24-25  مامىر كۇندەرى الماتى قالاسىندا  «ورتالىق ازياداعى ينتەرنەت سالاسىنىڭ دامۋى InternetCA-2017» اتتى سەگىزىنشى ورتالىق ازيا فورۋمى ءوتتى. فورۋمنىڭ بيىلعى تاقىرىبى — «شىندىققا جاناسپايتىن شىندىق داۋىرىندەگى نەگىزگى قاتەرلەر». InternetCA-2017 قاتىسۋشىلارى جەلىدەگى دەسترۋكتيۆ كونتەنتتىڭ ءارتۇرلى فورماتتا بەلەڭ الۋىن، وعان جول بەرمەۋ ادىستەرىن، جالپى قازىرگى زاماندا كونتەنتتى رەتتەۋ ەرەجەلەرىن تالقىلادى. سونىمەن قاتار، ءسوز بوستاندىعىن شەكتەمەي، كونتەنتتى قالاي رەتتەۋگە ءارى قاداعالاۋعا بولاتىنى جايلى دا وي ءبولىستى. فورۋمعا ەۋروپا، فرانسيا، ۋكراينا، رەسەي، قازاقستان، تاجىكستان، قىرعىزستان، وزبەكستان، تۇركىمەنستان ەلدەرىنىڭ ساراپشىلارى، جۋرناليستەر، بلوگەرلەر، عالىمدار، زاڭگەرلەر، ق ر اقپارات جانە كوممۋنيكاسيا مينيسترلىگى جانە وزگە مەملەكەتتىك مەكەمەلەر، ۇكىمەتتىك ەمەس جانە حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرى قاتىستى. فورۋم اياسىندا ينتەرنەتتىڭ شىنايى ومىرگە تيگىزەر اسەرى، الەۋمەتتىك جانە وزگە دە پروبلەمالاردى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى شەشۋ، پىكىر ءبىلدىرۋ ەركىندىگىنىڭ پرينسيپتەرىنە نۇقسان كەلتىرمەستەن، «ۋىتتى» مىسالدارمەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى، مانيپۋلياسيا، فالسيفيكاسيا (بۇرمالاۋ)، ناسيحات، كسەنوفوبيا، ەكەۋارا جاۋلاسۋعا، دەسترۋكتيۆتى كونتەنتكە قارسى تۇرۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالدارى ايتىلدى، ناقتىلاندى.  فورۋم بارىسىندا  عاسىر دەرتىنە اينالعان تەرروريزممەن كۇرەس ماسەلەسى دە تالقىلاندى. وسى تاقىرىپتا ارنايى  بايانداما جاساعان قىرعىزستاندىق مامان ينگا سيكورسكايامەن سۇحباتتاستىق.

─ ءوزىڭىز جايلى قىسقاشا ايتىپ وتسەڭىز.
─ مەن ورتا ازياداعى «بىتىمگەرشىلىك جانە مەدياتەحنولوگيالار مەكتەبىنىڭ» ديرەكتورى بولىپ قىزمەت ەتەمىن. ءبىزدىڭ ورتالىق جالپى مەديانى دامىتۋ، قوعاممەن بايلانىس جاساۋ، ءارتۇرلى مەديالىق ساراپتاما جۇرگىزۋمەن اينالىسادى. سونداي-اق، تىلدىك جاۋلىق جانە كسەنوفوبيا، مەديا مەن ينتەرنەتتەگى تارتىستار، جۋرناليستيكا جانە قاۋىپسىزدىك سياقتى ماسەلەلەردى دە قامتيمىز. سونىمەن قاتار، الەۋمەتتىك مەديا بويىنشا راديكاليزاسيا ءۇشىن بىرلەسكەن جوبامەن اينالىسۋدامىز. سول جوبانىڭ نەگىزىندە، قىرعىزستاندا ءارتۇرلى ايماقتان 8 جاستار توبىن زەرتتەدىك. نەگىزگى نىسان رەتىندە كوپ مولشەردە تەرروريستىك توپتارعا قوسىلعان جاستاردىڭ مەكەنجايى تاڭدالىنىپ الىندى. ءبىز ساۋالناما جۇرگىزۋ بارىسىندا، كەيبىر توپتارعا «نازاردان تىس قالعان جاستار» دەگەن اتاۋ بەردىك. ياعني، ولار تولىقتاي «ۆەربوۆكاعا» (ارباۋعا) قوسىلىپ كەتپەگەن، ءبىراق ءدىني سەنىمى تۇرعىسىنان ءالسىز جاستار بولاتىن. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز — ولاردى دۇرىس جولعا باعىتتاۋ، قاجەتتى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ. ءوزىمىزدىڭ باستى قارۋىمىز — اقپارات ارقىلى ولاردىڭ تەرىس جولعا كەتۋىنە جول بەرمەۋ، كەرىسىنشە دۇرىس جولدى سىلتەۋ.

دايش جاستاردى قالاي اربايدى؟

─ ءسىزدىڭ ورتالىق ازياداعى ينتەرنەت فورۋمىندا كوپتەن بەرى «ەكەۋارا جاۋلاسۋ»، «كسەنوفوبيا» سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەردى ايتىپ جۇرگەنىڭىزدەن حاباردارمىز. وسى جولى نەلىكتەن دايش تاقىرىبىن قوزعادىڭىز؟
─ راسىمەن دە، جىل سايىن ءسىز اتاپ وتكەن «ەكەۋارا جاۋلاسۋ»، «كسەنوفوبيا» ماسەلەسى تۋرالى ايتىپ ءجۇرمىز. بيىل ەندى جاڭا ءبىر وزگەشە تاقىرىپ ۇسىنعىم كەلدى. سول ماقساتپەن اتالعان باعىتتاعى زەرتتەۋلەرىممەن ءبولىستىم.
─ 2015 جىلى وسى فورۋمدا بول-گاريالىق زەرتتەۋشى قىرعىزستاندا مەداكادەميادا وقىپ جۇرگەن ستۋ-دەنتتەردىڭ وقۋىن بىتىرمەستەن دايش-قا قوسىلىپ، سيرياعا كەتىپ قالعانىن ايتقان بولاتىن. وسى سياقتى سيرياعا «جيھادقا» كەتكەندەر جايلى ناقتى ءبىر ستاتيستيكالىق زەرتتەۋلەر بار ما؟
─ 2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا، قىرعىزستاننان 800 ادام كەتكەن ەكەن. بۇل جونىندە ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ سايتىندا رەسمي تۇردە جاريالانعان. سونىمەن قاتار، مۇندا ەتنيكالىق ستاتيستيكادا وڭتۇستىك قىرعىزستاننىڭ 80 پايىزىن وزبەك ەتنيكاسى قۇرايدى. دەگەنمەن، ولار قىرعىزستان ازاماتتىعىن يەلەنگەن. بولگاريالىق زەرتتەۋشى ءوز سوزىندە دايش وكىلدەرى ارنايى دايىنداعان روليكتەردە مىندەتتى تۇردە تانىس ادامنىڭ وبرازى پايدالانىلاتىن بولعانىن ايتادى. مىسالى، تۋىسقان نەمەسە كورشى بەينەسى مىندەتتى تۇردە قولدانىلادى دەيدى. ەگەر بەينەجازبا وڭتۇستىك قىرعىزستاندا كورسەتىلەتىن بولسا، سول وڭىردەن شىققان جاۋىنگەر وبرازى كەزدەسەدى. بۇل ارباۋدىڭ ەڭ العاشقى كەزەڭى دەۋگە بولادى. ارباۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى راديكالدىق ماقساتىنداعى كونتەنتتى وقىعان قاراپايىم ادام بەلسەندى تۇردە ءوزى وقىعان اقپاراتتى راستايتىن ماتەريالداردى ىزدەۋگە كىرىسەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە، ءتۇرلى اعىمداعى فورۋمدارعا تاپ بولىپ، سونىڭ تۇراقتى قولدانۋشىسىنا اينالادى. سونىمەن قاتار، ءوزىن مازالايتىن ساۋالداردى قويىپ، پىكىر الماسادى. ويتكەنى ونىڭ باسىنا «مەنىڭ تانىسىم، تۋىسىم نەمەسە كورشىم جيھادقا جول تارتتى، ال مەن نەگە مۇندامىن؟ مەن دە سونىڭ قاتارىنا قوسىلۋىم كەرەك» دەگەن سياقتى كوپتەگەن سۇراقتار كەلەدى. ال 3-كەزەڭ ارنايى مەنتورلاردىڭ ىسكە ارالاسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ياعني، مەنتورلار «تۇزاققا تۇسكەن» اداممەن بايلانىس ورناتىپ، وزىنە ىلەستىرىپ اكەتەدى. ودان كەيىنگى 4-كەزەڭ — لوگيستيكالىق كەزەڭ. بۇل «بارار ءىز بار، قايتار ءىز جوق»، ياعني، اشىعىن ايتقاندا، «ءبىرجاقتى باعىتقا عانا» بيلەت ساتىپ الۋمەن بايلانىستىرىلادى. اقپاراتتار اعىنى كۇشەيگەن سايىن بۇل ماسەلە دە كۇشەيگەن ۇستىنە كۇشەيە بەرەدى دەپ ويلايمىن. قازىرگى كەزدە «ۆەربوۆكا» بارلىق تىلدە ورىن الىپ ءجۇر. باستاپقى كەزدە 2015 جىلعا دەيىن جالپى، كونتەنتتىڭ باسىم كوپشىلىگى ورىس تىلىندە جازىلعان بولاتىن. ال بۇگىندە وزبەك جانە قىرعىز تىلدەرىندە دە ماتەريالدار جەتەرلىك. سونىڭ ناتيجەسىندە، بۇگىنگى كۇنى كەز كەلگەن ادام، اسىرەسە جاستار جاعى وزىنە قاجەتتى اقپارات ىزدەگەندە باسىن قاتىرمايدى. سەبەبى قاجەتتى اقپاراتتار سانى شەكسىز. زەرتتەۋ بارىسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ قاراپايىم ءارى تۇسىنىكتى تىلدە جۇرگىزىلەتىنىن بايقادىق. ونى جاستاردىڭ وزدەرى ايتتى. بۇلاي بولۋدىڭ باستى سەبەبىن تىلدىك زاڭدىلىقتاردىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن ماماندار جۇمىلدىرىلاتىنىنان كورۋگە بولادى. «ءتىل — ۇلتتىڭ جانى» دەگەن ءسوز بار عوي، سوندىقتان كونتەنتتى دايىنداۋدا باستى نازار ۇسىنعالى وتىرعان ءتىل مامانىن دايىندايدى. بىزدە كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى، اسىرەسە بىشكەكتە ءماتىن ءتۇپنۇسقا رەتىندە ورىس تىلىندە جازىلادى. كەيىننەن قىرعىزشاعا اۋدارىلادى. نەگىزىنەن، قىرعىزستاندا ساپالى كونتەنت ءتۇپنۇسقادا ورىسشا بولىپ جازىلادى. دەمەك، ولار ءتۇپنۇسقا كونتەنتتى جاساۋدا سول ءتىلدىڭ بارلىق زاڭدىلىقتارىن مەڭگەرگەن ماماندى تاڭداپ الادى دەپ ايتۋعا بولادى.

جۋرناليستەر حالىقتى اقپاراتتاندىرۋمەن قاتار، سول جولدى
ناسيحاتتاپ وتىرادى

─ بايانداماڭىزدا دايش كونتەنتىن ءداستۇرلى ب ا ق ارقىلى تاراتادى دەپ قالدىڭىز.
─ بۇل ءبىز ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. اشىق تۇردە ايتىلىپ جۇرگەن تاقىرىپ دەسە دە بولادى. «جيھاد جۋرناليستەرگە قارسى» دەگەن تاقىرىپتىڭ توڭىرەگىندە ماتەريالدار جاريالانعان بولاتىن. ول دۇنيەجۇزىنە تاراپ كەتتى. قانداي جولمەن تاراپ جاتىر دەگەنگە كەلەر بولساق، مىسالى ەگەر تەراكت بولا قالسا نەمەسە سول جايىندا ايتىلعان جاعدايدا، دايىن بەينەماتەريال اراسىنان ارنايى دايش سودىرلارى جاساعان دايىن ونىمدەر پايدالانىلادى. ياعني، جۋرناليست رەپورتاج دايىنداۋ بارىسىندا بەينەماتەريالدان ءۇزىندى بەرەدى. ول 1 سەكۋند كورسەتىلسە دە، ونىڭ ىشىندە ادام ءولتىرۋ نە بولماسا ءوزىن-وزى جارىپ جىبەرۋ سياقتى ەپيزود كورسەتىلىپ قالادى. ياعني، مۇندا جۋرناليست ءوزى اقپارات بەرۋمەن قاتار، دايش سودىرلارىنىڭ ەكسترەميستىك ءىسىن العا جۇرگىزىپ وتىرعانىن ءوزى دە بىلمەي قالادى. مۇنداي ءۇزىندى ءداستۇرلى مەديادا قولدانىلىپ ءجۇر. مۇنداي كەزدە جۋرناليست ەكىۇداي تاڭداۋ شەگىندە قالاتىن دەڭگەيگە جەتتى. ويتكەنى ول حالىقتى اقپاراتتاندىرۋمەن قاتار، سول جولدى ناسيحاتتاپ وتىرادى.

─ شەشىمى نەدە دەپ ويلايسىز؟
─ بۇل ماسەلەدەن شىعۋ جولى وڭاي. ول — قاشىقتىقتان كورسەتۋ. بۇرىندارى دايش بولماعان كەزدە، «ءال-جازيرا» سياقتى كەيبىر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۋساما بەن لادەننىڭ ءتۇرلى ويلارىن بەردى. بۇنى ب ا ق تىكەلەي تاراتتى. مىسالى، بۇگىن قانداي دا ءبىر تەلەارنا رەسمي تۇردە جارىلىس بولعانىن حابارلادى. ولار سول اقپاراتتار ارقىلى حالىقتى قورقىتىپ وتىرمىز دەپ ويلادى، ءبىراق ول ولاي ەمەس. ول وي قاتە. سەبەبى ءتۇرلى اعىمداعى توپتاردىڭ ورنالاسقان جەرى، شوعىرلانعان اۋماعى جايلى اقپاراتتى اشىق تۇردە تاراتۋعا بولمايدى. بۇلاي كورسەتۋدى ازايتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار، «ساقالدى يسلام» دەگەن سياقتى تىركەستەردى قولدانۋدان دا قاشۋ كەرەك. ويتكەنى ول ءسوز دە حالىق اراسىندا ستەرەوتيپتىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىنى انىق. ونداي سىرتقى كورىنىسىنە قاراي سالىستىرۋدان گورى، گۋمانيستىك كوزقاراسپەن كەلگەن دۇرىس بۇل ماسەلەگە. وكىنىشكە قاراي، بۇل نارسە قازىرگى كەزدە وتە وزەكتى بولىپ تۇر. باتىستىق جۋرناليستيكا اتالعان ماسەلەدە تەڭەۋ، سالىستىرۋ ارقىلى حالىقتى قورقىتقانشا، سول ادامدارعا بارىنشا كومەكتەسىپ، بۇل ءتۇيىننىڭ شەشۋ جولى قانداي دەگەن سياقتى قىرىنان كەلەدى. نەگىزىندە، تەرروريستەردىڭ اراسىندا دا باسەكەلەستىك بار، ياعني قاي تەلەارنا نەمەسە باسىلىمنان ءبىز جايلى كوپ ايتادى دەپ ولار دا وزدەرىنە ستاتيستيكا جۇرگىزىپ وتىرادى. سوندىقتان ەڭ اۋەلى جۋرناليست ءوز جۇمىسىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، ەتيكالىق نورمانى الدىڭعى ورىنعا شىعارعانى دۇرىس. دەگەنمەن، بىزدە كوبىسى رەداكسيالىق كوزقاراسقا سۇيەنىپ، تارالىم مەن رەيتينگ ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىندىكتەن، قيىنداۋ.

«كوك قۇستىڭ» سىرى نەدە؟

─ دايش تەرروريستىك ۇيىمى الەۋمەتتىك جەلىلەردى ءجيى پايدالاناتىنىن بىلەمىز. ولاردى قالاي انىقتاپ الۋعا بولادى؟
─ ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزگەن زەرتتەۋ بارىسىندا زەرتتەۋشىلەر «تۆيتتەر» الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى راديكالدىق جانە تەرروريستىك باعىتتاعى اككاۋنتتاردى انىقتاعان بولاتىن. ولار دايش «تۆيتتەردە» جاڭا يننوۆاسيا اكەلدى دەگەن شەشىمگە كەلدى. زەرتتەۋ بارىسىندا انىقتالعان تەرىس باعىتتاعى اككاۋنتتار وشىرىلگەن بولاتىن، ءبىراق ءوشىرىلىپ كەتپەي، جاڭادان 12 اككاۋنت قايتا اشىلعانى بايقالعان. ياعني، ولار وشىرىلگەن اككاۋنتتىڭ تاراتقان اقپاراتتارىن قايتا جاريالاپ، ءتىپتى مول اقپارات تاراتا باستاعان. قازىرگى كەزگە دەيىن زەرتتەۋشىلەر الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ قارىم-قاتىناستاعى باستى قۇرال ەكەنىن ەسكەرگەن. الەۋمەتتىك جەلىدە ۇلكەن ءبىر لوگيستيكالىق توپ تۇر ما، الدە بۇل «روبوتتاردىڭ» ءىسى مە دەپ باسىن قاتىرىپ ءجۇر. بۇعان قالاي قارسى تۇرۋعا بولادى؟ ولاردى مۇلدە ءوشىرىپ تاستاعاننان پايدا جوق ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. ءبىر عانا جولى — ولارعا قارسى تۇراتىن كۇشتى رەسۋرس جۇمىلدىرۋ كەرەك. ءبىز جەلى قولدانۋشىلارىنىڭ پاراقشاسىنداعى اۆاتارلارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. سوندا بايقاعان ءبىر نارسە، دايش سودىرلارىنىڭ كوبىسى جاسىل ءتۇستى قۇس بەينەسى بار اۆاتار قويادى. جاسىل ءتۇستى قۇس ۇشىپ بارا جاتقانى نەمەسە وتىرعان بەينەسى. ول قولدانۋشىلاردىڭ اككاۋنتىنا ساراپتاما جاساعان كەزدە، جاسىل ءتۇستى ۇشىپ بارا جاتقان قۇس بەينەسىندەگى اۆاتارلار كوپتەپ كەزدەسكەنى انىقتالعان. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل حالىق ۇعىمىنداعى «شاھيد ۇشىپ كەتتى» تۇسىنىگىمەن اسسوسياسيالاناتىن بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن، بۇل، ارينە، 100 پايىز دالەلدەنگەن نارسە ەمەس، تەك تۇجىرىم عانا.
─ جاستاردىڭ تەرروريستكە اينالۋىنىڭ باستى سەبەبى نەدە؟
─ جاستاردىڭ تەرروريستەرگە قوسىلۋىنىڭ باستى سەبەبى دۇرىس اقپارات تاپپاۋدا دەپ ايتار ەدىم. سەبەبى، جاستار نەنىڭ دۇرىس، نەنىڭ بۇرىس ەكەنىن جاستايىنان ءبىلىپ وسپەيدى. ءبىز ساۋالناما جۇرگىزگەن كەزدە، ولاردىڭ وزدەرىنەن سۇراعان كەزدە، ولار «ءبىز 3-سىنىپ وقىپ جۇرگەندە مۇعالىمدەردەن ءدىن جايلى سۇرادىق، ءبىراق ولار بىزگە جاۋاپ بەرە المادى. سوندىقتان ءبىز (سۆەتسكيي وبرازوۆانيە) دۇنيەلىك ءبىلىمدى تاستاپ، مەدرەسەدە ءبىلىم الۋدى شەشتىك» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ياعني، ول كەزدە مەكتەپتە نەگىزگى نەمەسە الەمدىك دىندەر جايلى ەشقانداي ءپان بولماعان. قازىرگى كەزدە زەرتتەۋشىلەر مىنانداي شەشىمگە كەلدى، نەگىزىندە، مەكتەپتە بازالىق بىلىممەن قاتار، ءدىن جايلى ايتىلۋى كەرەك. قازىرگى كەزدە بەلگىلى ءبىر بازالىق ءبىلىم العان سوڭ، قاتەلەسپەسەم، 4-5 سىنىپتان باستاپ، بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءدىننىڭ الىپپەسى وقىتىلادى. بۇل وتە ماڭىزدى. جاستاردىڭ اداسۋىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى فاكتورى وسى جالپى ءدىن جايلى تولىق بىلمەگەندىكتەن دەپ ەسەپتەيمىن.
─ قىرعىزستاندا سوڭعى 1-2 جىلدىڭ ىشىندە بىرنەشە تەراكت ورىن الدى. حالىقتىڭ يسلامعا دەگەن قانداي دا ءبىر كوزقاراسى وزگەردى مە؟
─ بىزدە يسلاموفوبيا پروسەسى وتە جوعارى دەڭگەيدە دەپ ايتۋعا بولادى. ءتىپتى، ءبىر كەزدەرى حالىق كوشەگە ۇلتتىق كيىم كيگەن جانە حيدجاب كيگەن ايەلدەر بەينەلەنگەن پلاكاتتارمەن شىعىپ: «ءبىز قايدا كەتىپ بارامىز؟» — دەگەن سياقتى لوزۋنگتەرمەن شىققان بولاتىن. بۇل دا سالىستىرۋ ءارى قوعامدا يسلام ءدىنى جايلى نەگاتيۆتى وبراز قالىپتاستىرۋ بولاتىن. سوڭعى كەزدەرى بۇل نارسە باسەڭدەدى. بۇل — قۋانتارلىق جايت. وسى رەتتە ءبىز جۋرناليستەرگە قوعامداعى يسلام دىنىنە قاتىستى ستەرەوتيپتەردى بولدىرماۋعا بايلانىستى ترەنينگ وتكىزگەن بولاتىنبىز.

اتامبايەۆ:
«قىسقا يۋبكا
كيسەڭ كي، ءبىراق ادام ولتىرمە»

─ قىرعىزستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل ءسوزىن قوعام قالاي قابىلدادى؟
─ مەنىڭ ويىمشا، ساياسي بيلىكتەگى ادامدار، سپيكەرلەر دىنگە كەلگەندە سانالى تۇردە قوعامدىق پىكىرتالاس تۋدىراتىن ماسەلەلەردى قوزعاعاندا وتە اباي بولۋ كەرەك. ويتكەنى ولاردىڭ قانداي دا ءبىر ويلارى حالىق اراسىنداعى پىكىردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. سوندىقتان ولاردىڭ مەتا تىلىندە ءدىن سياقتى وتە «سەزىمتال» تاقىرىپتار اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى تالاپ ەتەدى. ءدىن وتە ماڭىزدى تاقىرىپ بولعاندىقتان، بۇل ماسەلەدە تولەرانتتىقتى ۇستانۋ قاجەت. وسى رەتتە ءبىز كونتۋر ءنوراتيۆتى باعىتتامىز. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز — «نازاردان تىس قالعان جاستارعا» جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءدىن، جيھاد دەگەن نە دەگەن سياقتى دۇنيەلەردى ءتۇسىندىرۋ. جيھاد دەگەن — ەڭ الدىمەن، ادامنىڭ ءوزى جانە ءوزىنىڭ اتا-اناسىن قۋانتۋى. ءدىن جايىندا قاجەتتى مولشەردە بىلمەگەندىكتەن، جاۋاپتى ينتەرنەتتەن ىزدەيدى. ءبىز قاراپايىم دا تۇسىنىكتى تىلمەن، ءوزىن مازالاعان سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋدى كوزدەيمىز.
─ ءدىني كوزقاراستار تۇرعىسىنان كەلگەندە، ءسىز بەن ءبىزدىڭ قانداي ۇقساستىعىمىز بار؟
─ ءدىني تۇسىنىك جايلى ايتا المايمىن. دەگەنمەن، بىلتىرعى جىلى بىرلەسكەن جوبا اياسىندا استانادا 3 اپتاعا جۋىق ۋاقىت ترەنينگ وتكىزگەن كەزدە ءبىر جايتتى بايقادىم. بۇل وتە قورقىنىشتى نارسە ەدى. ترەنينگتە ءبىز ەكەۋارا جاۋلاسۋ، يسلاموفوبيا جايلى ءسوز قوزعادىق. سول كەزدە ءبىز مەديامونيتورينگ جۇرگىزدىك، قاتەلەسپەسەم، قازاقستاندىق ءبىر باسىلىمنىڭ «ءسىز ءۇشىن حيدجاب كيگەن ايەل دەگەن نە؟» دەگەن ساۋالىنا بەرگەن وقىرمان جاۋاپتارى قورقىنىشتى بولدى. سەبەبى ولار ءبىر اپتادان سوڭ شىققان قورىتىندىسىندا، «تەرروريستكا»، «راديكالكا»، ءتىپتى كوبىسى «شاھيدكا» دەگەن سياقتى نەگاتيۆتى پىكىرمەن جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ياعني، حالىق اراسىندا «جاۋدىڭ وبرازى» رەتىندە قالىپتاسقان. بۇل پىكىرلەردى پراكتيكالىق ساباق بارىسىندا اۋديتورياداعى تىڭداۋشىلارمەن بولىسكەن كەزدە، ولار دا ءوز وڭىرلەرىندە وتە ءقاۋىپتى جاعداي ورىن العانىن ايتتى. باتىس قازاقستان اۋماعىندا ورىن العان ءبىر وقيعادا اۆتوبۋسقا نيكاپ كيىپ كىرگەن ايەلگە قوعامدىق كولىكتەگى ادامدار قارسى بولىپ، ءتۇسىپ قالسىن دەپ نارازىلىق تۋعىزعانىن جەتكىزدى. بۇل ستەرەوتيپ مەديا قۇرالدارىنىڭ اسەرىنەن شىققان دەپ ويلايمىن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى، حالىقتا ۇرەي بار، حالىق كيىمگە قاتىستى تۋىنداعان ستەرەوتيپتىڭ اسەرىنەن قورقادى. بۇل جەردە تولەرانتتىلىق ماسەلەسىنە توزبەيتىنىن بايقاۋعا بولادى. مۇمكىن، مەن قاتەلەسەتىن شىعارمىن، سەبەبى مەن الماتى، استانا سياقتى ءىرى قالالارداعى جايتتى عانا ايتىپ تۇرمىن، ال جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرەتىن بولساق، مۇمكىن جاعداي مۇلدە باسقاشا، كىم ءبىلسىن… دەگەنمەن، قىرعىزستاندا بۇل ماسەلەگە باسقاشا قارايدى.
─ تۇركيادا وتكەن جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا بولعان تەراكتىگە باسىندا قىرعىز ازاماتىن كىنالى دەپ كورسەتتى. الايدا، مەديانىڭ جارىسا جازعان بۇل جاڭالىعى شىندىققا جاناسپادى. سونىمەن قاتار، رەسەيدە بولعان تەراكتىنى دە قىرعىز ازاماتىنىڭ موينىنا ءىلدى. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردى قوعام قالاي قابىلدادى؟
─ 31 جەلتوقساندا ورىن العان تۇركياداعى تەراكتىدە وزبەك جانە قىرعىزستان ازاماتى دەپ جاريالاعان بولاتىن. بۇعان تۇركيالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى كىنالى، سەبەبى ولار اقپاراتتى ناقتىلاماي جاريالادى. ءيا، ولاردىڭ تۇرلەرى وتە ۇقساس بولدى. ءبىراق، ونىڭ سىرتقى بەينەسىنىڭ ۇقساس بولۋى، شىنىمەن تەرروريست دەگەندى بىلدىرمەيدى عوي. سىرتقى وبراز ول فاكت ەمەس. پەتەربۋرگكە ساۋدا ماقساتىمەن بارعان ادامدى رەسەي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «قىرعىزستان ازاماتى جانە وزبەك ۇلتى» دەپ استىن سىزىپ كورسەتىپ ءوتتى. بىزدەگى قوعام بۇل نارسەگە ۇلكەن نارازىلىق تۋعىزدى. ءوزىنىڭ ازاماتتارى سونداي جامان وبرازدا كورىنگەنى قاي مەملەكەتكە ۇناسىن؟ نەگىزىندە، رەسەيلىكتەر ۇلتتىق ەرەكشەلىككە نازار اۋدارىپ، ايتىپ وتپەۋى كەرەك ەدى. بۇل تۇرعىدا، ۇلتتىق ەرەكشەلىك پەن ازاماتتىق ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى جوق. شىنىمەن دە، جالپى ساراپتاما تۇرعىسىنان كەلگەندە، ەتنيكانىڭ جانە قاي ەلدىڭ ازاماتى ەكەنى قانشالىقتى ماڭىزعا يە؟ ەشقانداي. تەرروريست بولعان كۇننىڭ وزىندە دە، ەگەر ول قىرعىزستان ازاماتى بولماسا، ودان از ادام زارداپ شەگە مە؟ قازىرگى كەزدە مەديا جاقسى الەۋمەتتىك قۇرال بولىپ وتىر. سوندىقتان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك قاجەت. جۋرناليست اڭداماي سويلەسە، ءورت شىعۋى مۇمكىن. بۇگىنگى كەزەڭدى «دەزينتەرمەدياسيا ءداۋىرى» دەپ اتاپ ءجۇر عوي، ياعني بۇرىن مەديا مەن اۋديتوريا اراسىندا كوپىر بولاتىن، ال ءقازىر ول كوپىر جويىلدى. قازىرگىدەي ينتەرنەت جوق بولعاندىقتان، سول كوپىردىڭ ءرولىن تەلەديدارلار اتقاراتىن. ال ءقازىر ول كەزەڭ ارتتا قالدى. سەبەبى ادامدار وزىنە قىزىقتى اقپاراتتىڭ ءبارىن ينتەرنەت ارقىلى وقىپ، تانىسىپ جاتادى. سوندىقتان وتە اباي بولۋ كەرەك.
— سۇحباتىڭىزعا راقمەت!

باۋىرجان كاريپوۆ.

"قازاقستان Zaman"