مۇناي ۇرلىعى جانە مۇنايدىڭ كولەڭكەلى اينالىمى مۇناي ءوندىرۋشى وڭىرلەر ءۇشىن ەرەكشە وزەكتى ەكەندىگى بارشاڭىزعا ءمالىم دەپ جازادى قامشى اقپاراتتىق اگەنتتىگى اقتوبە وبلىسى پروكۋراتۋراسىننىڭ باسپا ءسوز قىزمەتىنە سىلتەمە جاساپ.
پروكۋراتۋرانى قوسا العاندا، ۋاكىلەتتى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مۇنايمەن زاڭسىز وپەراسيالاردىڭ سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىن جويۋ ءۇشىن تۇراقتى تۇردە شارالار قولدانۋدا.
زاڭناما جەتىلدىرىلۋدە.
الايدا، وزدەرىڭىز كريمينالدىق جاڭالىقتاردان بىلەتىندەي، مۇناي ۇرلاۋ دەرەكتەرى جالعاسۋدا.
سوندىقتان، وبلىس پروكۋراتۋراسى اتالعان ماسەلەنى قوسىمشا زەردەلەدى. بۇل ءۇشىن ساراپشىلار كومانداسىن جينادىق. ولاردىڭ قاتارىندا قۇقىق قورعاۋشىلار، سالىقشىلار، ەكولوگتار، گەولوگتار بار. نەگىزگى ەكى سۇراققا جاۋاپ ىزدەدىك: 1) مۇناي ۇرلىعىنا قانداي فاكتورلار ءالى دە مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر؟ 2) ولاردى جويۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
بىرلەسكەن جۇمىس كەلەسى تۇجىرىمدارعا اكەلدى.
بىرىنشىدەن، ەسەپكە الۋدى اۆتوماتتاندىرۋ تالاپ ەتىلۋىنە قاراماستان، جەكەلەگەن كومپانيالار ءالى دە ەسكى ادىستەردى قولدانۋدا. شيكىزات ۇڭعىمالاردان ورتالىقتاندىرىلعان كوللەكتورعا ەمەس، بولەك تۇرعان بوشكەلەرگە قۇيىلادى. سودان سوڭ، وندىرىلگەن مۇناي كولەمى سىزعىشپەن ولشەنەدى.
بۇل جوسىقسىز جۇمىسشىلارعا مۇنايدىڭ ءبىر بولىگىن جاسىرىپ ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ناقتى مىسال. ءقازىر ۆەدومستۆوارالىق تەرگەۋ توبىمەن «ساعىز پەترولەۋم كومپاني» ءجشس-نىڭ ارىزى بويىنشا قىلمىستىق ءىس تەرگەلۋدە.
بۇگىنگى تاڭعا ءبىر كەن ورىنىنىڭ وپەراتورلارى، ماستەرلەرى مەن كۇزەتشىلەرى تۇنگى ۋاقىتتا بوشكەلەرگە وندىرىلگەن مۇنايدىڭ ءبىر بولىگىن زاڭسىز ساتىپ وتىرعاندارى انىقتالدى. وسىنداي تاسىلمەن 530 توننا مۇناي ۇرلانعانى انىقتالدى. تەرگەۋ جالعاسۋدا.
ەكىنشىدەن، مۇناي قاراۋسىز قالعان نەمەسە ءوندىرىسى توقتاتىلىپ تۇرعان كەن ورىندارىنان دا ۇرلانۋدا.
مىسالى، 5 ادامنان (كايركۋلوۆ جانە ت.ب.) تۇراتىن قىلمىستىق توپ ءوندىرىسى توقتاتىلىپ تۇرعان ءبىر كەن ورىنىنان 50 توننادان استام مۇنايدى ۇرلاعان. سوت ۇكىمىمەن ولار مۇلىكتەرىن تاركىلەي وتىرىپ، 3 جىلدان 6 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلدى.
ۇشىنشىدەن، كەيبىر كومپانيالار تەحنولوگيالىق شىعىندار مەن جەكە قاجەتتىلىككە مۇنايدىڭ ۇلكەن كولەمىن ەسەپتەن شىعارادى.
مىسالى، «سنپس-اقتوبەمۇنايگاز» اق-ى 2014-2016 جىلدارى 88 مىڭ توننا مۇنايدى تەحنولوگيالىق شىعىندار رەتىندە ەسەپتەن شىعارعان. بۇل كولەمدەر كەڭەس داۋىرىندەگى نورماتيۆتىك قۇجاتتار نەگىزىندە انىقتالعان.
«ساعىز پەترولەۋم كومپاني» جشس-گى وسى جىلدار ىشىندە 2 مىڭ توننا مۇنايدى ۇڭعىمالاردى ىستىقتاي جۋىپ شايۋ ءۇشىن پايدالانعان. مۇنداي شىعىنداردى ەسەپتەۋدىڭ ناقتى ادىستەرى جوق.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا، مۇنداي جاعداي مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ جوسىقسىز جۇمىسشىلارى تاراپىنان ۇرلانعان شيكىزاتتى شىعىن تۇرىندە جاسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن جوققا شىعارمايدى.
تورتىنشىدەن، مۇنداي قىلمىستاردىڭ نەگىزگى قۇرالدارى مۇناي تاسىمالداۋشى اۆتوكولىكتەر بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ سانى وبلىستا 2012 جىلدان باستاپ ءۇش ەسەگە: 1 200-دەن 400 بىرلىككە دەيىن كەمىدى. بۇل نەگىزىنەن قىلمىستىق-قۇقىقتىق شارالار مەن سوت تاركىلەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى.
دەگەنمەن، مۇنداي اۆتوكولىكتەردى زاڭسىز وپەراسيالاردا پايدالانۋدى بولدىرمايتىن نەمەسە ازايتاتىن ەرەكشە تالاپتار جوق.
بەسىنشىدەن، ۇرلانعان مۇناي جالعان قۇجاتتار جاساۋ ارقىلى، سونداي-اق مۇناي قۇياتىن تەرمينالدار مەن قۋاتى از مۇناي ءوندىرۋ زاۋىتتارىن پايدالانۋ ارقىلى زاڭداستىرىلادى.
التىنشىدان، رۇقسات بەرۋ پروسەدۋرالارىن ساقتاماۋ ءۇشىن مۇناي ەلىمىزدەن قۇرامىندا مۇنايى بار وزگە مۇناي ءونىمى تۇرىندە شىعارىلادى. ول ءۇشىن قۇرامى بولماشى وزگەرتىلەدى. بەلگىلى ءبىر زاتتاردى قوسادى نەمەسە الادى. ءسويتىپ، قۇرامىندا مۇنايى بار ءبىر ءونىم الادى دا، وعان اتاۋ بەرەدى، ۇيىم ستاندارتى دەپ اتالاتىن ساپا پاسپورتىن ازىرلەيدى.
بۇگىندە ۇيىم ستاندارتتارى بار مۇنداي ونىمدەردىڭ 100-دەن استام تۇرلەرى بار. شىن مانىندە، بۇلار دا سول مۇناي. ايتىلعان ايلا-امالدار، جاڭا اتالعانداي، شەكتەۋلەردى اينالىپ ەكسپورتتاۋ ءۇشىن جاسالادى.
مىسال رەتىندە قۇرامىندا مولداۆيا، قازاقستان جانە ارمەنيانىڭ 9 ازاماتتارى بولعان ترانسۇلتتىق قىلمىستىق توپقا قاتىستى ءىستى كەلتىرۋگە بولادى. 2012-2013 جىلدارى ولار مۇنايدى ەلىمىزدەن مىسالى «اتموسفەرالىق مۇناي ايىرۋ قالدىعى» تۇرىندە شىعارعان. قىلمىسكەرلەر مۇلىكتەرىن تاركىلەۋ ارقىلى 8 جىلدان 10 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىقتارىنان ايىرۋعا سوتتالدى.
جالپى، سوڭعى 5 جىل ىشىندە (2012-2016 جىلدارى) وبلىستا مۇناي ۇرلاۋ دەرەكتەرى بويىنشا 160 قىلمىستىق ءىس (2012ج.-23، 2013ج.-49، 2014ج.-20، 2015ج.-29، 2016ج.-39) تەرگەلدى. انىقتالعان زالال كولەمى 7 ملرد. تەڭگەدەن استام.
ارينە، ايتىلعانداردىڭ كوپشىلىگى جۇرتشىلىققا بەلگىلى. ۋاكىلەتتى ورگاندار مۇناي ۇرلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اتالعان فاكتورلاردى جويۋ شارالارىن الۋدا. ءبىزدىڭ ساراپشىلار كومانداسى دا تالداۋ قورىتىندىسى بويىنشا ءبىرقاتار ۇسىنىستار ازىرلەدى.
ءبىرىنشى. مۇناي ءوندىرۋدىڭ تەك قانا اۆتوماتتاندىرىلعان ەسەبىن جۇرگىزۋدى پايدالانۋ.
ءقازىر زاڭناما اۆتوماتتاندىرىلعانمەن قوسا ەسەپتىڭ باسقا تاسىلدەرىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىز تەك اۆتوماتتاندىرىلعان ولشەمدىك قۇرىلعىلاردى قالدىرۋدى ۇسىنامىز. جانە دە ولارعا ءبىرىڭعاي تالاپتار بەكىتۋ قاجەت.
بۇل بوشكەلەر مەن ولشەمدىك سىزعىشتاردى قولدانىستان شىعارۋعا، ناتيجەسىندە ۇڭعىمالاردان مۇنايدى ۇرلاۋدى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اكىمشىلىك كودەكستە اۆتوماتتاندىرىلعان ەسەپ قۇرالدارىن ورناتۋ تۋرالى ۇيعارىمداردى ورىنداماعان جاعدايدا ۇڭعىمالاردىڭ قولدانۋىن توقتاتۋدى كوزدەۋدى ۇسىنامىز.
ەكىنشى. كەن ورىندارىن قورعاۋ بويىنشا زامانۋي تەحنولوگيالار ەنگىزۋ.
كەن ورىندارىنان مۇناي ۇرلاۋ جاعدايلارى قازىرگى كۇزەت تاسىلدەرىنىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتەدى. كۇزەتشىلەردىڭ وزدەرى ۇرلىق سحەمالارىنا قاتىسادى.
وسىعان بايلانىستى وبەكتىلەردى قاشىقتىقتان باقىلايتىن زامانۋي، ەلەكتروندىق كۇزەت جۇيەلەرىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى.
اڭگىمە ادامدار مەن تەحنيكالاردىڭ قوزعالىسىن ونلاين رەجيمدە باقىلايتىن، كۇزەت اۋماعىن فوتو جانە ۆيدەوجازباعا تۇسىرەتىن، قاۋىپتىلىك تۋرالى حابارلامالار بەرە الاتىن جۇيەلەر جونىندە بولىپ وتىر.
ءۇشىنشى. جەكە قاجەتتىلىگى، سونداي-اق تەحنولوگيالىق شىعىندار ءۇشىن پايدالانىلاتىن مۇناي كولەمدەرىن انىقتاۋدى جانە بەكىتۋدى نورماتيۆتىك رەتتەۋ.
ايقىن ەسەپتەۋ ادىستەمەلەرىن بەلگىلەۋ، ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن ناقتى ەسەپتەردى كەلىسۋ، ءبىزدىڭ ويىمىزشا، مۇنايدى كولەڭكەلى اينالىمعا تارتۋ جاعدايلارىن ازايتادى.
سونداي-اق ءبىز مۇنايدى تەحنولوگيالىق شىعىن نەمەسە جەكە قاجەتتىلىكتەرگە پايدالانۋ ءۇشىن ارنايى سالىق نەمەسە بيۋدجەتكە باسقا دا تولەم ەنگىزۋدى قاراستىرۋدى ۇسىنامىز. بۇل جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردى از شىعىندى ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە يتەرمەلەيدى.
ءتورتىنشى. ەسەپ جانە باقىلاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋ.
قازىرگى ۋاقىتتا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ بۇل جۇيەسى نەگىزىنەن جەر قويناۋىن پايدالاۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ مالىمەتتەرىنەن تۇرادى.
مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىلۋى مەن قوزعالىسىن ءتيىستى ەسەپتەۋ، تالداۋ جانە باقىلاۋ ءۇشىن بارلىق مۇددەلى قۇرىلىمداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن بىرىكتىرۋدى ۇسىنامىز.
بۇل اۆتوماتتىق رەجيمدە مۇنايدىڭ قوزعالىسى تۋرالى ءارتۇرلى كوزدەردەن مالىمەتتەردى باقىلاۋعا جانە سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مىسالى، جەر قويناۋىن پايدالانۋشى مۇنايدى تەمىر جول كولىگىمەن ەكسپورتتاۋعا رۇقسات الدى.
ءبىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەگە ەكسپورتەر مۇناي كولەمدەرىن كورسەتە وتىرىپ ۆاگونداردى جونەلتۋ تۋرالى مالىمەتتەر ەنگىزەدى. قتج قابىلداعان ۆاگوندار سانى مەن مۇنايدىڭ كولەمى تۋرالى اقپاراتتى ەنگىزەدى. كەدەنشى دەكلاراسيالانعان تاۋار تۋرالى مالىمەتتەردى تولتىرادى. شەكاراشى شەكارادان وتكەن ۆاگون سانى مەن مۇناي كولەمىن كورسەتەدى. وسى مالىمەتتەر اۆتوماتتى تۇردە ءبىر بىرىمەن سالىستىرىلادى.
وسىنداي جۇيەنى ەنگىزۋ جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ جانە باسقا دا سۋبەكتىلەردىڭ قىزمەتتەرىنە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نەگىزسىز ارالاسۋىن دا بولدىرمايدى. ەگەر ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بولماسا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى دە جوق.
وسىعان ۇقساس تاجىريبە كورشىلەس رەسەيدە ەنگىزىلگەن، وندا «نەفتەكونترول» اتتى مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسى مەن قوزعالىسىن ەسەپتەۋ جانە باقىلاۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسى بار.
بەسىنشى. مۇناي تاسىمالىنا ارنايى ەسەپ ەنگىزۋ.
ءقازىر مۇنايدى تاسىمالداۋ، ول ستراتەگيالىق شيكىزات ەكەندىگىنە قاراماستان، قۇجاتتاردىڭ ەڭ از پاكەتىمەن جۇرگىزىلەدى.
دەي تۇرعانىمەن، مۇناي وڭدەۋ ونىمدەرىنىڭ اينالىمى سالىق ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىنا الىنعان. بۇل بەنزين، ديزەلدىك جانە اۆياسيالىق وتىن. ولارمەن جۇرگىزىلەتىن بارلىق وپەراسيالار سالىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ بازاسىندا كورىنىس تابادى جانە ساتۋشى مەن ساتىپ الۋشىمەن راستاۋعا جاتادى.
بىزدەر مۇناي بويىنشا دا وسىنداي ەسەپ جۇيەسىن ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. بۇل مۇنايدىڭ زاڭسىز اينالىمىنىڭ كولەمىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
التىنشى. مۇناي تاسىمالداۋشى اۆتوكولىكتەردى پايدالانۋعا باقىلاۋ.
بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ قوزعالىسىنا ەشكىم باقىلاۋ جۇرگىزبەيدى. پوليسيا ولاردى تەك جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن ساقتاۋىنا قاتىستى عانا تەكسەرەدى.
سوندىقتان مۇناي تاسىمالداۋ قىزمەتىنىڭ تەك ارنايى رۇقسات نەگىزىندە كورسەتىلۋىن ۇسىنامىز. ول ءۇشىن، مىسالى، مۇنايدى ءقاۋىپتى جۇكتەر قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى.
سونداي-اق مەنشىك يەلەرىنە مۇناي تاسىمالداۋشى كولىكتەرىن قوزعالىستى تىركەۋ جانە قاشىقتىقتا باقىلاۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتاۋدى مىندەتتەۋ ۇسىنىلادى. بۇل GPS-باقىلاۋ دەپ اتالاتىن جۇيەلەر.
وسىنداي تاجىريبەنى قازىرگى ۋاقىتتا رەسەي كولىك كومپانيالارى پايدالانۋدا. ول ماشينانى باعىت بويىنشا جولدا قوزعالىپ كەلە جاتقاندا جانە ونىڭ تاسىمالداعان جۇك كولەمىن باقىلاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان قوسا، وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، بىزدەردە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كوپتەگەن قىزمەتتىك اۆتوماشينالارىندا GPS-باقىلاۋ ورناتىلۋدا.
جەتىنشى. مۇناي ونىمدەرىنە ۇيىم ستاندارتتارىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ پروسەدۋرالارىن رەتتەۋ.
ءنورماتيۆتى تۇردە مۇناي ونىمدەرىنىڭ تۇرلەرىنە ۇيىم ستاندارتتارىن ازىرلەۋ پروسەسىن رەتتەۋ، سونداي-اق ولاردى ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن كەلىسۋدى نەمەسە بەكىتۋدى ەنگىزۋ ۇسىنىلادى.
قولدانىستاعى ۇيىم ستاندارتتارىن دا زەردەلەۋ جانە قۇزىرەتتى قۇرىلىمدارمەن كەلىسۋ پروسەدۋراسىنا تارتۋ قاجەت.
بالاما شەشىم رەتىندە قولدانىستاعى بارلىق ۇيىم ستاندارتتارىنىڭ كۇشىن جويۋعا جانە ءبىرىڭعاي ۇلتتىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋگە بولادى.
وسى ايتىلعان جانە مۇنايدى ۇرلاۋدىڭ سەبەپتەرى مەن جاعدايلارىن جويۋعا باعىتتالعان وزگە دە ۇسىنىستار بىزبەن باس پروكۋراتۋراعا جولداندى.
باس پروكۋراتۋرا ولاردى قولداپ، ۇكىمەت قاراۋىنا ەنگىزدى. جاۋاپتى مينيسترلىكتەر ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزعا ءتيىستى نازار اۋدارا زەردەلەپ، جاقىن ۋاقىتتا ولاردى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى شارالار قولدانادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
