قويىپ، ءتورت اي وتىردىم. ونىڭ اڭگىمەسى كوپ. شىعارتپاۋعا كۇش سالعاندار دا بولدى. سوعان قاراماي، «جالىن» باسپاسى شىعاردى.

اكادەميانىڭ شىعارعان جيناعىن مەن قولجازبا كۇيىندە قارادىم، قانشاما قاتەسىن ايتتىم. مىڭ قاتەنىڭ قانشاسىن ايتاسىڭ، بىرنەشە مىڭ قاتە بولسا، بىرنەشە ءجۇزىن ايتتىم. ولار تۇزەتتى. مەن ايتپاعان قاتە سول بەتىندە قالدى،  كىتاپ شىققاننان كەيىن كىتاپتاعى قاتەلەر تۋرالى جازدىم تاعى دا. شاكارىمدى شىعارۋ وتە كۇردەلى ماسەلە ەمەس، از-ماز ارابشا حات  تانيتىن ازاماتتار كەرەك. ولەڭ ولشەمى دە قيىن  پروبلەما ەمەس. شاكارىمنىڭ ولەڭ ولشەمى مەنىڭ شاعىن كىتاپشامدا بار. مىسال ءۇشىن ايتايىق، «قورقىت، قوجا حافيز تۇسىمە ەندى»  دەگەن ولەڭ بار، سونىڭ ولشەمىن اياقتاۋ ءۇشىن مەن ەكى-ۇش كۇن وتىردىم. ويتكەنى، ىشكى ۇيقاس بار ەكەن، كۇردەلى ەكەن. ال سول ولشەممەن تاعى بىرنەشە ولەڭ بار. سوعان سالۋعا بولار ەدى،  ول قيىن نارسە ەمەس، بولاشاقتا شەشىلۋى كەرەك. سول كەزدەردە ەكىنشى ءبىر ماسەلە بولدى، قۇداي دەگەن ءسوزدى ايتقىزبادى. قۇداي دەگەن ءسوزدى تابيعات دەپ وزگەرتتىردى، تاعى سول سياقتى سۇمدىقتار بولدى. سوندىقتان، جالعىز شاكارىم ەمەس، بۇلىنگەن نارسە كوپ. ەندى عىلىم العا باسۋى كەرەك.

  كەيىنگىلەردەن كىم بار، كىم جوعىن بىلمەيمىن

مەن بۇرىن جۋرنالدا وتىردىم، كىم شىعىپ كەلە جاتىر، ءبارىن بىلەتىنمىن. ال سوڭعى سەگىز جىلدا قاداعالاعان جوقپىن. جاڭا شىعىپ كەلە جاتقان جاستاردان كىم بار، كىم جوعىن بىلمەيمىن. باجايلاپ وقىعام جوق. سوندىقتان ولاي-بىلاي دەپ ايتا المايمىن. قازىرگى كەزدە سەنزۋرا جوق، ەشكىمنىڭ اۋزىن ەشكىم بايلاپ وتىرعان جوق. تولىق ەركىندىك بار.

كەتەر جىلدارى جاستاردىڭ بايگەلەرىن وتكىزدىم، ءمۇشايرا جاسادىم. سوندا بايقاعانىم،  سول كەزدەگى جاستار، ءبىزدىڭ الدىمىزداعى اعالارىمىزدىڭ جاعدايى جاقسى بولعان،  ءبىزدىڭ كەزىمىزدە زامان تارىلدى دەپ ويلايدى ەكەن. مەن سوندا بارلىق ۋاقىتتا قيىن بولعانىن ايتتىم.  ءبىز دە پاتەردە تۇردىق. ءبىز دە تيىن سانادىق. ەڭ باستىسى، باسپاعا جول تابۋ وتە قيىن بولاتىن. ءاربىر ءسوزىڭدى تەكسەرىپ قاراپ وتىراتىن. سەنزۋرا بولدى. ءقازىر دە   قيىندىق كوبىرەك شىعار. ول – تۇرمىس قيىندىعى. ءبىراق، ەشقانداي باقىلاۋ،  سەنزۋرا جوق. جازۋشى ءۇشىن ەڭ باستى نارسە – شىعارمالىق ەركىندىك، وي ەركىندىگى. سول ەركىندىك بار. ال ەركىندىك بار جەردە ادەبيەت جاڭادان قاۋلاپ ءوسۋى ءتيىس. پوەزيانىڭ دامۋىنا ەشقانداي شەك جوق. پروزانىڭ جاعدايى ءسال قيىنىراق. ول ءۇشىن وتىرۋ كەرەك. جاعداي كەرەك، ۋاقىت كەرەك.

تاۋەلسىزدىك زامانىندا قازاق ادەبيەتى تۇرالاپ قالدى، كەيىن كەتتى دەگەن كوزقاراس بار. ادەبيەتتىڭ دەڭگەيى كىتاپتىڭ سانىمەن ەسەپتەلمەيدى. كىتاپتىڭ سانى ءقازىر دە بۇرىنعىداي كوپ شىعاتىن بولۋى كەرەك. ەسەپتەپ قاراڭىز، 20-جىلداردان نە بار، اۋەزوۆتىڭ اڭگىمەلەرى بار، «قاراش-قاراش» بار، «قيلى زامان» بار. 30-جىلداردان نە بار، يسا بايزاقوۆتىڭ پوەمالارى بار. يسا بايزاقوۆ – قازاقتىڭ سول زامانداعى ەڭ ۇلكەن اقىنى. 40-جىلداردان «اباي جولىنىڭ» ەكى كىتابى بار، 40-جىلدىڭ اياعىندا «ءومىر مەكتەبى» جازىلدى. ساناۋلى، ءبىر كىتاپ، ەكى كىتاپ قانا. ال ەندى سەنزۋرا جويىلعان 90-جىلدان باستاپ وتە ۇلكەن شىعارمالار جازىلدى، بۇرىن قامتىلماعان تاقىرىپتار قامتىلدى. بەكەجان تىلەگەنوۆ دەگەن وتە ۇلكەن جازۋشى شىقتى. مەن ول تۋرالى جازدىم، ايتتىم. ول  كلاسسيكالىق ەكى رومان جازدى، ءبىرى «قارا جەل» دەپ اتالاتىن پوليگون تۋرالى شىعارما. ەكىنشىسى «1986 جىل» دەپ اتالادى، ول جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى ەمەس، پارتنومەنكلاتۋرا تۋرالى كلاسسيكالىق رومان. باسقا دا كوپتەگەن شىعارمالار جازىلدى، قامتىلماعان تاقىرىپتار قامتىلدى. پارتيا قايراتكەرلەرى تۋرالى وتە جاقسى شىعارمالار جازىلدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن،  تەڭىز قايتقان كەزدە جارتاستاردىڭ قايتا شىعاتىنى سىندى، نە جازىلعانى ايقىندالۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىن. ەسەنبەرليننىڭ ءاربىر رومانىن قانداي قيىندىقپەن شىعارعانىنا مەن ءوزىم كۋا بولدىم، ول تۋرالى ايتتىم دا، جازدىم دا. سوندىقتان، قازاق ادەبيەتىنىڭ بولاشاعىن كەسىپ ايتۋعا بولمايدى. قازىرگى جاستار قازاق ادەبيەتىن جاڭا بيىك دەڭگەيگە، بۇرىنعىدان جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەدى دەپ ويلايمىن.  ەندىگى ەسكەرەتىن ماسەلە، باتىس ادەبيەتىن جاقسى تانىپ ءبىلۋ جايى. مۇحتار اۋەزوۆ قانا ءوز تۇسىنداعى باتىس ادەبيەتىن جاقسى تانىدى، جاقسى ءبىلدى. سول ارقىلى  ۇلكەن ناتيجەگە جەتتى. ءبىزدىڭ قاتارداعى جازۋشىلار دا شەتەل ادەبيەتىن جاقسى تانىپ، جاقسى ءبىلدى. تۇگەل بولماعانمەن دە. ءقازىر جالپى الەم ادەبيەتى دەگەن الاقاندا تۇر عوي. ۇيرەنۋگە، ءارتۇرلى كوركەمدىك تاسىلدەردى الۋعا مۇمكىندىك بار. كىتاپ شىعارۋ ماسەلەسىنىڭ ءبىراز قيىندىعى بار. ءبىراق ونى دا  شىعارۋعا بولادى. ەڭ باستىسى، سەنزۋرا جوق. سوندىقتان مەن كەيىنگى بالالارىما ۇلكەن تابىس تىلەيمىن. ولار ۇلكەن ناتيجەگە جەتەدى دەپ ويلايمىن. قازاقتىڭ وتكەنىندە جازىلماعان نارسە كوپ، بۇگىنگى كۇن  تۋرالى دا نەشە ءتۇرلى شىعارمالار جازىلۋى كەرەك.

ەسەنبەرليننىڭ، مۇقانوۆتىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋ كەرەك

ءيا، «مەن» عۇمىرباياندىق رومانىمدا جازۋشى بولامىن دەگەن جاس تالاپكەرگە الەم ادەبيەتىنىڭ ءتىزىمىن ۇسىنعانمىن. ءالى دە سونى ايتامىن. ويتكەنى حح عاسىردىڭ سوڭىنا تامان ۇلكەن جازۋشىلار شىققان جوق بۇكىل الەمدە. الەم ادەبيەتى كەرى كەتتى دەپ ايتۋعا بولادى. لاتىن امەريكاسىنىڭ ادەبيەتى 60-70 جىلدارى كوتەرىلدى، ال جاپون ادەبيەتى توقىرادى، ءوزىنىڭ ۇلتتىق سيپاتىنان ايىرىلا باستادى. سوندىقتان، مەن ايتقان ءتىزىم ءالى كۇشىندە. وعان قوسا، قازاقتىڭ قازىرگى ادەبيەتىن وقۋ كەرەك.  مۇحتار ءماعاۋيندى جانە تاعى باسقالاردى  وقۋ كەرەك. ۇلتتىق تامىردان اۋلاقتاپ كەتىپ، جاقسى دۇنيە شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى، قازاقتىڭ ءتىلىن جاقسى ءبىلۋ كەرەك. بىزگە  لەكسيا وقىپ وتىرعاندا مۇحتار اۋەزوۆ: «مەنىڭ تىلىمدە اباي ءتىلىنىڭ مادەنيەتى بار»، – دەپ ايتقان ەدى. ونى ايتقان اۋەزوۆ، ەستىگەن – مەن، شىعارعان دا –  مەنمىن. ال مەنىڭ تىلىمدە اباي جانە اۋەزوۆ ءتىلىنىڭ مادەنيەتى بار. سونىمەن قاتار، بۇكىل قازاقتىڭ ورتا عاسىرداعى ادەبيەتىنىڭ، ورتا عاسىرداعى شاعاتاي ادەبيەتىنىڭ، كەيىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ بارلىق تىلدىك قورىن پايدالاندىم. جاستارعا ايتارىم،  جاس كەزىندە ادام ۇلكەندى عانا مويىندايدى، ءىرى كلاسسيكتى عانا مويىندايدى. ورتاشا جازۋشىلاردى ەلەمەيتىن جاعدايلار بولادى. قازاقتىڭ ادەبي ءتىلى، قازاقتىڭ ەڭ باي ءتىلى 40-جىلداردا، 60-70 جىلداردا جاسالدى. ءالجاپپار ابىشيەۆتىڭ، ديحان ابىليەۆتىڭ، ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ، عابدول سلانوۆتىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋ كەرەك، وقۋ كەرەك. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ باي ءتىلى بار. ولاردىڭ ناشار دەگەن شىعارمالارىنىڭ ءوزىن وقۋ كەرەك، باعالاۋ كەرەك. ول – ساباق. زامان وزگەرەدى، اقيقات، شىندىق وزگەرمەيدى.

Kitap.kz