«ۇلت بولمىسى ادەبي سىيلىعى» بايقاۋىنا (دراماتۋرگيا)

جاسىرىن اتى: قالىس

قاتىناسۋشىلار:

                           ءاليحان بوكەيحانۇۆ

                           احمەت بايتۇرسىنوۆ

                           ساكەن سەيفۋلين

                           بەيىمبەت مايلين

                           ءىلياس جانسۇگىروۆ

                           ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ

                           ءمۇستافا شوقاي

                           ماعجان جۇماباي

                           مۇحامەتجان تىنىشباي

                           گۇلجامال – بەيىمبەتتىڭ ايەلى

                           ءفاتيما – ءىلياستىڭ ايەلى

                           گۇلباھىرام – ساكەننىڭ ايەلى

           وقيعانى حابارلاۋشى – ديەكتور، تەرگەۋشى، جازالاۋشى، الاش ارىستارىنىڭ بالالارى، كوپشىلىك.

                            ءبىرىنشى پەردە

                           ءبىرىنشى كورىنىس

    سەمەي قالاسى. 1905 جىل. اسپان الا بۇلىتتى. اۋەدە اققۋلار ۇشىپ بارادى. ءاليحان بوكەيحانۇۆتىڭ پاتەرى. ءاليحان قازاقتىڭ «باتىرلار جىرىن» وقىپ وتىرادى. ەسىك قاعىپ ۇيگە احمەت بايتۇرسىن كىرەدى.

ءا ل ي ح ا ن (ورنىنان تۇرىپ، وقىپ وتىرعان كىتابىنىنىڭ بەتىن جاۋىپقويادى) و – و... احمەت كەلدىڭ بە، سوزىڭدە تۇراتىن كەرەمەت جاقسى قاسيەتىڭ بار-اۋ سەنىڭ. ساعات ەمەس، مينوتتى قالت جىبەرمەيسىڭ.

ا ح ى م ە ت (ءاليحانعا قاراما قارسى وتىرا بەرىپ) سوزىندە تۇرماعان ادام كىمگە بولسا دا وپا بەرمەيدى عوي الەكە. اتام قازاق جۇيەلى سوزگە توقتاعان. بەرگەن ۋادە، سەرتتەن تايماعان. وسىنداي قازاق مىنەزى دارىماعان ۇرپاعىنىڭ تۋعان حالقىنا مەيىرى بولمايدى-اۋ! ۇلت ساتقىنى سوندايلاردان شىقپاي ما؟

ءا ل ي ح ا ن (باسىن يزەپ) راس ايتاسىڭ احمەت، قازاقتىڭ «باتىرلار جىرىن» قايتالاپ وقىپ شىقتىم، شۇڭەتىنە ۇڭىلگەن سايىن تەرەڭدەي بەرەدى ەكەن.

ا ح م ە ت. قايتالاي وقىعاندا قانداي اسەردە بولدىڭىز؟

ءا ل ي ح ا ن. ويلاپ كورسەم، جاۋلارى باتىر بولماعان ەلدەن، ناعىز باتىر شىعۋى ەكىتالاي كورىنەدى. قازاقتىڭ جاۋ ەلىنىڭ ادامدارىنان تۋعان باتىرلارى دا، ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنىڭ اماندىعىن، جەرىن، مال-جانىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن، قان كەشەدى ەكەن. وزگە ەلدى وزىنە باعىندىرىپ، جەرىن، بايلىعىن باسىپ الىپ، ءوز ەلىن كوركەيتۋگە جانىن سالاتىن سياقتى.

ا ح ى م ە ت. قازاقتىڭ جاۋلارى دا، ءوز ىشىندە بىرىنە-بىرى وپالى، بەرەكەلى بولعاندا عانا جەڭىسكە جەتكەن ەمەس پە؟

ءا ل ي ح ا ن. ءيا، سولاي، قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا سانسىز قان توگىس بولعانى ءمالىم. بەرەكەسى قاشقان ەلدىڭ باتىرلارى دا قارسىلاسىنان ويسىراي جەڭىلگەنىنە تارلان تاريح كۋا! ەلدىڭ ىشتەي ءبۇلىنۋىنىڭ باستى سەبەبى – تۋعان حالقىنا وپاسىزدىق پەن جاۋعا ساتىلىپ كەتۋشىلەردىڭ كەسرىنەن. «باتىرلار جىرىن» قايتالاي وقىعاندا، سونى تەرەڭ ءتۇسىندىم.

ا ح ى م ە ت. «عاشىقتىق جىرلارىنداعى» شىنايى ماحابباتتى ءومىر شىندىعى دەۋگە بولا ما الەكە سىزشە؟

ءا ل ي ح ا ن. ساۋىت كيىپ، نايزا ۇستاعان باتىرلار دا سۇيگەن جارىن  جاۋ قولىنان قۇتقارۋ ءۇشىن قارا باسىن بايتىككەن. سۇيگەن جارى دا، عاشىعىنا وپالى بولعاندىقتان، جانىن قيعان عوي؟ قىزجىبەك پەن تولەگەننىڭ ماحابباتىن نەگە شىنايى ماحاببات دەمەيمىز؟ءبىراق مۇنداي كەيىپكەرلەر شىنايى ومىردە سيرەك كەزدەسەدى. ولار – ەرەكشە جاندار.

ا ح م ە ت. قازىرگى ادامداردان «عاشىقتىق جىرلارىنداعى» سياقتى كەيىپكەر شىعا قويا ما؟

ءا ل ي ح ا ن. شىقپايدى دەۋگە دە بولماس، قازاق تۇگەلدەي جويىلىپ كەتپەسە، ۇلتتىق مىنەز بۇتىندەي وزگەرە قويماس. ماڭگى جاسايدى ءالى دە.

ا ح م ە ت. ونىڭىزعا كەلىسەمىن، الەكە. ءبىز دە قۇلدىقتىڭ قۇرىعى موينىنان تۇسپەي جۇرگەن قازاعىمىزدى قۇلدىقتان قۇتىلدىرۋ جولىندا جىگەرىمىزدى جانىپ جاتىرمىز. ءسىز سەمەي كونيستۋسيالىق پارتياسىنىڭ (كادەتتەر) مۇشەسى بولعانسىز. ونىڭ قازاق بولىمشەسىن قۇرۋ ماقساتىندا، ورالدا، سەمەيدە جينالىستار وتكىزدىڭىز. قارقارالىدا پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا قارسى وتكەن قوزعالىسقا قاتىناسىپ، 14500 ادام قول قويعان پەتيسياسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدىڭىز. مۇنى نەگە باتىرلىق دەمەيمىز؟

ءا ل ي ح ا ن (باسىن شايقاپ) بۇل تۇپكى ماقساتتىڭ باستاماسى عانا. باتىرلىق، ەرلىك شىڭىنىڭ باۋرايىندا ءجۇرمىز ءالى.

ا ح م ە ت. بيىل سەمەي وبلىسى قازاقتارىنىڭ اتىنان 1- ءىنشى مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات بولىپ سايلاندىڭىز. وعان دا قۋانىش قىپ جاتىرمىز ءبارىمىز. قۇيتۇرقى ساياساتتىڭ قۇيىن ءبىلۋ ءۇشىن – سونىڭ توڭەرەگىنەن تابىلۋ كەرەك قوي ارينە. بۇل بەتالىسىڭىز باياندى بولسا ەكەن. ءوندى دۋما جۇمىسىنا ارالاساتىن بولارسىز.

                                 ەكىنشى كورىنىس

     ۇرەيلى مۋزىكا ەستىلىپ، ەسىك قاعىلادى. ەكى ميليسيا كىرەدى. تۇستەرى سۋىق. سەكىرە باسىپ، ەدىرەڭ-ەدىرەڭ ەتەدى.

1. م ي ل ي س ي يا (قالتاسىنان ءبىر بەت قاعازدى الىپ) مىنا قاعاز – دالا ولكەسى گەنارال – گۋبەرناتورىنىڭ جارلىعى. ءاليحان بوكەيحانوۆ ءۇش اي تۇرمەدە وتىراتىن بولدىڭىز. پاۆلادار اباقتىسىنا باراسىز...

ءا ل ي ح ا ن (اجىرايا قاراپ) نەلىكتەن قامالامىن؟

2 – م ي ل ي س ي يا. نەلىكتەن ەكەنىن ءبىز قايدان بىلەمىز؟ ءبىز – بۇيرىقتى اتقارۋشىلارمىز. نەلىكتەن ەكەنىن تەرگەۋشىدەن سۇرارسىز.دايىندالىڭىز دەرەۋ!

ءا ل ي ح ا ن. وي، ازاماتتار-اۋ، سوتتىڭ تەرگەۋىنسىز، گەنارال – گۋبەرناتور جارلىق جاساماۋشى ەدى عوي؟ مۇندا ءبىر تۇسىنىسپەستىك بار شىعار؟

1 – م ي ل ي س ي يا (قولىنداعى قاعازدى ءاليحانعا ۇستاتادى. قاعازعا احمەت تە ۇڭىلەدى)

ا ح م ە ت. مۇنداي دا سۇمدىق بولاما ەكەن؟! كەشە عانا سەمەي وبلىسى قازاقتارىناڭ اتانان 1– ءىنشى مەملەكەتتىك دۋماعا دەپۋتات بولىپ سايلانعان ادامدى ارادا بىرشەشە كۇن وتپەي جاتىپ، سوتتىڭ تەرگەۋىنسىز، قىلمىسىن انىقتاماي، اباقتىعا وتىرعىزۋعا بولا ما؟ مۇنداي زاڭسىز جارلىقتى شىعارۋعا گەنارال – گۋبەرناتوردىڭ باتىلى قالاي بارادى؟ بۇل جارلىقتا ءبىر شيكىلىك بار ازاتاتتار...

2 – م ي ل ي س ي يا. شيكىلىك-پيكىلىگىڭىزدى ءوزىڭىز انىقتاپ الىڭىز، ءبىز جارلىقتى اتقارۋعا مىندەتتىمىز.

         (ميليسيالار ءاليحاننىڭ قولىنا كۋلەتكى سالادى. اسۇيدەن ءاليحاننىڭ ايەلى شىعىپ، ولارعا قارسىلىق بىلدىرەدى).

ءا ي ە ل (جىلامسىراپ) ءاي-ي... سەندەر ءاتى-جونى جوق، ءاليحاندى اباقتىعا اپارىپ قاماۋعا قالايشا الىپ كەتكەلى جاتىرسىڭدار؟ جوعالىڭدار ارى!

1 – م ي ل ي س ي يا (ايەلدىڭ كەۋدەسىنەن يتەرىپ جىبەىپ) گەنەرال – گۋبەرناتوردىڭ جارلىعىن اتقارۋعا قارسىلىق جاسايتىن سەن كىم ەدىڭ؟ قاباعان قانشىق!..

    (ءاليحاننىڭ ايەلى ميليسيانىڭ جاعاسىنا جارماسادى. ولار ايەلدى ۇرىپ جىعىپ، ءاليحاندى الىپ كەتەدى).

       شىمىلدىق

                                            ەكىنشى پەردە

                                          ءۇشىنشى كورىنىس

    الماتى. 1917 جىل، شىلدە. كۇن شايداي اشىق. دەكوراسيادا قازاق دالاسىنىڭ كورنەكتى تابيعات كورىنىستەرى بايقالادى. كولدە جۇزگەن اققۋلار سىڭسىپ، توعايدا بۇلبۇل سايرايدى. جينالىس وتەتىن زالعا قازاق زيالى قاۋىمى، اقىن-جازۋشىلار جينالا باستايدى.

د ي ك تو ر د ا ۋ س ى. عۇلاما عالىم، ورمان تانۋشى، اۋدارماشى، ادەبيەت تانۋشى، قوعام قايراتكەرى ءاليحان نۇرمۇحامەت ۇلى، بوكەيحانوۆ 1870 جىلى، ناۋرىزدىڭ 5- كۇنى سەمەي وبلىسى، قارقارالى ۋەزى، توقىراۋ بولىسىنىڭ 7- ءىنشى اۋلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتاتەگى شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىدان تارايتىن تورە تۇقىمى. ارعى اتاسى اتاقتى كوكجال باراق. قازاقتىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ ءبىرى بوكەيحان وسى كوكجال باراقتىڭ بالاسى. بوكەيدەن باتىر، ودان مىرزاتاي، ونان ءاليحاننىڭ اكەسى نۇرمۇحامەد. ول اۋىلدا باستاۋىش مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ، قارقارالى قالاسىنىڭ ءۇش جىلدىق ۋچيليششەسىن جاقسى ءبىتىرىپ، ومبىنىڭ تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنە قابىلدانىپ، ونى بىتىرگەن سوڭ، رەسەيدىڭ استاناسى سانك-پەتەربۋرگكە بارىپ، ورمان شاۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا تۇسەدى. وندا ستۋدەنىتتەردىڭ ساياسي، ادەبي، ەكونوميكالىق ۇيىرمەلەردىڭ جۇمىسىنا ارالاسىپ، ستۋدەنىتتىك تولقۋلارعا قاتىناسادى. ەكى عاسىر رەسەي يمپەرياسىنىڭ قولاستىندا وتىرعان حالقىنىڭ اۋىر تاعدىرى ونى قاتتى تولعاندىرادى. حالقىنا ءبىلىم مەن مادەنيەت قاجەت ەكەنىن سەزىنەدى. ءاليحان وقۋىن تاۋىسىپ، ومبىعا كەلگەندە، رەسەي يمپەرياسىنىڭ قازاق دالاسىنا جۇرگىزگەن وتارشىلدىق ساياساتىنا دەگەن كوزقاراسى قالىپتاسقان پروگرەسشىل باعىتتاعى زيالىلارمەن، جەر اۋدارىلعاندارمەن ءتىل تابىسادى. «حالىق بوستاندىعى» پارتياسىنىڭ قاتارىنا ءوتىپ، قازاق زيالىلارىنىڭ باسىن قۇراپ، وىسى پارتيانىڭ شاعىن توبىن ۇيىمداستىرادى.

      (ديكتوردىڭ داۋسى باسەڭدەپ، جينالىس زالىندا وتىرعاندار ءاليحان تۋرالى «الاش» پارتياسى جانە ونىڭ قوزعالىسى جونىندە وي ءبولىسىپ وتىرادى).

ا ح م ە ت (قاسىنداعىلارعا بارلاي قاراپ) «الاش» قوزعالىسى ساياسي ۇيىم ىرەتىندە، وسى جولعى قازاق سەزدە شاڭىراق كوتەرگەلى وتىرمىز. مەنشە «الاش» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى بولۋعا ءاليحان بوكەيحانوۆ لايىق. قاۋىم حالقى دا ونىڭ قازاق ءۇشىن سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن، ارمان-ماقساتتارىن ايتىپ جاتىر. ونىڭ الاشوردا پارتياسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاۋعا قالاي قارايسىڭدار ازاماتتار؟

م ءۇ س ت ا ف ا  ش و ق ا ي (قاسىنداعىلارعا موينىن بۇرىپ) مەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ كوزقاراسىنا قوسىلامىن. الاش پارتياسىنا ءتوراعا بولۋعا ءاليحان لايىق ارينە. قازاقتىڭ باسىن وڭعا قاراتۋ جولىندا جۇرەگىن اۋزىنا تىستەپ ءجۇر بوكەيحانوۆ. سونىسى ءۇشىن - ءۇش مارتەبە تۇرمەگە وتىردى. دالا ولكەسى گەنارال – گۋبەرناتورنىڭ جالىعىمەن، سوتتىڭ تەرگەۋىنسىر ءۇش اي تۇرمەگە وتىرعاننان كەيىن، سانك – پەتەربۋرعا كەتكەندە، دۋما پاتشانىڭ ۇكىمىمەن تاراپ، سوعان بولا نارازدىق ەرەۋىلىنە شىققاندىعى ءۇشىن، ءاليحان سانك-پەتەربۋرك سوت پالاتاسىنىڭ توتەنشە ءماجىلىسىنىڭ شەشىمىمەن، تاعى ءۇش اي سەمەي تۇرمەسىنە وتىردى ەمەس پە؟

م ۇ ح ا م ە ت ج ا ن  ت ى ن ى ش ب ا ە ۆ.  مەن دە بوتەن ويا ەمەسپىن. احمەت پەن ءمۇستافا دۇرىس ايتادى. الاشتىڭ تۇعىرىنا ارينە ءاليحان وتىرۋعا ءتيىس. قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى ءۇشىن – قۇرباندىعىنا دايىن ەكەندىگىن اڭعارتادى.  ءبىر كەزدەرى قازاق دالاسىندا ەكى اعىم بولعان. ءاليحان سەمەي تۇرمەسىنەن شىققان سوڭ، سامار قالاسىنا جەر اۋدارىلعان. ول كەزدەرى تەك عىلىممەن ايلانىسىپ ءجۇردى.                                                                                                            1916 جىلى جەراۋدارىلۋ مەرىزىمى ءبىتىپ، ساماردان ورىنبورعا كەلىپ، قالانىڭ قوعامدىق ساياسي ىسىنە ارالاستى. قازاق تۇرعىندارى اتىنان قالالىق دۋماعا سايلاندى. ءاليحانعا الاشتىڭ تىزگىنىن ۇستاتۋعا ءمىرجاقىپ، حالەل، جاھانشا، سەندەر نە دەيسىڭدەر؟

ح ا ل ە ل (ءمىرجاقىپقا بۇرىلا قاراپ) دۋلاتوۆتىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار، الاشتىڭ تۇتقاسىن ۇستاۋعا الەكەڭ تۇرعاندا، وزگە كىمدى قاراستىرامىز؟

ج ا ھ ا ن ش ا. مەن دە سەندەردىڭ پىكىرلەرىڭە قوسىلامىن، الەكەڭ لايىق ءتوراعا بولۋعا.

        (ديكتوردىڭ داۋسى قايتا كوتەرىڭكى شىعىپ، جينالىسقا كەلگەندەر ءۇنسىز وتىرىپ قالادى).

د ي ك ت و ر  د ا ۋ س ى. 1906 جىلى ءاليحان ومبىدان شىعاتىن كادەتتىك «گولەس ستەپي»، «وميچ» جانە «يرتىش» گازەتتەرىندە، 1908 جىلى سانكت – پەتەربوردا جارىق كورگەن مەنشيەۆيكتىك «توۆاريش» كادەتتىك «رەچ»، «ولوۆو» گازەتتەرىندە رەداكتورلىق قىزىمەتتەر ىستەدى. 1909 جىلدان قازىرگى 1917 جىلعا دەيىن «دون ەگىنشىلىك بانكى» بولىمشەسىندە جۇمىس ىستەيدى. 1911 جىلدان باستاپ «قازاق» گازەتىن ۇيىمداستىرۋدا جانە ونىڭ جالپى ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە اسا زور ەڭبەك ءسىڭىردى. قازاق دالاسىندا ەكى اعىم پايدا بولعانى بەلگىلى، ءبىرى - بۇحار مەن تۇركىستان ولكەسىنە بەتبۇرعان ءداستۇرشىل ءپانسىلاميزىم اعىم. ەكىنشىسى - نەگىزىنەن باتىس وركەنيەتىن ۇلگى ەتكەن جاڭاشىل پانتۇركىسشىل اعىم. وسى ەكىنشى اعىمنىڭ باسىندا ءاليحان باستاعان ويلى قازاق زيالىلارى تۇردى. حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وياتۋعا ولار بار كۇش-قۋاتىن جۇمسادى. ءبىراق ولاردىڭ ويداعىداي جۇمىس ىستەۋىنە جاندارمەريا باسقارماسىنىڭ جانسىزدارى مۇمكىندىك بەرمەدى. سولاردىڭ كورسەتۋىمەن ءاليحان قۋعىنعا تۇسەدى. كەشىكپەي قامالادى. الدىمەن سەمەي تۇرمەسىنە ءتۇسىپ، كەيىن سامار قالاسىنا جەر اۋدارىلىپ، عىلىممەن اينالىسقان. ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمۇسفا شوقاي، مۇحامەتجان تىنىشبايەۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ باستاعان قايراتكەرلەر 12 جىل بويى (1905 – 1917 جىلدار ارالىعىندا) قاجىرلى ەڭبەك ەتتى. وسى پارتيانىڭ باعدارلامالىق ماقسات-مىندەتتەرىنە ساي، 1917 جىلعى جەلتوقساندا وتكىزگەلى وتىرعان جالپى قازاق سەزى الاش اۆتونومياسىنىڭ نەمەسە قازاق مەمىلەكەتىن قۇرعالى وتىرسىزدار. ونىڭ ۇكىمەتى الاشوردانى سايلاپ، جاڭا قۇرىلعان مەملەكەتتىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ نەگىزى بولۋعا ءتيىستى حالىق ميليسياسىن جاساقتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايسىزدار.

     (ءبىر ءسات ءۇزىلىس بولىپ، جينالىسقا كەلگەندەر كۇبىرلەسەدى. احمەت بايتۇرسىنوۆ مىنبەگە كوتەرىلەدى).

ا ح م ە ت (زالدا وتىرعاندارعا شارلاي قاراپ) ءقادىرلى اشاش قايراتاەرلەرى، الاش اۆتونومياسىنىڭ نەمەسە قازاق مەمىلەكەتىنىڭ ءتوراعالىعىنا كىمدى سايلايمىز؟

ءا ل ي ح ن (ورنىنان تۇرىپ) ءتوراعالىققا ءمۇستافا شوقايدى سايلايىق. ونىڭ ورەسى جەتەدى ءتوراعا بولۋعا.

م ءۇ س ت ا ف ا (ول دا ورنىنان تۇرىپ) الاش اۆتونومياسى (قازاق مەمىلەكەتىنىڭ) ءتوراعالىعىنا ءاليحان بوكەيحانوۆ تۇرعاندا، ءوز باسىم ءتوراعا بولۋدان باس تارتامىن.

م ۇ ح ا م ە ت ج ا ن. وي، احمەت-اۋ، ەندى داۋىسقا سال، ءبارىمىز بىرلىككە كەلىپ وتىرمىز، ءتوراعا بولۋعا ءاليحان بوكەيحاندى ءجون كورەمىز.

ا ح م ە ت. ەندەشە، پارتيا ءتوراعاسى ءاليحان بوكەيحانوۆ بولسىن دەگەندەرىڭىز قول كوتەرىڭىز.

                (زالدا وتىرعاندار تۇگەل قول كوتەرەدى).

ا ح م ە ت. قارسى داۋىس جوق بولسا، ءاليحان بوكەيحانوۆ نۇرمۇحامەت ۇلى قازىردەن باستاپ، الاش اۆتونومياسى – قازاق مەمىلەكەتىنىڭ ءتوراعاس، كوسەمى بولعاندىعىن جاريالايمىن!

                         (دۋ قول شاپالاق)

ا ح م ە ت. ءاليحان بوكەيحانوۆ ءتوراعانى مىنبەگە شاقىرامىن! قۇرمەتتى اشاش ارىستارى، ەندى ءتوراعانىڭ ءسوزىن تىڭدايىق.                    

ءا ل ي ح ا ن (مىنبەگە كوتەرىلىپ) سۇيكتى نيەتتەس قانداستار! ماعان سەنىپ، الاش اۆتونومياسى – قازاق مەمىلەكەتىنىڭ ءتوراعالىعىنا سايلادىڭىزدار. اليدا، الاشتىڭ تىزگىن-شىلبىرى جالعىز مەنىڭ قولىمدا بولادى دەي المايمىن. بۇل شىلبىر-تىزگىن تۇگەل الاش ارىستارىنىڭ قولىندا بولادى. الاش پارتياسىن قۇرىپ، الاشوردا ۇكىمەتىن سايلاعاندا، ءتىپتى وزدەرىڭىز ساياسي كۇرەس ساحناسىنا شىقتىڭىزدار. بۇگىننەن باستاپ، اسا ماڭىزدى ءۇش ۇلتتىق ماقسات، مۇددەنى اتاپ ايتقاندا وتارلىق كەزىندە جويىلىپ كەتكەن ۇلتتىق مەمىلەكەتتى جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى گەوساياسي جاعدايدا قالپىنا كەلتىرۋدى، ونىڭ شاڭىراعىنىڭ استىنا حالقىمىزدىڭ اتاقونىسىن ياعىني ەتيكالىق تەريتورياسىن بىرىكتىرۋدە، وسىلاردىڭ نەگىزىندە حالقىمىزدى وتارلىق ەزگىدەن قۇتقارۋدى جانە رەفورما جولىمەن قازاق قاۋىمىن وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا جەتكىزۋدى وزىمىزگە باستى مىندەت دەپ قاراۋىمىز كەرەك. اۋقىمدى ستراتەگيالىق ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋدا، تەك ۇلت قايراتكەرلەرى نەمەسە وقىعان كوزى اشىق ادامدار عانا ەمەس، قالىڭ بۇقارانى دا جۇمىلدىرۋ قاجەت. سوندىقتان دا، حالىققا تۇسىنىكتى سانا-سەزىمى مەن جۇرەگىنە ۇيالايتىن يديا رەتىندە الاش يدياسىن ءتۇسىندىرۋىمىز اسا قاجەت جالپاق جۇرتقا.

                            (دۋ قول شاپالاق)

ءا ل ي ح ا ن. قازاق حالقىنىڭ وزگەلەر ءتارىزدى رۋعا، جۇزگە، باي مەن كەدەيگە جىكتەلمەستەن، ءبارىن التى الاش دەپ ساناعانىمىز ءجون. قازاقتى جىك-جىككە بولمەي، ءبىر تۇتاس ۇلت رەتىندە قاراۋىمىز قاجەت. بۇل ۇسىنىلعان الاش يدياسى – ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ يديولوگياسى.

        (دۋ قول شاپالاق. ءاليحان مىنبەدەن ءتۇسىپ، وزگە الاش ارىستارىنىڭ قاسىنا بارىپ وتىرادى).

ا ح م ە ت. ەندى، ەرىكتى ءسوزدى تىڭدايىق. مۇقامەتجان تىنىشباييەۆقا ءسوز بەرەمىن.

م ۇ ح ا م ە ت ج ا ن «مىنبەگە كوتەرىلىپ) جاڭا عانا قۇرعان پارتيا – ۇكىمەتىمىزدىڭ ءتوراعاسى ءاليحان بوكەيحانوۆ ءوزىنىڭ «قازاقتار» اتتى وچەرىگىندە : «الاش» ميف بولساداعى قازاقتىڭ ورترق اتاسى دەپ جازعان. «شىڭعىس حان بۇكىل مەملەكەتىن ءتورت بالاسىنا ءبولىپ بەرەگەندە، دەشتى قىپشاقتى، سىبەردىڭ كۇنباتىس جاعىن، سارىارقانى، ەدىل-جايىق ولكەسىن ۇلكەن بالاسى جوشىعا بەرىپ ەدى. بۇل كەزدە جوشى ۇلىسىنا قاراعان التى رۋلى ەل بار بولاتىن. سول التى رۋدىڭ ءار قايسىسىنا بولەك، شىڭعىس التى ۇران بەرەدى. ءار رۋعا وزىنە بولەك تاڭبا، اعاش قوس بەرەدى. سول كۇندە بۇكىل جوشى ۇلىسىنىڭ ۇرانى – «الاش» بولىپتى. «الاش» دەگەن ءسوزدىڭ لوعات ماعناسى – «وتان كىسىسى» دەگەن ءسوز ەدى. مۇنى ءبىر اقىننىڭ ابىلايعا ايتقان ولەڭىنەن دە بايقاۋعا بولادى:

                                      «تاقسىر-اۋ،ۇناتساڭىز، الاشىڭمىن،

                                      ۇناتپاساڭ، جاي عانا الاشىڭمىن» دەپتى.

     وسى ولەڭدە، «الاش» - وتان كىسىسى ماعناسىندا. ياعني «الاش» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى جايدان-جاي تاڭدالىپ الىنباعان. الاشتىڭ كوسەمى ۇسىنعان بۇل يديا حالىقتىڭ ساناسىنا سىڭىرىلگەنى ءابزال.

         (مۇحامەتجان مىنبەدەن ءتۇسىپ ورنىنا بارىپ وتىرادى).

ا ح م ە ت. ەندىگى ەرىكتى ءسوزدىڭ كەزەگىن ءمۇستافا شوقايعا بەرەيىن.

م ءۇ س ت ا ف ا (مىنبەگە كوتەرىلە بەرىپ) قاي كەزدە، قايسى ۇلتتا بولماسىن، حالىق مادەنيەتىنىڭ اسقار شىڭىن، حالىق ساناسىنىڭ شالقار جەڭىسى مەن تۇنىق تەرەڭىن، ەلىنىڭ اسقاق ارمانىن، ەڭ جوعارى بيىگىن تانىتاتىن ءاپزال ەسىمدەرى بولادى. عاسىرلار بويى كوشپەلى تىرشىلىكتى باسىنان كەشىرگەن، بوداندىقتىڭ بوسقىنى بولىپ، وسى عاسىرداعى جولايىرىققا كەلگەن قازاق ەلىنىڭ بارلىق ءارى مەن ءمانى، ءسانى مەن سىرىن، سورى مەن باعىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، تۇنەكتەن شىعار جول ىزدەگەن تەڭدەسسىز تاريحي تۇلعا بولادى. سول تاريحي تۇلعاعا ءساتتى ساپار، اقجول تىلەيمىن! ءبىز ەرەيىك سوڭىنان!

                  (دۋ قول شاپالاق. ءمۇستافا ورنىنا باراپ وتىرادى).

ا ح م ە ت. ەرىكتى ءسوز كەزەگى ەندى ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆقا بەرىلەدى.

م ءى ر ج ا ق ى پ (مىنبەگە كوتەرىلىپ) ءاليحان بوكەيحانوۆتى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تەۋەريالىق نەگىزىن قالاۋشى عانا دەپ تانۋ جەتكىلىكسىز. ول جيىرماسىنشى عاسىر باسىنداعى قالىپتاسقان گەوساياسي جاعدايدا، ۇلت-ازاتتىق كۇرەستىڭ جاڭا ساپالى فورماسىن، ياعىني ونىڭ ساياسي ءتۇرىن قالىپتاستىرىپ، كۇرەستىڭ وسى ءتۇرى نەگىزىندە ەلىمىزدى تاۋەلسىزدىككە جەتكىزۋدىڭ ماقسات، مۇددەلەرىن ايقىنداپ، ناقتىلاۋدا قاجىماس قايرات كورسەتكەن حالقىمىزدىڭ ساياسي كوسەمى دەسەك ارتىق كەتپەيدى.

                                      (دۋ قول شاپالاق)

                                     ءتورتىنشى كورىنىس

     ءۇشىنشى كورىنىستەگى جيىن زالى. 1920 جىلى. الاش ارىستارى باستارىن قوسادى.

ءا ل ي ح ا ن. ءبىز 1916 جىلعى ماۋسىم جارلىعىنا دەيىن نەگىزىنەن وقۋ-اعارتۋ جۇمىسىمەن اينالىستىق. ىستەگەن شاۋامىزدىڭ دەنى سول بولدى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتىنا قارسىلىق تانىتۋمەن بولدىق. ءبىز ەندى قازاق گازەتىنىڭ توڭەرەگىنە حالىقتىڭ زيالى وكىلدەرىن تۇتاستىرىپ، ۇلتتىق ساياسي جولدارىن ىزدەستىرىپ، جاس قازاق ينتەلەگاتسياسىنىڭ دەمەۋشىلەرى بولۋىمىز كەرەك. تاپتىق پرنيسىپتەردى ەمەس، تۇتاستىق يديالارىن، توڭكەرىس جولىن ەمەس، رەفورما جولىن تاڭداپ الدىق. ءبىز رەسەي دۋماسىنا قاتىناسىپ، ساياسي تاجىريبەلەر جيناقتاعان قازاق ينتەلەگەنىتتەرى قازاق قاۋىمى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزدى ءۇش ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋىمىز كەرەك. ول – اۆتونوميالىق تاۋەلسىز قازاق مەمىلەكەتىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ، ىرگەسىن مىقتىلاۋ نەمەسە دەموكراتيالىق فەدەراتيۆتىك جانە پارلامەنتتىك رەسەي رەسپۋبليكاسى قۇرامىنداعى قازاقتىڭ ۇلتتىق تەريتوريالىق اۆتونومياسىنىڭ كەرەگەسىن كەڭ جايىپ، شاڭىراعىن بيىكتەتە بەرۋ. مەن وسى سوڭعىسىن قۇپتاعىم كەلەدى.

ا ح ى م ە ت. الاشوردا ۇكىمەتى سوۆەت ۇكىمەتى مەن بولشەبەكتەر يدياسىن قابىلداي المايدى. الايدا، ادام فاكتورىن ەكىنشى ورىنعا قويىپ، ءبىر جاقتى ريەۆولوسيالىق يديا جولىن تاڭداعان بولشەبەكتەرگە الاش وردالىقتاردىڭ مۇنداي ساياساتى ولارعا تۇسىنىكسىز. ءوز باسىم اۆتونوميالىق تاۋەلسىز قازاق مەمىلەكەتىنىڭ شاڭىراعىن بيىكتەتە بەرۋدى قۇپتايمىن.

م ءى ر ج ا ق ى پ. مەن احمەتتىڭ كوزقاراسىنا قوسىلامىن. اۆتونوميالياق تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىنىڭ شاڭىراعىن بيىكتەتە بەرگەن ءجون.

ءا ل ي ح ا ن. ەكىنشىدەن، حالىق مەنشىگىندەگى جەردى جەكە مەنشىككە بولمەسەك، ويتكەنى: قازاق جەردى جەكە مەنشىك قىپ السا، باشقۇرتتارشا كورشى مۇجىقتارعا ساتىپ، ءبىر جىلدا سىپىرىلىپ جالاڭاش شىعا كەلەدى. ءدىندى مەمىلەكەتتەن بولگەن ءتيىمدى، سەبەبى – مولدالار ۇكىمەتتەن اقشا السا، ساتىلىپ كەتەدى. رۋحاني ءىس اياقاستى بولادى. مولدالار ۇكىمەتكە جەتەكشىل بولىپ، ەرە جونەلەدى. ءبىزدىڭ قازاق، قىرعىر ءدىن ءىسىن كوركەيتەتىن بولسا، ۇكىمەت ىسىنەن ءبولىپ قويعان ءجون. الاش زيالىلارى ۋاقىتتىق مەمىلەكەتتى قۇرۋ ارمانىمىزعا جاقىندادىق. قازاقستان تاريحى بويىنشا وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن جازۋعا كىرىسەيىك. بۇعان نۇرپەيسوۆ بەلسەندى كىرىسىپ ءجۇر. ءقازىر قازاق تاريحىندا بۇرمالاۋلار كوپ. ءتىپتى باتىرلاردىڭ ءوزىن – «ەل بۇزار، بارىمتاشىل» دەگەنگە كەلسەك، شىن تاريحي عىلىمعا سىن. بولاشاق ۇرپاقتى تۋرا جولعا سالۋدى وزىمىزگە پارىز، موينىمىزعا قارىز ساناۋىمىز كەرەك. شاڭ باسىپ جاتقان شىن تاريحتى جاڭالاپ جازۋ، وقۋلىقتاردى قۇراستىرۋعا فەداكوكتار قاتىناسۋ كەرەك.

ا ح م ە ت. ۇلتتىق اۆتونوميا تۋرالى ءسوز ەتسەك، قوس ۇكىمەتتىڭ الاشوردا مەن تۇركىستان مۇحتارياتىنىڭ اۆتونوميا قۇرۋ – ۇمىتىلعان قۇرىلىمداردىڭ قازاق مەمىلەكەتتىلىگىن نىعايتۋداعى رولى وراسان زور. ۇلىتتىڭ ءوزىن-وزى باسقارۋى، ۇلتتىق بىرلىك، ۇلتتىڭ تەريتوريالىق جاعدايىن انىقتاۋ سياقتى ءۇش ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسۋىمىز ەڭ قاجەتتى. باستى ءتۇيىن. بۇل جايلى ءتوراعامىز ءاليحان دا ەسكەرتتى.

م ءۇ س ت ا ف ا. التى ميلليون قازاعىمىز بار. سول قازاقتىڭ باسىن ءبىر مەمىلەكەتتىك قۇرلىمعا بىرىكتىرۋگە، قازاقتىڭ تەريتورياسىن انىقتاۋعا ۇمتىلۋ قاجەت-اق. بولشەبەكتەر وزدەرى اۆتونوميا قۇرعاندا، بۇل قوس قۇرىلىمنىڭ ناتيجەلەرىمەن ساناسۋعا ءجاجبۇر بولادى. قازاق سوۆەتتىك سوسياليتىك اۆتونوميا كەيىن رەسپۋبليكا بولىپ قۇرىلۋى ابدەن مۇمكىن. بۇعان مەنىڭ كوزىم جەتىپ تۇر. وعان دەيىن، ەكى اۆتونوميالىق باستاۋدىڭ ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە زور ىقپالى بولىپ قالار بالكىم.

م ءى ر ج ا ق ى پ. تۇركىستان مۇحتارياتى كوپ ماسەلەلەردى زاڭدىق تۇرعىدا شەشە الادى. سوندىقتان ونى تەزدەتىپ، ىسكە اسىرۋدى جاريالاۋ قاجەت. سەزگە قاتىناسقان دەلەگاتتار تۇگەلدەي قولداپ ۇسىنىلدى عوي.

م ءۇ س ت ا ف ا. تۇركىستان مۇحتارياتى ءبىزدىڭ اۆتونوميا ەكەنىن ازىرشە جاريالاماۋ كەرەك. ويتكەنى: بۇل مەنىڭ تاۋەلسىزدىككە قاسىلىعىم ەمەس، ارينە ساياسي تاكتيكا قاجەت بىزگە دە. تۇركىستان مۇحتارياتى تاۋەلسىز ەل بولعان جاعدايدا، ارى قاراي ءومىر ءسۇرۋ قيىن بولىپ قالادى. بۇل جاعداي الاشورداعا دا قاتىستى.

ءا ل ي ح ا ن. ءمۇستافانىڭ ءسوزىنىڭ دە جانى بار. قازىرگى ساياسي جاعدايدى تەرەڭ تۇسىنۋگە تۋرا كەلىپ تۇر. بيلىك مۋدەلىن جاساۋىمىز كەرەك. رەسپۋبليكالىق بسقارۋدى قولداماۋعا امالىمىز جوق. قازاق حاندىعىندا مونارحيالىق جۇيە ساقتالىپ كەلدى. تورە تۇقىمىنان اۋىسقان حاندىق بيلىك، سوڭعى حانىمىز كەنەسارىعا دەيىن جالعاستى. الاشوردا مەن تۇركىستان اۆتونومياسى بيلىكتىڭ باسقارۋشىسى حالىق اراسىنان سايلانادى. ونىڭ قانداي تۇقىم ەكەندىگىنە، كىمنىڭ مۇراگەرى بولۋىنا قارالمايدى. زاڭدا سايلاۋ نەگىزىندە جالپى حالىقتىق سەز ارقىلى جاناما تۇردە بولسا دا، سايلاۋ ارقىلى جاسالاتىن بيلىك مۋدەلى جاسالادى. ول نەگىزىنەن پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا قۇرىلۋ كوزدەلىنەدى.وعان ەكى ءتۇرلى مودەلدى سالىستىرىپ تالداۋ قاجەت.

م ۇ ح ا م ە ت ج ا ن  ت ى ن ى ش ب ا ي. مەنىڭ ويىمشا، بىرىنشىدەن، اقش- تاعى سياقتى پرەزيدەنت باسقاراتىن جانە شتاتتار قۇرامى بولسىن.

م ءى ر ج ا ق ى پ. جوق، ءبىز ۇلىبريتانيا مەن ءيندىستاننىڭ بايلانىسى سياقتى رەسەيمەن بايلانىس جاساساق قايتەدى؟ ءبىز رەسپۋبليكادا كەڭ تاراعان رەسپۋبليكالىق مۋدەلدى تاڭداعانىمىز ءجون عوي دەيمىن؟ ءادىل سايلاۋ وتەتىن، حالىقتىق باسقارۋى بار، پارلامەنتى مەن ۇكىمەتى جاساقتاعان مودەلدەردى ۇلگى ەتسەك ءتيىمدى بولار. ءبىز ءوزىمىزدى سوناۋ ساح، عۇن، ۇيسىندەردىڭ، تۇركىلەردىڭ بەرگى قازاق حاندىعىنىڭ تاريحي مۇرالەرلەرىمىز دەپ ساناعاندىقتان، الاش اپتونومياسىنىڭ زاڭدى مۇراگەرىمىز. وعان تاريحي جانە حۇقىقتىق جاعىنان تولىق نەگىزىمىز بار. سەبەبى: ءبىز ءقازىر سول تەريتوريادا تۇرمىز. سول حالىقپەن وسى جاڭا سيپاتتى مەمىلەكەت قۇردىق. دەمەك ءوزىمىزدى الاشوردا مەن تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ زاڭدى مۇراگەرىمىز دەپ ايتا الامىز.

ءى ل ي ا س. قىتايمەن اراداعى شەگارا بۇرىننان رەسەي پاتشالىعى مەن جۇڭگو كەلىسىمى ارقىلى انىقتالعان بولاتىن. قازاقستاننىڭ شەگاراسىن انىقتاۋدا قازىرگى ەڭ قيىن شارۋا – بۇرىن رەسەيمەن اراداعى شەگارا انىقتالماعاندىعى.

س ا ك ە ن. شەگارا بولىسىنە الاشوردانىڭ زيالى قاۋىمى قانشالىق اتسالىسقانىمەن، تۇپكىلىكتى شەشىم شىعارۋ ءقازىر ماسكەۋدىڭ قولىنا وتە باستادى. سوندىقتان قازاق اۆتونوميالىق سوسياليستىك رەسپۋبليكاسى قۇرىلماي ءال بولا قويماس.

ب ە ي ءى م ب ە ت. ءبىز وسى، كەيىن قالاي بولادى دەپ، قاراپ تۇرماي، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ورناۋى قارساڭىندا الاش قوزعالىسىن توقىراتپاۋىز كەرەك قوي. الاش ازاماتتارى ەلدى وياتۋعا جابال كىرىسكەنىمىز ءجون. ءبارىمىز دە ۇلتتىق ءبىرتۇتاستىق يديانى قۇپتاپ وتىرمىز. بولشەبەكتەر يدياسىن قابىلداۋدان ساقتانايىق.

د ي ك ت و ر  د ا ۋ س ى. وسى كەزدە الاشوردانىڭ تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ ارداگەرلەرىنىڭ بارلىعى ەۆرۋپادا، پەتەربۋركتە، ماسكەۋدە وقىعان ازاماتتار. ولار دۇنيە جۇزلىك تاريحتى، دۇنيە جۇزلىك ساياسي حۇقىقتىق تەريتوريالاردى، مەمىلەكەتتىك باسقارۋ مودەلدەرىن جاقسى بىلەتىن. ءارى ولار كەزكەلگەن ساياساتكەرلەردەن كەم بىلمەيتىن. ولار سول سەبەپتى ەۆرۋپادا كەڭ تاراعان مودەلدى جاقتادى. الاش ارىستارىنا ءجون سىلتەپ وتىرعان ءاليحان بوكەيحاننوۆتىڭ ەڭبەگى ۇشانتەڭىز.

                                                                                        شىمىلدىق

                                             ءۇشىنشى پەردە

                                            بەسىنشى كورىنىس

         الماتى. 1929 جىل. داۋىل سوعادى. اسپاندا داۋىلپاز قۇيعىپ ۇشادى. ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ بولمەسىندە احمەت بايتۇرسىنوۆ بەن ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ءمۇستافا شوقاي كەلىپ وتىرادى.

د ي ك ت و ر  د ا ۋ س ى . پاتشا تاقتان قۇلاپ، الىپ يمپەريانىڭ ساياسي بيلىگى كۇرت وزگەرەتىنىن ۇققان الاش زيالىلارى قامدانا باستاعان. تۇركىستان مۇحتارياتى مەن الاش اۆتونومياسى نەگىزىندە ارماندارى جۇزەگە اسا باستاعان. 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن سوڭ، 22- قارشادا تاشكەنىتتە كەڭەس بيلىگى ورناپ، تۇركىستان حالىق كوميسيالارى كەڭەسىنىڭ قۇرىلعانى ولكەدەگى بيلىكتىڭ كەڭەستەر قولىنا وتكەنى بەلگىلى بولدى. 14 مۇشەسى بار، بۇل ۇكىمەتتىڭ قۇرامىندا جەرگىلىكتى مۇسىلمان حالىقتاررىنىڭ وكىلى جوق ەدى. بۇعان جاۋاپ ىرەتىندە، «تۇركىستان ولكەسى مۇسىلماندار كەڭەسى» 26- قاراشادا قوقان قالاسىندا، 4- تۇركىستان ولكەلىك توتەنشە مۇسىلماندار سەزىن شاقىردى. 3 كۇنگە سوزىلعان سەزد ناتيجەسىندە، تۇركىستان ولكەسىن – تۇركىستان اۆتونومياسى دەپ جاريالادى. ساياسي بيلىك تۇركىستان ۋاقىتشا كەڭەسى مەن تۇركىستان حالىق بيلىگىنە وتكەنى جونىندە قاۋلى قابىلدانادى. تۇركىستان اۆتونومياسى مەن جەلتوقساندا قۇرىلعان الاشوردا ۇكىمەتى ورتاازيا تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الىپ، بلشيەۆەكتەرگە وپپازيسيالىق كۇش ىرەتىندە قارسى تۇرا بىلگەن قازاق قايراتكەرلەرى تۇركىستان الاش اۆتونوميالارىن ساقتاپ قالۋ جولىندا، كورشىلەس اسكەري جانە ساياسي كۇشتەرمەن، مەمىلەكەتتىك قۇرلىمدارمەن دەپىلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار جۇرگىزدى. بۇل قيمىل-ارەكەت كەڭەستەر وداعىنىڭ بيلڭك باسىندا تۇرعانداردىڭ شابىنا وت تاستاعانداي بولىپ، تۋلاتا باستادى. ولار الاش ارىستارىنىڭ كوزىن جويۋ ءۇشىن، اۋەلى الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتان باستادى.

           (ساحنادا كۇن كۇركىرەپ، نايزاعاي جارقىلداپ، داىل سوعادى)

ءا ل ي ح ا ن. مەنىڭ باسىما تاعى اۋىر كۇن تۋدى. تۇتقىندالاتىن بولدىم.

ا ح م ە ت. نە كىنا تاعىپ وتىر سىزگە؟

ءا ل ي ح ا ن. كسرو حالىق كوميسارلار كەڭەسى جانىنداعى وگپۋ «ۇشتىگىنىڭ» ماعان جاپقان جالاۆسى – «1921 جىلى ورىنبوردا كونترريەۆولوسيالىق ۇيىم قۇردىڭ. ورتاازيالىق پانتۇركىسشىل ۇيىمنىڭ باسشىسى ۆاليدوۆ پەن بايلانىستا بولدىڭ. 1627 جىلى قازاق دالاسىندا قارۋلى كوتەرىلىس دايارلاۋ ارەكەتىنە قاتىنىستىڭ» دەيدى.

م ءۇ س ت ا ف ا. وعان قانداي دالەل-فاكىتتەرى بار ەكەن؟

ءا ل ي ح ا ن. دالەل جوق، جالامەن جازىلعان بىردەڭەلەر كورىنەدى. مەنىڭ كوزىمدى جويۋدىڭ سىلتاۋى عوي باياعى. سوتتىڭ تەرگەۋى كەزىندە فاكىتتەسىپ كورمەسەم، باسقا امال تاپپاي تۇرمىن. مۇمكىن شەگارا ءبولىسىن – «بولەكتەندىڭ» دەيتىن شىعار؟

ءى ل ي ا س. (باسىن شايقاپ) قىزىلدار ساياسي بيلىكتى قولعا العان سوڭ، الاش وردانى تاراتىپ تىندى. شەگارا ماسەلەسىن قازاق ريەۆولوسيالىق كوميتەتىنىڭ ۋاعىندا ءبىرجايلى قىلدى عوي. قازاق سوسياليستىك رەسپۋبليكاسى قۇرىلعاننان كەيىن، لەنين مەن كالينين قول قويعان دەكرەتتىڭ شىعار تۇسىنداعى 1920 جىلعى تامىز ايىندا جاسالعان شارۋا ەدى. ال ورتالىق ازياداعى شەگارالار ونان كەيىن، 1924-1925 جىلدارى تاشكەنىتتەگى الاش زيالىلارىنىڭ ورىنبورعا اۋىسار تۇسىندا ءال بولمادى ما؟ شەگارا ءبولىسىن قالايشا الاشتىڭ ءىسى دەمەكشى؟

ءا ل ي ح ا ن. قىزىلدار سىنىقتان سىلتاۋ ىزدەپ، مەنى قولعا الۋدىڭ قامىن جاساپ جاتىر. شەگارا بولىسىنە بىزدەن اشاش تۇلعالارى قاتىسۋىمەن انىقتالعان عوي؟ سول كەزدە سۇلتانبەك قوجانوۆ باستاعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرازى تاشكەنىتتىڭ وزبەكستاننىڭ قۇرامىندا قالىپ قويعانىنا قارسىلىق كورسەتكەن بولاتىن. دەگەنمەن، قالاي بولعاندا دا شەگارا بولىسىنە ءبارىمىز اتسالىستىق سولاي بولۋعا ءتيىستى ارينە. شىندىعىندا تۇپكىلىكتى شەشىمنىڭ ماسكەۋدىڭ قولىندا بولعانى وتىرىك ەمەس. قازاقتى بايگەگە ۇكىمەت باسقالارمەن قاتار قوستى. قاتارداعى جۇرتتار، كوميتەتتەر تۇزەپ، ءىستىڭ تىزگىنىن قولدارىنا العاندا، قازاق كوميتەت جاساي الماي، قاراپ وتىرسا قالىپ قوياتىن ەدى. ەسكى ۇكىمەت قاتاردان جارامسىز دەپ، شىعارىپ تاستالعان. سوندا اقتالدى. تەڭ بولساق ەكەن دەپ ەدىك، تەڭگەرمەدى. تەڭگەرمەگەن جەرجدە، كەم شىقساق ۇيات بولاتىن بولدى. بايقاۋىمشا، كوميتەت قۇرۋداعى ىستەن كىلتيپان تاۋىپ، «حالىقتى قارسىلاستىرۋعا جەلىكتىردى» دەگىلەرى بار سياقتى.

ا ح م ە ت. كوميتەت قۇرۋ تۇسىندا، الاش بالالارى مەن اقساقالدارىنا دەيىن ەلدىڭ تىنىشتىعىن، بۇتىندىگىن ويلاپ، كوميتەتكە دۇرىس ادامداردى سايلاپ، كوميتەت جاساۋعا كولدەنەڭ تۇرىپ، كەشىكتىرەمىن دەۋشىلەر بولسا، كوميتەتتەرگە جەتكىزۋ كەرەك ەكەنىن دارىپتەدى ەمەس پە؟ كوميتەتتى قالاي جاساۋ جايىن، كەيىن دە باسىلعان گراجدان كوميتەتتەرى تۋرالى تورعاي وبسىسنوي كوميتەتتىڭ شىعارعان بولوجەنيەسىنەن تانۋعا بولادى. «جوسپارمەن ىستەلسە تەرىس بولماس، كوميتەت جاساپ، جۇرت رەتتەلىپ السا، نەشە ءتۇرلى حالىققا، مەمىلەكەتكە كەرەك ىستەردىڭ ءبارىن وڭاي، ھام شاپشاڭ ىستەۋگە بولادى. سوندىقتان كوميتەت جاساۋدا ءمان كوپ. نەعۇرلىم تەز جاساساڭدار، سولعۇرلىم يگىلىگىن كورەسىڭدەر، اسىعۋ كەرەك» دەپ «قازاق» گازەتىنە دە باسىلمادى ما؟ قازاق ارىستارى تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلدى. ازاتتىقتى اڭسادى. سول سەبەبتى ۇكىمەت ءۇشىن ءبىز قاۋىپتى بولىپ وتىرمىز.

                                    التىنشى كورىنىس

      الدىڭعى كورىنىستەگىدەي. ءاليحان، ءمىرجاقىپ، احمەت، ءمۇستافالار سويلەسىپ وتىرعاندا، ەكى ميليسيا ەسىك قاعىپ كىرەدى.

1. م ي ل ي س ي يا(سومكەسىنەن ءبىر بەت قاعازدى الىپ) ءاليحان بوكەيحانوۆ، ءسىزدى تۇتقىنداۋ ءۇشىن كەلىپ تۇرمىز. ءبىز – كسرو حالىق كوميسيالار كەڭەسى جانىنداعى وگپۋ «ۇشتىگىنىڭ» بۇيرىعىن اتقارۋشىلارمىز.                                                                   

ءا ل ي ح ا ن. سوتتىڭ تەرگەۋىنسىز الباتى تۇتقىنداۋعا بولا ما ەكەن؟

1. م ي ل ي س ي يا (ەدىرەڭدەپ) ءبىز ونى قايدان بىلەمىز؟ ماسكەۋگە، بۋتركاعا بارعان سوڭ، سول جەردەگى سوتتىڭ تەرگەۋشىسىمەن سولەسەرسىز. جۇرۋگە دايىندالىڭىز ءاليحان بوكەيحانوۆ! بۇيرىقتى جەدەل اتقارماساق بولمايدى، بىزگە دە باس كەرەك!

      (ءاليحان ميليسيا قولىنا بەرگەن ءبىر بەت قاعازعا ۇڭىلە قاراپ، باسىن شايقاپ كۇرسىنەدى).

ءا ل ي ح ا ن. (ميليسياعا شانشىلا قاراپ) مەن ۇيگە بار